سندروم متابولیک چیست؟

سندروم متابولیک یکی از مهم‌ترین چالش‌های بهداشتی قرن حاضر است و مجموعه‌ای از اختلالات متابولیکی را شامل می‌شود که در کنار یکدیگر خطر بیماری‌ّهای قلبی عروقی، دیابت نوع دو و کبد چرب غیرالکلی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهند. این اختلال نه‌تنها در بزرگسالان بلکه در کودکان نیز رو‌به‌افزایش است و به‌دلیل سبک زندگی کم‌تحرک، الگوهای تغذیه‌ای نامناسب و افزایش شیوع چاقی در جوامع مختلف، به یک معضل جهانی تبدیل شده است. شناخت دقیق اینکه سندروم متابولیک چیست و چه عواملی در بروز آن نقش دارند، برای کمک به کنترل این اختلال و پیشگیری فردی ضروری به نظر می‌رسد.

در این مقاله از مجله علمی داروکده، ضمن آشنایی با معیارهای تشخیصی سندروم متابولیک، به این سوال پاسخ خواهیم داد که سندروم متابولیک چیست؟
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• سندروم متابولیک چیست؟
• تشخیص سندروم متابولیک چگونه است؟
• چرا سندروم متابولیک یک معضل جهانی است؟
• مقاومت به انسولین چیست؟
• عوامل خطر و علت سندرم متابولیک
• عوارض و پیامدهای جدی سندروم متابولیک
• نقش سبک زندگی در پیشگیری و درمان سندرم متابولیک

مدت زمان تقریبی مطالعه: ۷ دقیقه
 

سندروم متابولیک چیست؟

درک سندروم متابولیک مستلزم توجه به تعاملات پیچیده میان هورمون‌ها، متابولیسم انرژی، حساسیت به انسولین، چربی‌های خون و وضعیت التهابی بدن است. این وضعیت زمانی شکل می‌گیرد که چندین عامل خطر به‌طور هم‌زمان فعال شوند و اثر یکدیگر را تشدید کنند. به همین دلیل، متخصصان حوزه سلامت سندروم متابولیک را نه یک بیماری منفرد، بلکه مجموعه‌ای از اختلالات متابولیکی به‌هم‌پیوسته می‌دانند. شناخت این سندروم نقش مهمی در پیشگیری از پیامدهای بلندمدتی مانند دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی‌عروقی و اختلالات کبدی دارد.

سندروم متابولیک به مجموعه‌ای از ناهنجاری‌های متابولیکی اطلاق می‌شود که به‌طور هم‌زمان در یک فرد بروز می‌کنند و نشان‌دهنده اختلال در تنظیم قند خون، سوخت‌وساز چربی‌ها و تعادل انرژی هستند. این وضعیت معمولاً با چاقی احشایی، افزایش قند خون ناشتا، اختلال در چربی‌های خون و بالا رفتن فشار خون شناخته می‌شود. هم‌زمانی این عوامل حاکی از حرکت بدن به سمت مقاومت به انسولین، التهاب مزمن، استرس اکسیداتیو و اختلال در عملکرد هورمونی است.

دکتر کوشا شهیدی (داروساز) در ویدیوی "همه چیز درباره چاقی شکمی" با نگاهی جامع به بررسی عوامل چاقی می‌پردازد و راهکارهای کاربردی و به‌روزی را برای کنترل و کاهش چاقی شکمی مطرح می‌کند.
 

از دیدگاه علمی، سندروم متابولیک نتیجه برهم خوردن تعادل میان میزان چربی بدن، عملکرد هورمون‌ها، حساسیت سلول‌ها به انسولین و توانایی بدن در کنترل فشار و قند خون است. بنابراین، پاسخ به این پرسش که "سندروم متابولیک چیست" تنها به بیان یک علامت محدود نمی‌شود، بلکه توصیف مجموعه‌ای از فرآیندهای آسیب‌شناختی است که به‌طور هم‌زمان بر عروق، کبد، عضلات، پانکراس و بافت چربی تأثیر می‌گذارند.
 

تشخیص سندروم متابولیک چگونه است؟

معیارهای تشخیصی سندروم متابولیک در منابع معتبر مانند فدراسیون بین‌المللی دیابت و نهادهای قلب و دیابت جهان تا حدی متفاوت‌اند؛ اما شاخص‌های اصلی تقریباً یکسان هستند.

اگر حداقل سه معیار از موارد زیر وجود داشته باشد، تشخیص سندروم متابولیک مطرح می‌شود:

چاقی مرکزی یا افزایش دور کمر

چربی احشایی نقش محوری در شکل‌گیری مقاومت به انسولین و بروز سندروم متابولیک ایفا می‌کند. به همین دلیل، ارزیابی چاقی احشایی به‌عنوان یکی از معیارهای اصلی تشخیص این سندروم در نظر گرفته می‌شود. شاخص‌های تشخیصی چاقی مرکزی اگرچه با توجه به جنس و قومیت متفاوت هستند، اما به‌طور کلی محدوده‌های استانداردی برای شناسایی سندروم متابولیک تعریف شده‌اند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود:

• مردان: دور کمر بالاتر از 102 سانتی‌متر
• زنان: دور کمر بالاتر از 88 سانتی‌متر
   

افزایش قند خون ناشتا

قند خون ناشتا ≥ 100 میلی‌گرم/دسی‌لیتر یا فرد تحت درمان دارویی برای قند خون بالا باشد.

این مقدار نشان‌دهنده اختلال در تحمل گلوکز و عملکرد انسولین است و یک شاخص مهم برای برآورد خطر دیابت محسوب می‌شود.
 

افزایش تری‌گلیسرید خون

تری‌گلیسرید ≥ 150 میلی‌گرم/دسی‌لیتر یا فرد تحت درمان دارویی برای تری‌گلیسرید خون بالا باشد.
 

کاهش HDL (کلسترول خوب) 

HDL به دفع چربی‌های اضافی بدن کمک می‌کند؛ بنابراین کاهش آن یکی از نشانه‌های اختلال چربی خون است:

• مردان: HDL < 40 mg/dL
• زنان: HDL < 50 mg/dL
   

افزایش فشار خون

فشار خون ≥ 130/85 میلی‌متر جیوه یا فرد تحت درمان دارویی برای فشار خون بالا باشد.

 افزایش فشار خون نشان‌دهنده افزایش مقاومت عروقی و اختلال در سیستم تنظیم‌کننده جریان خون است.

 به‌طور خلاصه، در صورتی که یک فرد حداقل سه مورد از معیارهای زیر را به‌طور هم‌زمان داشته باشد، تشخیص سندروم متابولیک برای او مطرح می‌شود.
 

چرا سندروم متابولیک یک معضل جهانی است؟

در دهه‌های اخیر، تغییر سبک زندگی، کاهش فعالیت فیزیکی و افزایش مصرف غذاهای پرکالری، چرب و فراوری‌شده موجب شده شیوع سندرم متابولیک در سراسر جهان افزایش یابد. در کشورهایی که شهرنشینی رو به رشد است، میزان چاقی و چاقی شکمی بیش از گذشته مشاهده می‌شود.

همچنین، سندرم متابولیک در کودکان نیز رو به افزایش است و افزایش وزن در سنین پایین، خطر ابتلا به دیابت و بیماری قلبی در آینده را افزایش می‌دهد.

افزایش بیماران مبتلا به سندروم متابولیک هزینه‌های سنگینی بر سیستم‌های درمانی وارد می‌کند. این سندرم علت مشترک بسیاری از بیماری‌های مزمن است و مدیریت طولانی‌مدت آن نیازمند مراجعه مکرر، مصرف دارو و مراقبت‌های تخصصی است. از این جهت، سندروم متابولیک تنها یک مسئله پزشکی نیست، بلکه چالشی اقتصادی و اجتماعی محسوب می‌شود.
 

مقاومت به انسولین چیست؟

مقاومت به انسولین هسته مرکزی و عامل اصلی بروز سندروم متابولیک است. در این شرایط، سلول‌های بدن به درستی به انسولین پاسخ نمی‌دهند و پانکراس برای جبران این نقص، انسولین بیشتری ترشح می‌کند. این وضعیت که "هیپرانسولینمی" نام دارد، اگرچه در ابتدا قند خون را کنترل می‌کند، اما در درازمدت باعث تشدید اختلالات متابولیک، التهاب مزمن و ناهنجاری در فشار و چربی خون می‌شود.

چاقی احشایی (تجمع چربی دور کمر) نقش مخربی در ایجاد مقاومت به انسولین دارد. بافت چربی با ترشح مواد التهابی، حساسیت سلول‌ها را کاهش داده و باعث می‌شود کبد گلوکز بیشتری تولید کند و عضلات برداشت قند کمتری داشته باشند.

این چرخه معیوب نه‌تنها قند خون را بالا می‌برد، بلکه خطر ابتلا به بیماری‌های جدی مانند کبد چرب، تصلب شرایین (آترواسکلروز) و دیابت نوع دو را افزایش می‌دهد.

در نهایت می‌توان گفت، سندروم متابولیک مجموعه‌ای از اختلالات است که همگی از تغییرات سلولی ناشی از مقاومت به انسولین سرچشمه می‌گیرند. به همین دلیل، محور اصلی مقابله با سندروم متابولیک بر اصلاح سبک زندگی، کاهش چربی‌های احشایی و بازیابی حساسیت سلول‌ها به انسولین استوار است.
 

عوامل خطر و علت سندرم متابولیک

سندروم متابولیک نتیجه یک تعامل پیچیده بین ساختار ژنتیکی و محیط پیرامون است. در واقع، این سندروم تنها به یک دلیل واحد ایجاد نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل دست به دست هم می‌دهند تا تعادل سوخت‌وساز بدن را برهم بزنند. در حالی که برخی از این عوامل (مانند وراثت و سن) خارج از کنترل ما هستند، بسیاری دیگر به سبک زندگی و انتخاب‌های روزمره ما بستگی دارند. در ادامه، ریشه‌های اصلی بروز سندرم متابولیک را بررسی می‌کنیم:

- عوامل ژنتیکی و ارثی

برخی افراد به‌طور ژنتیکی استعداد بیشتری برای افزایش چربی شکمی، مقاومت به انسولین و اختلالات چربی خون دارند. ژن‌های مرتبط با متابولیسم انرژی، ترشح انسولین و ذخیره چربی، نقش قابل توجهی در احتمال ابتلا به سندروم متابولیک دارند. بنابراین، داشتن پیشینه خانوادگی دیابت یا فشار خون، خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.
 

- عوامل محیطی و سبک زندگی

از میان عوامل محیطی، کم‌تحرکی، مصرف بیش از حد غذاهای پرشکر و چرب، استرس‌های مداوم، خواب ناکافی و مصرف دخانیات نقش مهمی دارند. این موارد علاوه بر افزایش وزن، موجب تغییر در عملکرد هورمون‌ها و سیستم عصبی خودکار می‌شوند و تنظیم قند خون و چربی‌ها را مختل می‌کنند.
 

- سن و جنسیت 

با افزایش سن، احتمال بروز مقاومت به انسولین بیشتر می‌شود. همچنین، در زنان بعد از یائسگی، به دلیل کاهش هورمون‌های محافظ، احتمال بروز سندروم متابولیک افزایش می‌یابد
 

عوارض و پیامدهای جدی سندروم متابولیک

سندروم متابولیک به عنوان مجموعه‌ای از اختلالات هم‌زمان، نقش تعیین‌کننده‌ای در بروز بیماری‌های غیرواگیر و مزمن ایفا می‌کند. عدم کنترل سندرم متابولیک می‌تواند منجر به آسیب‌های جبران‌ناپذیر به ارگان‌های حیاتی و اختلال در عملکردهای طبیعی بدن شود. در ادامه، مهم‌ترین پیامدها و عوارض ناشی از این وضعیت بررسی شده است:

- دیابت نوع دو 

بروز دیابت نوع دو یکی از مهم‌ترین عوارض سندروم متابولیک است که در اثر مقاومت به انسولین و ترشح ناکافی انسولین در مراحل نهایی ایجاد می‌شود. بسیاری از افراد قبل از تشخیص دیابت، سال‌ها دچار علائم سندروم متابولیک بوده‌اند.
 

- بیماری‌های قلبی عروقی

افزایش فشار خون، اختلال در سطح چربی‌های خون و التهاب مزمن زمینه‌ساز سکته قلبی، سکته مغزی و تنگی عروق هستند. سندروم متابولیک یک عامل خطر جدی برای این بیماری‌ها محسوب می‌شود.

- کبد چرب غیرالکلی 

ارتباط میان سندروم متابولیک و کبد بسیار گسترده است. تجمع چربی در کبد که به نام کبد چرب غیرالکلی شناخته می‌شود، یکی از پیامدهای مستقیم مقاومت به انسولین است. این اختلال در صورت عدم مدیریت می‌تواند به التهاب کبد و حتی فیبروز منجر شود.
 

- اختلالات کلیوی و هورمونی

 فشار خون بالا و التهاب ناشی از سندروم متابولیک می‌تواند به آسیب کلیه و اختلال در تنظیم هورمون‌ها منجر شود. برخی اختلالات مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک نیز با مقاومت به انسولین ارتباط دارند.
 

نقش سبک زندگی در پیشگیری و درمان سندرم متابولیک

اصلاح سبک زندگی نه تنها به عنوان نخستین خط در پیشگیری از بروز سندروم متابولیک شناخته می‌شود، بلکه می‌تواند به عنوان یک استراتژی درمانی، به بهبود اختلالات متابولیک کمک کند. در ادامه با جزئیات بیشتری به نقش اصلاح سبک زندگی برای کمک به پیشگیری و درمان سندرم متابولیک می‌پردازیم.

افزایش فعالیت بدنی و ورزش

افزایش فعالیت بدنی یکی از مؤثرترین مداخلات در پیشگیری و درمان سندروم متابولیک محسوب می‌شود، زیرا ورزش منظم توانایی سلول‌ها در پاسخ به انسولین را تقویت کرده و مقاومت به انسولین را که هسته مرکزی این بیماری است را کاهش می‌دهد.

فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی سریع، تمرینات هوازی و تمرینات مقاومتی، نه‌تنها موجب کاهش چربی احشایی می‌شوند بلکه با بهبود فشار خون، کاهش تری‌گلیسرید و افزایش HDL، مجموعه‌ای از شاخص‌های متابولیک را بهبود می‌بخشند.

اثرات ورزش تنها محدود به کنترل وزن نیست، بلکه بر عملکرد عضلات، تعادل هورمونی و کاهش التهاب سیستمیک نیز تأثیر گذاشته و نقش کلیدی در جلوگیری از پیشرفت بیماری دارد.
 

اصلاح الگوی تغذیه

 اصلاح ساختار تغذیه یکی از پایه‌های اصلی کنترل سندروم متابولیک است، زیرا نوع و کیفیت مواد غذایی مصرفی بر تنظیم قند خون، چربی‌های خون و سطح التهاب بدن تأثیر می‌گذارد. رژیمی که بر پایه مصرف سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، پروتئین‌های کم‌چرب و چربی‌های مفید مانند اسیدهای چرب امگا ۳ بنا شده باشد، می‌تواند عملکرد انسولین را بهبود داده و از تجمع چربی احشایی جلوگیری کند.

علاوه‌براین، کاهش مصرف قندهای ساده، نوشیدنی‌های شیرین، غذاهای سرخ‌شده و محصولات فراوری‌شده، از افزایش قند و چربی خون جلوگیری کرده و نقش قابل‌توجهی در کنترل و حتی معکوس‌سازی روند سندروم متابولیک دارد. تغییرات تغذیه‌ای و پیروی از یک رژیم غذایی برای چربی‌سوزی، علاوه بر تأثیرات متابولیک، زمینه ایجاد یک سبک زندگی پایدار و سالم را نیز فراهم می‌کنند.

کنترل وزن و چاقی

مدیریت وزن یکی از مهم‌ترین اجزای درمان سندروم متابولیک است، زیرا کاهش وزن حتی در حد ۵ تا ۱۰ درصد از وزن اولیه، می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی مقاومت به انسولین را کاهش داده و سطح قند خون، فشار خون و چربی‌های خون را بهبود دهد. کاهش چربی احشایی اثرات قابل‌توجهی بر کاهش التهاب بدن و افزایش حساسیت سلول‌ها به انسولین دارد و بسیاری از معیارهای تشخیصی سندرم متابولیک را به سمت محدوده طبیعی بازمی‌گرداند.

کنترل وزن باید با رویکردی تدریجی، پایدار و علمی انجام شود و ترکیبی از فعالیت بدنی منظم، تغذیه مناسب و اصلاح رفتارهای مصرفی را شامل گردد تا از بازگشت وزن و تشدید دوباره اختلالات جلوگیری شود.
 

مدیریت استرس، خواب و توقف سیگار

مدیریت استرس، بهبود کیفیت خواب و ترک سیگار از مؤلفه‌های کلیدی در درمان سندروم متابولیک هستند، زیرا هر یک به‌طور مستقل می‌توانند مسیرهای متابولیکی و هورمونی را مختل کنند. استرس مزمن از طریق افزایش ترشح هورمون‌هایی مانند کورتیزول، باعث افزایش اشتها، تجمع چربی شکمی و تشدید مقاومت به انسولین می‌شود.

خواب ناکافی نیز با تغییر در هورمون‌های تنظیم‌کننده اشتها مانند لپتین و گرلین، خطر چاقی و افزایش قند خون را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، مصرف سیگار با ایجاد التهاب مزمن و آسیب عروقی، نه‌تنها فشار خون و چربی خون را بدتر می‌کند بلکه احتمال بروز پیامدهایی مانند بیماری قلبی را در افراد مبتلا به سندرم متابولیک افزایش می‌دهد. اصلاح این عوامل، نقش مهمی در بازگرداندن تعادل متابولیکی و ارتقای سلامت عمومی دارد.

 
سخن پایانی

سندروم متابولیک حاصل تعامل پیچیده میان چاقی احشایی، مقاومت به انسولین، اختلالات چربی خون و افزایش فشار خون است و مدیریت موفق آن نیازمند ترکیبی از اصلاح سبک زندگی، رژیم غذایی اصولی، فعالیت بدنی و در صورت نیاز استفاده از مکمل‌های هدفمند است.

در کنار تغییرات اصلاح سبک زندگی، مصرف برخی مکمل‌ها مانند کروم که در بهبود عملکرد انسولین نقش دارد و فیبرهای محلول که در کنترل قند خون، کاهش اشتها و بهبود چربی‌های خون مفید هستند، می‌توانند به روند مدیریت سندروم متابولیک کمک کنند. 

استفاده از این مکمل‌ها باید آگاهانه و با مشاوره علمی انجام شود تا متناسب با نیاز هر فرد انتخاب شوند.

در این مسیر، انتخاب یک مرکز معتبر برای تهیه محصولات سلامت‌محور از جمله مکمل‌های مرتبط با کنترل سندروم متابولیک اهمیت زیادی دارد.

داروکده به‌عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین کشور، با سابقه فعالیت از سال ۱۳۸۸، نماد پنج‌ستاره اعتماد الکترونیک و تیم علمی مجرب متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، امکان مشاوره تلفنی تخصصی را فراهم کرده است تا کاربران بتوانند مطمئن‌ترین انتخاب را در زمینه مکمل‌های چربی‌سوز ایمن، تنظیم‌کننده قند خون، کاهش‌دهنده مقاومت به انسولین و سایر محصولات مرتبط داشته باشند.

چنین دسترسی معتبری به اطلاعات و محصولات استاندارد، گامی مهم در مدیریت مؤثر و علمی سندرم متابولیک به‌شمار می‌آید.
 

:References

Neeland IJ, Lim S, Tchernof A, Gastaldelli A, Rangaswami J, Ndumele CE, Powell-Wiley TM, Després JP. Metabolic syndrome. Nature Reviews Disease Primers. 2024 Oct 17;10(1):77

Fahed G, Aoun L, Bou Zerdan M, Allam S, Bou Zerdan M, Bouferraa Y, Assi HI. Metabolic syndrome: updates on pathophysiology and management in 2021. International journal of molecular sciences. 2022 Jan 12;23(2):786

Gluvic Z, Zaric B, Resanovic I, Obradovic M, Mitrovic A, Radak D, R Isenovic E. Link between metabolic syndrome and insulin resistance. Current vascular pharmacology. 2017 Jan 1;15(1):30-9

Xiao T, Li Y, Li H, Wang K, Huang J, Liu Z, Zhu M. Tea consumption in relation with metabolic syndrome and obesity: A systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Food Bioscience. 2024 Oct 1;61:104322

Chen W, Pang Y. Metabolic syndrome and PCOS: pathogenesis and the role of metabolites. Metabolites. 2021 Dec 14;11(12):869

Lim S, Kim JW, Targher G. Links between metabolic syndrome and metabolic dysfunction-associated fatty liver disease. Trends in Endocrinology & Metabolism. 2021 Jul 1;32(7):500-14

Greenfield DM, Snowden JA. Cardiovascular diseases and metabolic syndrome. The EBMT handbook: Hematopoietic stem cell transplantation and cellular therapies. 2019 Dec:415-20

Angelico F, Baratta F, Coronati M, Ferro D, Del Ben M. Diet and metabolic syndrome: a narrative review. Internal and emergency medicine. 2023 Jun;18(4):1007-17

Paley CA, Johnson MI. Abdominal obesity and metabolic syndrome: exercise as medicine?. BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation. 2018 May 4;10(1):7