مصرف زیاد فولیک اسید چه عوارضی دارد؟

فولیک اسید، که به عنوان ویتامین B9 نیز شناخته می‌شود، یکی از ویتامین‌های ضروری گروه B است که نقش حیاتی در سلامت بدن ایفا می‌کند. این ویتامین به صورت طبیعی در مواد غذایی مانند سبزیجات برگ‌دار سبز، میوه‌ها، حبوبات و غلات یافت می‌شود و فرم مصنوعی آن، یعنی اسید فولیک، در مکمل‌های غذایی و غذاهای غنی‌شده استفاده می‌شود.

فولیک اسید برای تولید DNA، RNA و پروتئین‌ها ضروری است و در فرآیند تقسیم سلولی، تشکیل گلبول‌های قرمز خون و جلوگیری از نقص‌های لوله عصبی در جنین نقش کلیدی دارد. به همین دلیل، سازمان بهداشت جهانی (WHO) مصرف آن را به ویژه برای زنان باردار توصیه می‌کند.

با این حال، مانند بسیاری از مواد مغذی، مصرف بیش از حد فولیک اسید می‌تواند مشکل‌ساز باشد. امروزه، با رواج مصرف مکمل‌های ویتامینی، خطر مصرف بیش از حد این ویتامین افزایش یافته است.

مطالعات نشان می‌دهد که مصرف بیش از حد فولیک اسید می‌تواند منجر به عوارض جانبی مختلفی شود، از جمله این موارد، می‌توان به پنهان کردن کمبود ویتامین B12، افزایش خطر ابتلا به سرطان، مشکلات شناختی و حتی اختلالات ایمنی اشاره کرد.

این مقاله از مجله علمی داروکده به بررسی جامع عوارض مصرف زیاد فولیک اسید می‌پردازد و بر اساس شواهد علمی معتبر، این موضوع را تحلیل می‌کند.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• فولیک اسید و نقش آن در بدن چیست؟
• منابع غذایی فولات
• فواید قرص فولیک اسید برای زنان
• روزانه چقدر فولیک اسید مصرف کنیم؟
• چه کسانی در معرض کمبود فولیک اسید هستند؟
• علائم کمبود فولیک اسید
• عوارض فولیک اسید

مدت زمان تقریبی مطالعه : 8 دقیقه
 

فولیک اسید و نقش آن در بدن چیست؟

فولیک اسید یا ویتامین B9، یک ویتامین محلول در آب است که بدن نمی‌تواند آن را ذخیره کند و باید به طور منظم از طریق رژیم غذایی یا مصرف مکمل تامین شود. اگر چه اصطلاح فولات و فولیک اسید اغلب به جای یکدیگر استفاده می شود اما با هم متفاوت هستند.

فولات فرمی از ویتامین B9 است که به صورت طبیعی در غذاها وجود دارد، در حالی که فولیک اسید فرم سنتتیک آن است که در مکمل‌ها و غذاهای غنی‌شده استفاده می‌شود.

بدن انسان، اسید فولیک را به شکل فعال خود، یعنی تتراهیدروفولات، تبدیل می‌کند که در فرآیندهای بیوشیمیایی بدن شرکت می‌کند. نقش اصلی فولیک اسید در بدن، شرکت در متابولیسم واحدهای تک‌کربنی است؛ که برای سنتز DNA  و RNA ضروری است.

این ویتامین در تقسیم سلولی، به ویژه در بافت‌هایی مانند مغز استخوان و مخاط روده که سلول‌ها به سرعت تقسیم می‌شوند، حیاتی است.

برای آشنایی بیشتر با فولیک اسید، منابع غذایی و اهمیت مصرف این ویتامین، مشاهده ویدیوی " همه چیز درباره فولیک اسید" که توسط دکتر کوشا شهیدی (داروساز) در مجله علمی داروکده، منتشر شده است، پیشنهاد می‌شود.
 

علاوه بر این، فولیک اسید در متابولیسم هموسیستئین نقش دارد. هموسیستئین یک آمینواسید است که سطوح بالای آن با بیماری‌های قلبی-عروقی، سکته و مشکلات شناختی مرتبط است.

فولیک اسید با کمک ویتامین‌ B6 و ویتامین B12، هموسیستئین را به آمینو اسید متیونین تبدیل می‌کند و سطح آن را کنترل می‌کند.

مطالعات نشان می‌دهد که مصرف کافی فولیک اسید می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی را کاهش دهد، اما مصرف بیش از حد ممکن است با خطرات جدی همراه باشد.
 

منابع غذایی فولات

ویتامین B9 به دو صورت طبیعی (فولات) و مصنوعی (فولیک اسید) در دسترس است.

منابع غذایی طبیعی فولات شامل سبزیجات برگ‌دار مانند اسفناج، کلم بروکلی، کلم بروکسل و میوه‌هایی مانند پرتقال و موز است.

حبوبات مانند عدس و لوبیا، آجیل‌ها، تخم‌مرغ، گوشت و محصولات لبنی نیز منابع خوبی برای فولات هستند.
 

مکمل‌های فولیک اسید در اشکال مختلفی مانند قرص، کپسول و مولتی‌ویتامین‌ها موجود هستند.

دوزهای رایج از 400 تا 1000 میکروگرم است؛ و برای زنان باردار و پیش از بارداری، مکمل‌های فولیک اسید معمولا حاوی 600-800 میکروگرم هستند.
 

فواید قرص فولیک اسید برای زنان

قرص فولیک اسید برای زنان، به ویژه در سنین باروری، فواید متعددی دارد. مهم‌ترین فایده قرص ویتامین B9، جلوگیری از نقص‌های لوله عصبی در جنین است. مصرف مکمل فولیک اسید قبل از بارداری و در سه ماه اول بارداری، خطر نقص لوله عصبی در جنین، زایمان زودرس و مشکلات قلبی جنین را کاهش می‌دهد.
 

برای زنان غیرباردار، این ویتامین به سلامت قلب کمک می‌کند؛ با کاهش هموسیستئین، خطر بیماری‌های عروقی را کم می‌کند. مطالعات نشان می‌دهند که مصرف منظم فولیک اسید می‌تواند خطر سکته را در زنان تا 20% کاهش دهد.

فولیک اسید همچنین برای سلامت روانی زنان مفید است.

کمبود فولیک اسید با افسردگی و اضطراب مرتبط است، و مکمل‌ فولیک اسید می‌تواند علائم افسردگی را به ویژه در دوران یائسگی بهبود بخشد.

مصرف مکمل فولیک اسید برای تنبلی تخمدان، می‌تواند شانس باروری را افزایش دهد.
 

روزانه چقدر فولیک اسید مصرف کنیم؟

فولیک اسید، برای حفظ سلامتی بدن مهم است، اما باید به مقدار مناسب مصرف شود.

متخصصان تغذیه مقداری را به عنوان دوز توصیه‌شده روزانه (RDA) تعیین کرده‌اند که نشان می‌دهد هر فرد به طور متوسط به چه میزان فولیک اسید در روز نیاز دارد.
 

- مقدار توصیه‌شده فولیک اسید برای بزرگسالان

برای افراد بالغ، مقدار توصیه‌شده فولیک اسید 400 میکروگرم در روز است. این میزان به‌طور متوسط نیاز بدن به این ویتامین را تأمین می‌کند.

- مقدار توصیه‌شده فولیک اسید برای زنان باردار

زنان باردار نیاز به 600 میکروگرم فولیک اسید دارند، زیرا این ویتامین نقش اساسی در رشد و تکامل جنین ایفا می‌کند و مصرف کافی آن از بروز مشکلات ژنتیکی و نقایص عصبی در جنین جلوگیری می‌کند.

- مقدار توصیه‌شده فولیک اسید برای مادران شیرده

مادران شیرده به منظور حفظ سلامت خود و نوزادشان، توصیه می‌شود که روزانه ۵۰۰ میکروگرم فولیک اسید مصرف نمایند.

- حد مجاز مصرف فولیک اسید (UL)

برای بزرگسالان سالم، حد مجاز مصرف فولیک اسید 1000 میکروگرم در روز تعیین شده است.

مصرف بیشتر از این مقدار می‌تواند باعث مشکلاتی مانند پنهان کردن کمبود ویتامین B12 شود که می‌تواند به‌طور جدی به سلامتی آسیب برساند.

این حد مجاز تنها برای مکمل‌های اسید فولیک اعمال می‌شود، زیرا فولات طبیعی موجود در مواد غذایی مانند سبزیجات برگ‌دار عموماً بدون خطر است.

- مقدار مصرف فولیک اسید برای کودکان

نیاز به فولیک اسید در کودکان به‌طور طبیعی کمتر از بزرگسالان است و حد مجاز مصرف برای آن‌ها نیز محدودتر است.

طبق دستورالعمل‌های جهانی و مطالعات انجام شده، حد مجاز مصرف فولیک اسید برای کودکان به صورت زیر است:

• کودکان 1 تا 3 ساله: حداکثر 300 میکروگرم در روز
• کودکان 14 تا 18 ساله: حداکثر 800 میکروگرم در روز

در نهایت، مصرف بیش از حد فولیک اسید می‌تواند خطراتی برای سلامتی به‌دنبال داشته باشد. بنابراین، پیش از مصرف مکمل‌های فولیک اسید، توصیه می‌شود با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کرده و از مصرف دوز مناسب مطمئن شوید.
 

چه کسانی در معرض کمبود فولیک اسید هستند؟

افرادی که رژیم غذایی کم‌فولات دارند، مانند کسانی که سبزیجات و حبوبات کمی مصرف می‌کنند، افراد مبتلا به بیماری‌های گوارشی، مانند بیماری سلیاک یا کرون، و افرادی که الکل زیاد مصرف می‌کنند بیشتر در معرض خطر کمبود فولیک اسید هستند.

همچنین، زنان باردار، افراد مسن، و کسانی که داروهای خاصی مانند ضدتشنج‌ها یا مهارکننده‌های پمپ پروتون مصرف می‌کنند، ممکن است نیاز بیشتری به فولیک اسید داشته باشند.
 

علائم کمبود فولیک اسید

کمبود فولیک اسید می‌تواند به دلیل رژیم غذایی نامناسب، مشکلات جذب، یا افزایش نیاز بدن (مانند در بارداری) رخ دهد.

کمبود فولیک اسید به تدریج ظاهر می‌شود و علائم آن ممکن است در ابتدا خفیف باشد، اما با پیشرفت می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند. شناخت این علائم برای تشخیص و درمان به موقع ضروری است. در ادامه به مهم‌ترین عوارض کمبود فولیک اسید اشاره می‌کنیم.

- علائم عمومی کمبود فولیک اسید

یکی از شایع‌ترین علائم، خستگی مزمن و ضعف عمومی است که ناشی از کاهش تولید گلبول‌های قرمز سالم است.

کمبود فولیک اسید منجر به کم‌خونی مگالوبلاستیک می‌شود، که در آن گلبول‌های قرمز بزرگ‌تر از حد طبیعی و ناکارآمد هستند.

کم‌خونی مگالوبلاستیک باعث کاهش ظرفیت حمل اکسیژن در خون می‌شود و علائمی مانند رنگ‌پریدگی پوست، تنگی نفس، سرگیجه، و ضربان قلب سریع یا نامنظم (تپش قلب) را ایجاد می‌کند.
 

علائم گوارشی کمبود فولیک اسید نیز رایج هستند. زخم‌های دهانی، التهاب زبان (گلوسیت)، و کاهش اشتها از نشانه‌های اولیه کمبود فولیک اسید هستند.

در برخی موارد، اسهال یا یبوست نیز گزارش شده است. این علائم می‌توانند کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهند و به مشکلات تغذیه‌ای بیشتر منجر شوند.
 

- تأثیرات کمبود فولیک اسید در زنان باردار

در زنان باردار، کمبود فولیک اسید می‌تواند عواقب شدیدی داشته باشد.

فولیک اسید برای تشکیل لوله عصبی جنین حیاتی است، و کمبود آن در هفته‌های اول بارداری می‌تواند به نقص‌های مادرزادی لوله عصبی (NTD) مانند اسپینا بیفیدا (نقص در ستون فقرات) یا آننسفالی (نقص در تشکیل مغز) منجر شود.

به همین دلیل، زنان باردار باید قبل و در طول بارداری مقدار کافی فولیک اسید دریافت کنند.
 

- علائم عصبی و روانی ناشی از کمبود فولیک اسید

اگرچه علائم عصبی در کمبود فولیک اسید کمتر از کمبود ویتامین B12 دیده می‌شود، اما می‌تواند شامل گزگز دست و پا، بی‌حسی، یا مشکلات تعادل باشد.

در موارد شدید، کمبود طولانی‌مدت ممکن است به مشکلات شناختی مانند کاهش تمرکز، فراموشی، یا حتی افسردگی منجر شود.

فولیک اسید در تولید انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند سروتونین نقش دارد، و کمبود آن می‌تواند سلامت روانی را تحت تأثیر قرار دهد.
 

عوارض فولیک اسید

در حالی که فولیک اسید برای سلامت ضروری است، مصرف بیش از حد آن که این مقدار، بیش از 1000 میکروگرم روزانه مکمل فولیک اسید است، می‌تواند عوارض جدی به دنبال داشته باشد.

عوارض فولیک اسید از مشکلات گوارشی خفیف تا خطرات بلندمدت مانند افزایش احتمال برخی بیماری‌ها را شامل می‌شود که در ادامه به آن‌ها اشاره خواهیم کرد.

- پنهان کردن کمبود ویتامین B12

یکی از جدی‌ترین عوارض مصرف بیش از حد فولیک اسید، پنهان کردن کمبود ویتامین B12 است.

فولیک اسید می‌تواند علائم کم‌خونی ناشی از کمبود B12 را برطرف کند، اما آسیب عصبی ناشی از این کمبود را تشدید می‌کند.

این امر می‌تواند به نوروپاتی محیطی یا حتی آسیب دائمی به سیستم عصبی منجر شود. این عارضه به ویژه در افراد مسن یا گیاه‌خوارانی که در معرض کمبود B12 هستند؛ بیشتر دیده می‌شود.
 

- افزایش خطر بیماری‌های مزمن

مطالعات نشان داده‌اند که مصرف طولانی‌مدت دوزهای بالای فولیک اسید ممکن است خطر برخی سرطان‌ها، به‌ویژه سرطان کولون و پروستات، را افزایش دهد.

این ارتباط احتمالاً به دلیل تأثیر فولیک اسید بر تکثیر سلولی است، که می‌تواند رشد سلول‌های پیش‌سرطانی را تسریع کند.

علاوه بر این، مصرف زیاد فولیک اسید ممکن است زوال شناختی را در افراد مسن تسریع کند، به خصوص اگر کمبود B12 وجود داشته باشد.
 

- عوارض فولیک اسید برای جنین

در زنان باردار، مصرف بیش از حد فولیک اسید (بیش از 1000 میکروگرم روزانه) ممکن است خطراتی برای جنین ایجاد کند.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که سطوح بالای فولیک اسید در خون مادر می‌تواند با افزایش خطر اختلال طیف اوتیسم در کودکان مرتبط باشد.

همچنین، مصرف بیش از حد ممکن است رشد مغزی جنین را تحت تأثیر قرار دهد و به مشکلات تکاملی منجر شود.
 

- عوارض گوارشی و متابولیکی فولیک اسید

مصرف دوزهای بالای فولیک اسید می‌تواند علائم گوارشی مانند تهوع، نفخ، اسهال، یا کاهش اشتها ایجاد کند.

در برخی افراد، این دوزها ممکن است به بی‌خوابی یا تحریک‌پذیری منجر شود.
 

علاوه بر این، مصرف بیش از حد فولیک اسید می‌تواند مقاومت به انسولین را افزایش دهد، که خطر ابتلا به دیابت نوع 2 را بالا می‌برد.

کاهش فعالیت سلول‌های کشنده طبیعی (NK) در سیستم ایمنی نیز گزارش شده است، که می‌تواند بدن را در برابر عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر کند.
 

سخن پایانی

در پایان، می‌توان اظهار داشت که فولیک اسید، به‌عنوان یکی از ویتامین‌های حیاتی گروه B، نقش مهمی در حفظ سلامت بدن ایفا می‌کند.

این ویتامین نه‌تنها در فرآیندهای حیاتی مانند سنتز DNA، تقسیم سلولی و تشکیل گلبول‌های قرمز خون مشارکت دارد، بلکه برای پیشگیری از نقص‌های مادرزادی در جنین، کاهش خطر بیماری‌های قلبی-عروقی و بهبود سلامت روانی، به‌ویژه در زنان، از اهمیت بسزایی برخوردار است.

با این حال، مصرف بیش از حد مکمل فولیک اسید، می‌تواند عوارض جدی به دنبال داشته باشد.

عوارض فولیک اسید شامل پنهان کردن کمبود ویتامین B12، افزایش احتمال ابتلا به برخی سرطان‌ها، مشکلات گوارشی مانند و حتی تأثیرات منفی بر رشد جنین در زنان باردار، همگی ضرورت توجه به مصرف متعادل این ویتامین را برجسته می‌سازد.

انواع قرص فولیک اسید با تضمین اصالت کالا و قیمت مناست در داروکده، به‌عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین کشور، قابل تهیه است.

داروحانه آنلاین داروکده با ارائه اطلاعات علمی دقیق و به‌روز توسط تیم علمی متشکل از متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه و همچنین مشاوره تخصصی رایگان همواره در تلاش بوده است تا راهنمایی قابل اعتماد برای شما باشد.

این مقاله، به‌عنوان بخشی از مجله علمی داروکده، با هدف آگاهی‌بخشی درباره فواید و عوارض فولیک اسید و ارائه اطلاعات مبتنی بر شواهد علمی نگارش شده است.

امیدواریم که مطالعه این مطلب برای شما مفید واقع شده باشد و شما را به درک بهتری از اهمیت مصرف متعادل این ویتامین رسانده باشد.
 

:References

Mironenko A, Eliseeva T. Vitamin B9–description, benefits, effects on the body and best sources. Journal of Healthy Nutrition and Dietetics. 2019;4(10):88-100

Yingngam B. Folic Acid Deficiency. InCauses and Management of Nutritional Deficiency Disorders 2024 (pp. 116-164). IGI Global

Chitayat D, Matsui D, Amitai Y, Kennedy D, Vohra S, Rieder M, Koren G. Folic acid supplementation for pregnant women and those planning pregnancy: 2015 update. The Journal of Clinical Pharmacology. 2016 Feb;56(2):170-5

Gomes S, Lopes C, Pinto E. Folate and folic acid in the periconceptional period: recommendations from official health organizations in thirty-six countries worldwide and WHO. Public health nutrition. 2016 Jan;19(1):176-89

Patel KR, Sobczyńska-Malefora A. The adverse effects of an excessive folic acid intake. European journal of clinical nutrition. 2017 Feb;71(2):159-63

Korah MC, Pv JR, Rajeswari R, Behanan AH, Paul EP, Sivakumar T. Adverse effects and side effects on vitamin therapy: a review. Asian J Pharm Clin Res. 2017 May 1;10(19):10-22159

Field MS, Stover PJ. Safety of folic acid. Annals of the New York Academy of Sciences. 2018 Feb;1414(1):59-71

Huang Y, He Y, Sun X, He Y, Li Y, Sun C. Maternal high folic acid supplement promotes glucose intolerance and insulin resistance in male mouse offspring fed a high-fat diet. International journal of molecular sciences. 2014 Apr 14;15(4):6298-313