علائم کبد چرب در افراد لاغر

بیماری کبد چرب غیرالکلی (Non-Alcoholic Fatty Liver Disease - NAFLD)، که اخیرا با نام بیماری استئاتوتیک کبدی مرتبط با اختلال متابولیک (Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease - MASLD) نیز شناخته می‌شود، به شایع‌ترین علت بیماری مزمن کبدی در سراسر جهان تبدیل شده است.

شیوع جهانی NAFLD در حدود ۲۵٪ برآورد می‌شود و طیفی از استئاتوز ساده کبدی تا استئاتوهپاتیت غیرالکلی (NASH)، فیبروز و سیروز را در بر می‌گیرد. در گذشته، تصور بر این بود که این بیماری عمدتا در افراد دارای اضافه وزن یا چاقی بروز می‌کند؛ با این حال، توجه جامعه علمی به پدیده‌ای به‌نام کبد چرب در افراد لاغر (Lean NAFLD) یا کبد چرب غیرالکلی در افراد با وزن طبیعی (Non-Obese NAFLD) جلب شده است.

تخمین زده می‌شود که ۷٪ تا ۲۰٪ از مبتلایان به NAFLD، در محدوده وزن طبیعی (BMI < 25 کیلوگرم بر متر مربع) قرار دارند. علائم کبد چرب در افراد لاغر اغلب مبهم بوده و فقدان چاقی ظاهری می‌تواند منجر به تاخیر در تشخیص و ارزیابی ریسک پیشرفت بیماری شود، که همین امر، مطالعه‌ دقیق این زیرگروه را برای غربالگری و درمان هدفمند ضروری می‌سازد.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• کبد چرب چیست؟
• آیا افراد لاغر هم دچار کبد چرب می‌شوند؟
• کبد چرب در افراد لاغر
• علت کبد چرب در افراد لاغر (علل پنهان و اهمیت چربی احشایی)
• علائم کبد چرب در افراد لاغر
• تشخیص و غربالگری کبد چرب در افراد لاغر
• درمان کبد چرب در افراد لاغر

مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه
 

کبد چرب چیست؟

بیماری کبد چرب (Steatosis Hepatic) به تجمع بیش از حد چربی (عمدتا تری‌گلیسیرید) در سلول‌های کبدی (هپاتوسیت‌ها) اطلاق می‌شود. طبق تعریف، تجمع چربی در بیش از ۵٪ وزن کبد، به‌عنوان کبد چرب در نظر گرفته می‌شود. این بیماری بر اساس علت، به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

1. کبد چرب الکلی (AFLD): ناشی از مصرف بیش از حد الکل.

2. کبد چرب غیرالکلی (NAFLD / MASLD): ناشی از عوامل متابولیک، بدون مصرف قابل توجه الکل.

NAFLD شامل یک طیف بالینی-بافت‌شناسی است:

• استئاتوز ساده (Simple Steatosis یا NAFL): تجمع چربی بدون التهاب قابل توجه سلول‌های کبدی، که ریسک پایین‌تری برای پیشرفت به سمت آسیب شدید کبدی دارد.
• استئاتوهپاتیت غیرالکلی (NASH): تجمع چربی همراه با التهاب و آسیب (بالونینگ) سلول‌های کبدی، که ریسک بالایی برای پیشرفت به فیبروز، سیروز و کارسینوم هپاتوسلولار (HCC) دارد. NASH به‌عنوان عامل اصلی پیوند کبد شناخته می‌شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد این بیماری، مقاله با عنوان "کبد چرب، قاتل خاموش جوامع امروزی" تالیف و ترجمه خانم دکتر محدثه شوقی (دکتر داروساز) را مطالعه نمایید.
 

آیا افراد لاغر هم دچار کبد چرب می‌شوند؟

پاسخ قطعا مثبت است. با وجود ارتباط قوی NAFLD با چاقی و سندرم متابولیک، افراد با شاخص توده بدنی (BMI) زیر kg/m 25 نیز در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستند، که به این حالت کبد چرب در افراد لاغر یا Lean NAFLD گفته می‌شود. این مفهوم، اهمیت بررسی عوامل خطر متابولیک و ژنتیکی را ورای چاقی آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که لاغری ظاهری مصونیتی در برابر این بیماری ایجاد نمی‌کند.
 

کبد چرب در افراد لاغر

کبد چرب در افراد لاغر یک زیرگروه فنوتیپی نسبتا جدید است که توجه بسیاری از محققین را به خود جلب کرده است. شیوع آن در جمعیت عمومی حدود ۵٪ و در میان کل بیماران NAFLD حدود ۱۰٪ تا ۲۰٪ گزارش شده است.

هرچند افراد دارای Lean NAFLD نسبت به همتایان چاق خود اغلب دارای شیوع کمتری از برخی اجزای سندرم متابولیک (مانند دیابت نوع ۲ و دیس‌لیپیدمی شدید) هستند، اما مطالعات نشان داده‌اند که خطر پیشرفت به مراحل پیشرفته بیماری کبدی (مانند فیبروز و سیروز) در این افراد کمتر نیست و حتی در برخی مطالعات، خطر مرگ و میر ناشی از علل کبدی و قلبی-عروقی در افراد لاغر مبتلا به NAFLD بیشتر گزارش شده است. این یافته نشان‌دهنده لزوم تشخیص زودهنگام و مدیریت دقیق کبد چرب افراد لاغر است.
 

علت کبد چرب در افراد لاغر (علل پنهان و اهمیت چربی احشایی)

علت کبد چرب در افراد لاغر اغلب به مکانیسم‌هایی ورای چاقی عمومی مرتبط است. مهمترین عوامل عبارتند از:

1. چربی احشایی پنهان (Visceral Adiposity)

افراد لاغر مبتلا به NAFLD ممکن است دارای توزیع غیرطبیعی چربی باشند، به‌طوری که چربی در اندام‌های داخلی (مانند کبد و شکم) بیشتر از چربی زیر جلدی تجمع یافته باشد. این پدیده به‌عنوان "لاغر در بیرون، چاق در داخل" (TOFI - Thin Outside, Fat Inside) شناخته می‌شود.

چربی احشایی از نظر متابولیکی فعال‌تر و خطرناک‌تر از چربی زیر جلدی است و منبع اصلی اسیدهای چرب آزاد و سایتوکاین‌های التهابی است که منجر به مقاومت به انسولین و استئاتوز کبدی می‌شود. دور کمر بالا یا چاقی مرکزی (حتی در BMI نرمال) شاخص‌های مهمی برای این حالت هستند. دلیل کبد چرب در افراد لاغر غالبا در این ناهنجاری توزیع چربی نهفته است.
 

2. مقاومت به انسولین (Insulin Resistance)

حتی بدون چاقی آشکار، مقاومت به انسولین می‌تواند یک عامل کلیدی باشد. نقص در توانایی بافت‌های محیطی (مانند عضله و بافت چربی) برای پاسخ به انسولین، باعث افزایش جریان اسیدهای چرب آزاد به کبد شده و لیپوژنز کبدی را تقویت می‌کند.
 

3. عوامل ژنتیکی

جهش در برخی ژن‌ها، مانند ژن PNPLA3، در افراد لاغر با NAFLD شیوع بیشتری دارد و می‌تواند به‌طور مستقل از BMI بالا، زمینه ابتلا به این بیماری را فراهم کند. این عوامل ژنتیکی در پاتوژنز کبد چرب در افراد لاغر نقشی برجسته دارند.
 

4. رژیم غذایی

مصرف زیاد قندهای ساده به‌ویژه فروکتوز (نوشابه‌ها و آبمیوه‌های صنعتی) و کلسترول بالا می‌تواند به‌طور مستقیم باعث لیپوژنز کبدی و تجمع چربی در کبد شود.
 

علائم کبد چرب در افراد لاغر

به‌طور کلی، NAFLD در مراحل اولیه در اغلب بیماران، از جمله شرایط کبد چرب در افراد لاغر، بدون علامت است و تشخیص معمولا به‌صورت اتفاقی از طریق تست‌های روتین عملکرد کبد (ALT و AST) یا سونوگرافی شکم صورت می‌گیرد.

با این حال، در صورت پیشرفت بیماری به سمت NASH و فیبروز، ممکن است علائم کبد چرب در افراد لاغر نیز بروز کند:

- خستگی و ضعف مزمن: یکی از شایع‌ترین علائم کبد چرب در افراد لاغر و چاق است که اغلب نادیده گرفته می‌شود.

- درد یا احساس پری در قسمت فوقانی و راست شکم: ناشی از بزرگ شدن و کشیدگی کبد.

- اختلال در تست‌های کبدی: افزایش آنزیم‌های کبدی (ALT و AST) در آزمایش خون. هرچند مقادیر نرمال این آنزیم‌ها لزوما وجود کبد چرب را رد نمی‌کند.

- سندرم متابولیک خفیف: هرچند شیوع کمتری دارد، اما ممکن است شامل بالا بودن خفیف چربی خون (تری‌گلیسیرید)، کاهش کلسترول خوب (HDL) یا افزایش قند خون ناشتا باشد. این مورد می‌تواند با علائم چربی خون و کبد چرب همپوشانی داشته باشد.

- علائم سیروز: در مراحل پیشرفته، علائم نارسایی کبدی مانند زردی (یرقان)، ورم پا (ادم) و تجمع مایع در شکم (آسیت) ممکن است بروز کند، اما این موارد در مراحل انتهایی بیماری رخ می‌دهند.
 

تشخیص و غربالگری کبد چرب در افراد لاغر

به‌دلیل نبود چاقی ظاهری، تشخیص Lean NAFLD یک چالش مهم است، زیرا معمولا این افراد در برنامه‌های روتین غربالگری قرار نمی‌گیرند. ابزارهای تشخیصی شامل موارد زیر است:

- معاینه و تاریخچه پزشکی: ارزیابی سابقه خانوادگی، مصرف رژیم‌های حاوی فروکتوز بالا یا غذاهای فرآوری شده و کم‌تحرکی.

- آزمایش‌های بیوشیمیایی خون: بررسی آنزیم‌های کبدی (ALT, AST)، پروفایل چربی (کلسترول، تری‌گلیسیرید) و قند خون.

- سونوگرافی شکم: روشی رایج و ارزان برای مشاهده تجمع چربی در کبد (استئاتوز).

- الاستوگرافی گذرا (Transient Elastography - FibroScan): یک روش غیرتهاجمی برای ارزیابی سفتی کبد (Fibrosis)، که برای افتراق استئاتوز ساده از NASH پیشرفته بسیار مهم است.

- بیوپسی کبد: استاندارد طلایی (Gold Standard) برای تایید تشخیص NASH و تعیین میزان فیبروز، اما به‌دلیل تهاجمی بودن، معمولا فقط برای موارد مشکوک به پیشرفت بیماری در نظر گرفته می‌شود.
 

درمان کبد چرب در افراد لاغر

هدف اصلی درمان کبد چرب در افراد لاغر، بهبود حساسیت به انسولین و کاهش چربی احشایی است. بر خلاف افراد چاق که کاهش وزن معمولا اولین توصیه است، در افراد لاغر تمرکز بر تغییر ترکیب بدن و افزایش توده عضلانی است. از بین بردن چربی کبد و جلوگیری از پیشرفت بیماری با مداخلات زیر ممکن است:

1. اصلاح رژیم غذایی

• کاهش مصرف فروکتوز و قندهای ساده: حذف نوشابه‌ها، آبمیوه‌های صنعتی، کیک‌ها و شیرینی‌جات.
• کاهش مصرف چربی‌های اشباع و ترانس: تمرکز بر چربی‌های سالم مانند روغن زیتون، آووکادو و مغزها.
• رژیم غذایی مدیترانه‌ای: رژیم غذایی ضد التهاب که به‌عنوان یک الگوی غذایی ایده‌آل توصیه می‌شود.
•  ناشتا برای کبد چرب چی بخوریم؟ نوشیدن آب کافی و مصرف یک وعده کوچک پروتئین و فیبر (مانند شیر یا ماست کم‌چرب با میوه و دانه چیا یا جو دوسر پرک) می‌تواند به کنترل قند خون و متابولیسم کمک کند.
• برای کبد چرب چی بخوریم؟ تاکید بر سبزیجات، میوه‌های با قند پایین، غلات کامل (سبوس‌دار)، گوشت‌های بدون چربی (مرغ و ماهی)، غذاهای آب‌پز، بخارپز یا کبابی و حبوبات؛ ضمن کاهش دریافت کربوهیدرات ساده و چربی‌های ناسالم.
   

2. افزایش فعالیت بدنی (ورزش)

• تمرینات هوازی: حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته برای بهبود حساسیت به انسولین و کاهش چربی احشایی.
• تمرینات مقاومتی (قدرتی): افزایش توده عضلانی می‌تواند به کاهش مقاومت به انسولین و کاهش چربی احشایی، حتی بدون تغییر وزن، کمک کند.
   

3. درمان دارویی و استفاده از مکمل‌ها

در حال حاضر، هیچ داروی مورد تایید FDA صرفا برای درمان کبد چرب در افراد لاغر وجود ندارد. داروهایی مانند پیوگلیتازون (Pioglitazone) ممکن است در برخی موارد NASH با فیبروز تایید شده، مورد استفاده قرار گیرند، اما مصرف آنها باید با تجویز و نظارت متخصص باشد.

استفاده از مکمل‌های غذایی برای کبد چرب نیز در کنار تغییرات سبک زندگی می‌تواند کمک‌کننده باشد. چندین مکمل غذایی در بهبود نشانگرهای کبد چرب نویدبخش بوده‌اند، هرچند هیچ‌کدام در حال حاضر درمان قطعی مورد تایید FDA نیستند.

ویتامین E، به‌عنوان یک آنتی‌اکسیدان قوی، در مطالعاتی نشان داده است که می‌تواند التهاب و آسیب کبدی را در بزرگسالان غیر دیابتی کاهش دهد. اسیدهای چرب امگا-۳ (DHA و EPA)، به‌دلیل خواص ضدالتهابی و توانایی کاهش تری‌گلیسیرید خون و چربی کبد، به‌طور گسترده‌ای توصیه شده و متاآنالیزها نیز اثرات مثبتی بر استئاتوز کبدی را نشان داده‌اند.

همچنین، ترکیب اصلی گیاه خارمریم یعنی سیلیمارین، به‌واسطه خواص آنتی‌اکسیدانی و محافظت از سلول‌های کبدی، و نیز کورکومین، ماده فعال زردچوبه و پروبیوتیک‌ها، که سلامت روده و محور کبد-روده را بهبود می‌بخشند، جزو مکمل‌های رایج و مورد بررسی هستند که در کاهش آنزیم‌های کبدی و چربی کبد مفید گزارش شده‌اند.

جهت کسب اطلاعات جامع در زمینه خارمریم و اثرات آن، مقاله "خار مریم چیست و چه خواصی دارد؟" را که توسط خانم دکتر شیدا احمدی کولایی (متخصص فارماکوگنوزی) در مجله علمی داروکده منتشر شده است، مطالعه نمایید.
 

سخن پایانی

بیماری کبد چرب در افراد لاغر یک چالش بالینی مهم است که نشان می‌دهد پاتوژنز این بیماری صرفا به چاقی ظاهری محدود نمی‌شود، بلکه عوامل متابولیک، به‌ویژه چربی احشایی پنهان، مقاومت به انسولین و استعدادهای ژنتیکی نقش محوری دارند.

علائم کبد چرب در افراد لاغر معمولا مبهم و غیر اختصاصی است که منجر به تاخیر در تشخیص می‌شود. ریسک پیشرفت بیماری به سمت فیبروز و سیروز نیز در این زیرگروه به اندازه افراد چاق مبتلا به NAFLD بالا است، و حتی ممکن است پیش‌آگهی قلبی-عروقی بدتری نیز داشته باشند.

مدیریت این بیماری در افراد لاغر بر تغییرات سبک زندگی، شامل رژیم غذایی کم‌فروکتوز و پرهیز از قندهای ساده، و به‌ویژه افزایش توده عضلانی از طریق تمرینات مقاومتی متمرکز است تا به‌طور موثر، از بین بردن چربی کبد و بهبود حساسیت به انسولین محقق شود. غربالگری با شاخص‌های دقیق‌تر مانند دور کمر و تکنیک‌های غیرتهاجمی ارزیابی فیبروز (مانند الاستوگرافی) برای تشخیص زودتر و هدفمند، در این جمعیت لازم است.

انواع مکمل‌های تخصصی کبد و صفرا را می‌توانید در داروکده بیابید. داروخانه آنلاین داروکده، به‌عنوان نخستین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین ایران، بستری جامع، مطمئن و استاندارد برای دسترسی به طیف وسیعی از محصولات سلامت‌محور غیر دارویی ایجاد نموده است:

- تضمین اصالت و اعتبار رسمی

تعهد داروکده به ارائه بالاترین سطح اطمینان در عرضه محصولات داروخانه‌ای، بر پایه‌های مستندات قانونی و اعتبار سازمانی استوار است:

نظارت: فعالیت داروکده تحت مجوز رسمی و نظارت مستمر معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران انجام می‌شود.

پشتوانه اعتماد: دارا بودن نماد اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، نشانگر التزام قطعی داروکده به شفافیت، امنیت و رعایت حقوق مصرف‌کننده در ارائه خدمات است.

قدمت و سابقه: داروکده با سابقه فعالیت درخشان از سال ۱۳۸۸، اعتبار و رضایت گسترده کاربران را جلب نموده است.

- پشتیبانی تخصصی و ارتقای آگاهی

داروکده خود را صرفا عرضه‌کننده کالا نمی‌داند؛ ما متعهد به توانمندسازی مخاطبان بر اساس دانش تخصصی هستیم:

مجله علمی داروکده: این مجله با حمایت و دانش تخصصی تیم علمی متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، مقالات علمی را بر پایه جدیدترین پژوهش‌های روز جهانی منتشر می‌کند. محتوای تولیدی، راهنمایی عملیاتی برای انتخاب‌های هوشمندانه و ارتقای کیفیت زندگی مخاطبین فراهم می‌آورد.

خدمات مشاوره: امکان دسترسی مستقیم به متخصصین از طریق خدمات مشاوره تخصصی آنلاین و تلفنی فراهم است. این بستر، پاسخگویی سریع و دقیق به سوالات علمی را تضمین نموده و پلی به سوی تصمیم‌گیری‌های آگاهانه در حوزه سلامت ایجاد می‌کند.

- دعوت به مشارکت و بهبود مستمر

دیدگاه‌ها و پیشنهادات ارزشمند شما جهت ارتقای خدمات داروکده ضروری است. از طریق ثبت نظرات و سوالات در بخش‌های مربوطه، ما را در مسیر بهبود مستمر خدمات و تحقق رسالت سازمانی خود در ارتقای سلامت جامعه یاری نمایید. کارشناسان داروکده در اسرع وقت به پیام‌های ارسالی پاسخ خواهند داد.
 

:References

ابراهیمی دریانی ناصر، پاشایی محمدرضا. بیماری کبد چرب غیرالکلی در افراد لاغر: یک مقاله مروری. مجله دانشکده پزشکی[Internet]. 1401؛ 80(6):422-433

Zobair M. Younossi, Aaron B. Koenig, Dinan Abdelatif, Yousef Fazel, Linda Henry, Mark Wymer. Global epidemiology of nonalcoholic fatty liver disease—Meta-analytic assessment of prevalence, incidence, and outcomes. Hepatology. First published: 28 December 2015. ;64(1):73–84. Available from:

Sayiner M, Koenig A, Henry L, Younossi ZM. Epidemiology of Nonalcoholic Fatty Liver Disease and Nonalcoholic Steatohepatitis in the United States and the Rest of the World. Clin Liver Dis. 2016;20(2):205-214. doi:10.1016/j.cld.2015.10.001

Zobair M. Younossi. Non-alcoholic fatty liver disease – A global public health perspective. Journal of Hepatology. Volume 70, Issue 3. 2019. Pages 531-544. ISSN 0168-8278

Albhaisi S, Chowdhury A, Sanyal AJ. Non-alcoholic fatty liver disease in lean individuals. JHEP Rep. 2019;1(4):329-341. Published 2019 Aug 30. doi:10.1016/j.jhepr.2019.08.002

Kumar R, Mohan S. Non-alcoholic Fatty Liver Disease in Lean Subjects: Characteristics and Implications. J Clin Transl Hepatol. 2017;5(3):216-223. doi:10.14218/JCTH.2016.00068

Liu Y, Zhong GC, Tan HY, Hao FB, Hu JJ. Nonalcoholic fatty liver disease and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: a meta-analysis. Sci Rep. 2019;9(1):11124. Published 2019 Jul 31. doi:10.1038/s41598-019-47687-3

Anania C, Perla FM, Olivero F, Pacifico L, Chiesa C. Mediterranean diet and nonalcoholic fatty liver disease. World J Gastroenterol. 2018;24(19):2083-2094. doi:10.3748/wjg.v24.i19.2083