عوامل بالا رفتن کلسترول خون

کلسترول یکی از شاخص‌های مهم سلامت بدن است که نقشی حیاتی در عملکرد سلول‌ها و تولید هورمون‌ها دارد، اما زمانی که میزان آن از حد طبیعی فراتر رود، می‌تواند به تهدیدی جدی برای سلامت قلب و عروق تبدیل شود. افزایش کلسترول خون، به ‌ویژه نوع LDL یا «کلسترول بد» عامل اصلی تنگی عروق، بروز بیماری‌های قلبی و سکته مغزی محسوب می‌شود. این اختلال اغلب بدون علامت آشکار پیشرفت می‌کند و تنها از طریق آزمایش خون قابل تشخیص است. در دنیای امروز که تغذیه ناسالم، استرس مزمن و کم‌تحرکی به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی بسیاری از افراد تبدیل شده، آگاهی از عوامل افزایش کلسترول خون و راهکارهای علمی برای کنترل آن اهمیت دوچندان پیدا کرده است.

در این مقاله، به ‌صورت کاربردی، جنبه‌های مختلف کلسترول خون از جمله ماهیت آن، علائم افزایش دهنده، پیامدهای کلسترول بالا و در نهایت موثرترین راهکارهای کنترل و کاهش آن از اصلاح رژیم غذایی و مصرف فرآورده‌های گیاهی تا روش‌های درمان خانگی مورد بررسی قرار گرفته است.

آنچه در این مقاله می خوانید:

• کلسترول چیست؟
• علائم کلسترول بالا
• علت افزایش کلسترول
• خطرات کلسترول بالا
• راه‌های مناسب برای پایین آوردن کلسترول

مدت زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه

کلسترول چیست؟

کلسترول یک ترکیب چربی ‌مانند از خانواده لیپیدها است که برای حیات و عملکرد طبیعی بدن ضروری است. این ماده در ساخت غشاهای سلولی، حفظ انعطاف‌پذیری و نفوذپذیری آن‌ها، تولید هورمون‌های استروئیدی مانند استروژن، تستوسترون و کورتیزول و همچنین در سنتز ویتامین D و اسیدهای صفراوی نقش کلیدی دارد. بخش عمده‌ای از کلسترول در کبد تولید می‌شود، اما بخشی از آن نیز از طریق رژیم غذایی، به ‌ویژه مصرف گوشت قرمز، لبنیات پرچرب، کره و تخم‌مرغ وارد بدن می‌گردد.

از آنجا که کلسترول در آب حل نمی‌شود، برای جابه‌جایی در خون به مولکول‌هایی به نام لیپوپروتئین متصل می‌شود. دو نوع اصلی آن شامل لیپوپروتئین با چگالی پایین (LDL) و لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) است. LDL که اغلب «کلسترول بد» نامیده می‌شود، در صورت افزایش بیش از حد می‌تواند در دیواره رگ‌های خونی تجمع یافته و موجب تنگی یا انسداد عروق شود. در مقابل، HDL یا «کلسترول خوب» با انتقال کلسترول اضافی از بافت‌ها و رگ‌ها به کبد برای دفع، به سلامت سیستم قلبی‌عروقی کمک می‌کند.

تعادل بین این دو نوع کلسترول اهمیت حیاتی دارد، زیرا برهم خوردن این تعادل می‌تواند به تدریج منجر به تصلب شرایین، سکته قلبی یا مغزی شود. بنابراین، شناخت ماهیت کلسترول و نقش آن در بدن، گام نخست در پیشگیری و کنترل بیماری‌های مرتبط با چربی خون به شمار می‌رود.

علائم کلسترول بالا

کلسترول بالا معمولا در مراحل اولیه هیچ علامت ظاهری مشخصی ندارد و به همین دلیل به آن «قاتل خاموش» نیز گفته می‌شود. بسیاری از افراد تنها زمانی از بالا بودن سطح کلسترول خود آگاه می‌شوند که آزمایش خون انجام دهند یا دچار عوارض جدی قلبی و عروقی شوند. با این حال، در مواردی که سطح کلسترول به‌طور قابل‌توجهی افزایش یابد، ممکن است برخی نشانه‌ها و علائم غیرمستقیم ظاهر شود.

از جمله این علائم می‌توان به احساس سنگینی یا درد در قفسه سینه به ‌ویژه هنگام فعالیت بدنی، خستگی یا تنگی نفس، سردردهای مکرر، سرگیجه و بی‌حسی در اندام‌ها اشاره کرد. در برخی افراد، تجمع چربی در زیر پوست به صورت توده‌های زردرنگ نرم به نام «زانتوما» در اطراف چشم‌ها، آرنج، زانو یا انگشتان مشاهده می‌شود. همچنین در موارد شدید، تغییر رنگ قرنیه به صورت حلقه سفید یا خاکستری (arcus cornealis) ممکن است نشانه‌ای از افزایش کلسترول در سنین پایین باشد.

به دلیل نبود علائم مشخص در بسیاری از موارد، بهترین و مطمئن‌ترین راه تشخیص کلسترول بالا، انجام آزمایش خون منظم است.

علت افزایش کلسترول

عوامل افزایش کلسترول خون می‌توانند ناشی از ترکیبی از سبک زندگی ناسالم، شرایط پزشکی و زمینه‌های ژنتیکی باشند. در ادامه مهم‌ترین این عوامل را مرور می‌کنیم:

• رژیم غذایی نامناسب: مصرف زیاد چربی‌های اشباع و ترانس موجود در گوشت‌های پرچرب، کره، فست‌فودها، غذاهای سرخ‌کردنی و شیرینی‌جات می‌تواند سطح LDL را بالا ببرد.
• عدم فعالیت بدنی: کم‌تحرکی باعث کاهش کلسترول مفید (HDL) و افزایش کلسترول بد (LDL) و تری‌گلیسرید می‌شود.
• چاقی و اضافه وزن: به‌ویژه افزایش چربی شکمی با اختلال در متابولیسم چربی‌ها و افزایش سطح کلسترول خون ارتباط مستقیم دارد.
• سیگار کشیدن: نیکوتین موجود در سیگار باعث کاهش HDL و آسیب به دیواره رگ‌های خونی می‌شود که این امر تجمع چربی را تسهیل می‌کند.
• مصرف الکل بیش از حد: نوشیدنی‌های الکلی در مقادیر زیاد می‌توانند سطح تری‌گلیسرید و کلسترول تام را افزایش دهند.
• عوامل ژنتیکی (هایپرکلسترولمی خانوادگی): در برخی افراد، افزایش کلسترول ناشی از نقص ژنتیکی در متابولیسم چربی‌ها است، حتی اگر رژیم غذایی سالمی داشته باشند.
• بیماری‌های زمینه‌ای: دیابت، کم‌کاری تیروئید، بیماری‌های کلیوی و کبدی می‌توانند باعث افزایش سطح کلسترول شوند.
• سن و جنسیت: با بالا رفتن سن، متابولیسم چربی‌ها کندتر می‌شود. در مردان معمولا سطح کلسترول زودتر افزایش می‌یابد، در حالی که در زنان پس از یائسگی احتمال بالا رفتن آن بیشتر می‌شود.
• استرس مزمن: استرس طولانی‌مدت می‌تواند با تغییرات هورمونی و افزایش کورتیزول، سطح چربی‌های خون را بالا ببرد.

ترکیب چند عامل از موارد فوق می‌تواند خطر افزایش کلسترول و در نتیجه بیماری‌های قلبی را به‌طور قابل‌توجهی بیشتر کند، بنابراین اصلاح سبک زندگی نقش بسیار مهمی در پیشگیری دارد.

بیشتر بخوانید: راه‌های کاهش وزن و مقابله با چاقی

خطرات کلسترول بالا

کلسترول بالا یکی از عوامل اصلی بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی و از مهم‌ترین تهدیدهای خاموش برای سلامت انسان به شمار می‌رود. افزایش بیش از حد کلسترول، به ‌ویژه نوع LDL، باعث تجمع چربی در دیواره رگ‌های خونی می‌شود و به مرور زمان پلاک‌هایی تشکیل می‌دهد که جریان خون را محدود یا مسدود می‌کنند. این روند که به آن تصلب شرایین (آترواسکلروز) گفته می‌شود، پایه بسیاری از مشکلات قلبی است.

مهم‌ترین خطرات و عوارض ناشی از کلسترول بالا عبارتند از:

• بیماری عروق کرونر قلب: تجمع پلاک‌های چربی در رگ‌های تغذیه ‌کننده قلب می‌تواند منجر به کاهش جریان خون، درد قفسه سینه (آنژین) و در موارد شدید، سکته قلبی شود.
• سکته مغزی: اگر پلاک‌ها در عروق مغزی یا شریان‌های منتهی به مغز ایجاد شوند، ممکن است جریان خون به مغز قطع شده و سکته مغزی رخ دهد.
• فشار خون بالا: باریک شدن رگ‌ها به دلیل رسوبات چربی باعث افزایش مقاومت عروقی و در نتیجه بالا رفتن فشار خون می‌شود.
• بیماری‌های محیطی عروقی: کلسترول بالا می‌تواند بر رگ‌های خونی اندام‌ها (به‌ویژه پاها) تاثیر بگذارد و باعث درد، گرفتگی یا بی‌حسی در هنگام راه رفتن شود.
• اختلال در عملکرد کبد و کیسه صفرا: تجمع کلسترول در صفرا ممکن است باعث تشکیل سنگ‌های صفراوی گردد.
• کاهش جریان خون به سایر اندام‌ها: در موارد شدید، کاهش اکسیژن‌رسانی می‌تواند به بافت‌ها آسیب برساند و موجب ضعف یا بی‌حسی در اندام‌ها شود.

در مجموع، کلسترول بالا اگر کنترل و درمان نشود، به تدریج سبب آسیب گسترده به عروق خونی و بروز بیماری‌های جدی می‌گردد. تشخیص به‌ موقع و اصلاح سبک زندگی، کلید پیشگیری از این عوارض خطرناک است.

راه‌های مناسب برای پایین آوردن کلسترول

کنترل و کاهش کلسترول خون، نیازمند یک برنامه جامع است که بر سه پایه اصلی استوار است: تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم و اصلاح سبک زندگی. رعایت این اصول نه تنها موجب کاهش چربی‌های مضر می‌شود، بلکه سلامت قلب و عروق را نیز به ‌طور چشمگیری بهبود می‌بخشد.

- برای کلسترول بالا چه بخوریم؟

اصلاح رژیم غذایی نخستین و موثرترین گام در کنترل چربی خون است. در پاسخ به پرسش برای کلسترول بالا چه بخوریم؟ باید گفت که مصرف خوراکی‌های سرشار از فیبر محلول مانند جو دوسر، حبوبات، سبزیجات تازه، سیب، گلابی و کلم بروکلی می‌تواند جذب کلسترول در روده را کاهش دهد. جایگزینی چربی‌های اشباع با چربی‌های غیراشباع موجود در روغن زیتون، مغزها، ماهی‌های چرب (سالمون، ساردین، تن) و آووکادو نیز به تعادل سطح کلسترول کمک می‌کند. در مقابل، محدود کردن مصرف گوشت قرمز پرچرب، لبنیات پرچرب، فست‌فودها، شیرینی‌جات صنعتی و غذاهای سرخ‌کردنی از اهمیت بالایی برخوردار است.

- درمان سریع کلسترول بالا

در مواردی که نیاز به درمان سریع کلسترول بالا وجود دارد، باید مجموعه‌ای از اقدامات فوری و هدفمند انجام شود. افزایش فعالیت بدنی (مانند پیاده‌روی تند یا دوچرخه‌سواری حداقل ۳۰ دقیقه در روز)، ترک سیگار، کاهش مصرف الکل و پرهیز از استرس می‌تواند در مدت کوتاهی سطح کلسترول بد را کاهش دهد. همچنین، در شرایطی که کلسترول بسیار بالا باشد، پزشک ممکن است داروهایی نظیر استاتین‌ها، فیبرات‌ها یا مهارکننده‌های جذب کلسترول را برای کاهش سریع‌تر چربی خون تجویز نماید.

علاوه بر داروهای شیمیایی، استفاده از مکمل‌های کاهنده کلسترول نیز می‌تواند به ‌عنوان رویکردی مطلوب و ایمن مورد توجه قرار گیرد. این مکمل‌ها معمولا حاوی ترکیبات گیاهی فعالی هستند که در مطالعات متعدد خاصیت کاهندگی چربی خون از خود نشان داده‌اند. از جمله این ترکیبات می‌توان به کنگر فرنگی، سیر، شوید و کاسنی اشاره کرد.

البته لازم به ذکر است که استفاده از هر نوع مکمل باید تحت نظارت پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود، زیرا برخی ترکیبات گیاهی ممکن است با داروهای مصرفی فرد تداخل داشته باشند و اثربخشی یا ایمنی درمان را تحت تاثیر قرار دهند.

- درمان خانگی کلسترول بالا

در کنار درمان‌های پزشکی، بهره‌گیری از روش‌های طبیعی و تغذیه‌ای به‌ عنوان درمان خانگی کلسترول بالا می‌تواند اثربخشی چشمگیری داشته باشد. مصرف روزانه سیر، جو دوسر، زنجبیل تازه، سرکه سیب، چای سبز، آووکادو و دانه کتان به کاهش جذب چربی و بهبود متابولیسم بدن کمک می‌کند. نوشیدن آب کافی، خواب منظم و کنترل استرس از طریق یوگا و مدیتیشن نیز از فاکتورهای مکمل در تعادل چربی‌های خون محسوب می‌شوند. علاوه بر این، وعده صبحانه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و انتخاب صحیح آن می‌تواند روند بهبود را تسریع کند.

بهترین صبحانه برای کلسترول بالا شامل ترکیبی از مواد غذایی سبک، کم‌چرب و سرشار از فیبر است؛ مانند جو دوسر همراه با میوه‌های تازه (سیب، توت‌فرنگی یا موز)، نان سبوس‌دار با آووکادو یا کره بادام طبیعی، سفیده تخم‌مرغ آب‌پز و یک فنجان چای سبز یا قهوه بدون شکر. این نوع صبحانه با بهبود سوخت‌وساز و تنظیم چربی خون، نقش مهمی در سلامت قلب و عروق دارد. 

بیشتر بخوانید: گیاه شوید با نام علمی Anethum graveolens L
 

سخن پایانی

کلسترول خون یکی از شاخص‌های حیاتی در ارزیابی سلامت قلب و عروق است و حفظ تعادل آن نیازمند رویکردی چندجانبه است. بسته به شرایط جسمی، شدت افزایش چربی خون و سابقه خانوادگی، ممکن است پزشک علاوه بر تغییر در سبک زندگی و رژیم غذایی، مصرف داروهای کاهنده چربی را نیز ضروری بداند. با این حال، اصلاح تغذیه، افزایش فعالیت بدنی، مدیریت استرس و رعایت اصول سبک زندگی سالم همچنان پایه اصلی کنترل کلسترول محسوب می‌شوند.

رعایت رژیمی غنی از فیبر، مصرف چربی‌های مفید، پرهیز از غذاهای فرآوری‌شده و در صورت نیاز، استفاده آگاهانه از مکمل‌های گیاهی می‌تواند به بهبود پروفایل چربی خون و کاهش خطر بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی کمک کند. انجام آزمایش‌های منظم، پایش مداوم سطح چربی خون و مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه، مطمئن‌ترین راه برای حفظ سلامت قلب و پیشگیری از عوارض کلسترول بالا به‌شمار می‌رود.

علاوه بر این داروخانه آنلاین داروکده به‌عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه اینترنتی کشور، ارائه‌دهنده مجموعه‌ای متنوع از مکمل‌های غذایی در حوزه‌های گوناگون از جمله فرآورده‌های کاهنده چربی خون است. شما می‌توانید از طریق مشاوره تلفنی با تیم علمی داروکده متشکل از متخصصان داروساز و کارشناسان ارشد تغذیه راهنمایی‌های تخصصی لازم را برای انتخاب و مصرف صحیح این فرآورده‌ها دریافت کنید.

علاوه بر خدمات فوق، مجله علمی داروکده با هدف ارتقای آگاهی سلامت جامعه، به انتشار مقالات علمی، کاربردی و به‌روز در زمینه‌های مختلف پزشکی، تغذیه و سبک زندگی سالم می‌پردازد تا شما بتوانید با دانش بیشتر، تصمیم‌های آگاهانه‌تری برای سلامت خود بگیرید.

امیدواریم مطالعه این مقاله اطلاعات مفیدی در زمینه کلسترول خون، عوامل افزایش دهنده و راه‌های کنترل آن در اختیار شما قرار داده باشد. چنانچه پرسشی در این زمینه دارید، می‌توانید آن را در بخش «ثبت دیدگاه» مطرح کنید تا مشاوران علمی داروکده پاسخگوی شما باشند.

منابع

Nelson RH. Hyperlipidemia as a risk factor for cardiovascular disease. Prim Care Clin Off Pract. 2013;40(1):195-211. doi:10.1016/j.pop.2012.11.003

Mann S, Beedie C, Jimenez A. Differential effects of aerobic exercise, resistance training and combined exercise modalities on cholesterol and the lipid profile: review, synthesis and recommendations. Sports Med. 2014;44(2):211-21. doi:10.1007/s40279-013-0110-5

Cicero AF, Colletti A, Bajraktari G. Lipid-lowering nutraceuticals in clinical practice: critical review of efficacy, safety and tolerability. Nutrients. 2017;9(10):1047. doi:10.3390/nu9101047

Rosenson RS, Kent ST. Mechanisms of action of statins and their pleiotropic effects. UpToDate. 2020. Available from: https://www.uptodate.com/contents/mechanisms-of-action-of-statins-and-their-pleiotropic-effects

Hunter PM, Hegele RA. Functional foods and dietary supplements for the management of dyslipidaemia. Nat Rev Endocrinol. 2017;13(5):278-88. doi:10.1038/nrendo.2016.210

Benjamin EJ, Blaha MJ, Chiuve SE, et al. Heart disease and stroke statistics—2017 update: a report from the American Heart Association. Circulation. 2017;135(10):e146-e603. doi:10.1161/CIR.0000000000000485

Grundy SM, Stone NJ, Bailey AL, et al. 2018 AHA/ACC/AACVPR/AAPA/ABC/ACPM/ADA/AGS/APhA/ASPC/NLA/PCNA guideline on the management of blood cholesterol: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines. Circulation. 2019;139(25):e1082-e1143. doi:10.1161/CIR.0000000000000625

Jenkins DJ, Kendall CW, Marchie A, et al. Effects of a dietary portfolio of cholesterol-lowering foods vs lovastatin on serum lipids and C-reactive protein. JAMA. 2005;294(4):502-10. doi:10.1001/jama.294.4.502