عدم تحمل لاکتوز یا حساسیت به لاکتوز چیست؟

عدم تحمل لاکتوز که گاهی اوقات به اشتباه "حساسیت به لاکتوز" نیز نامیده می‌شود، یکی از اختلالات گوارشی شایع است که در آن بدن توانایی هضم لاکتوز، قند طبیعی موجود در شیر و فرآورده‌های لبنی را از دست می‌دهد. این وضعیت به‌ طور معمول به دلیل کمبود یا کاهش فعالیت آنزیم لاکتاز در روده کوچک ایجاد می‌شود و می‌تواند علائمی چون نفخ، درد شکمی، اسهال و سایر اختلالات گوارشی را به ‌دنبال داشته باشد. 

در این مقاله، به ‌طور جامع و علمی به بررسی علل و مکانیسم‌های بیولوژیکی این اختلال، علائم بالینی مرتبط، روش‌های تشخیصی موجود و راهکارهای موثر در مدیریت و درمان آن پرداخته خواهد شد.

هدف از این مقاله، ارائه یک رویکرد کاربردی برای مدیریت صحیح این بیماری است تا افراد مبتلا بتوانند علائم خود را کنترل نموده و کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.

آنچه در این مقاله می‌خوانید:

• عدم تحمل لاکتوز چیست؟
• علائم و نشانه‌های عدم تحمل لاکتوز
• راه‌های تشخیص عدم تحمل لاکتوز 
• مدیریت و درمان عدم تحمل لاکتوز

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه

عدم تحمل لاکتوز چیست؟

عدم تحمل لاکتوز (Lactose Intolerance) یک اختلال گوارشی شایع است که به دلیل ناتوانی نسبی یا کامل بدن در هضم لاکتوز، دی‌ساکاریدی که به طور طبیعی در شیر و فرآورده‌های لبنی یافت می‌شود، ایجاد می‌گردد. گاهی اوقات این اختلال به اشتباه "حساسیت به لاکتوز" نامیده می‌شود، اما باید توجه داشت که این دو حالت تفاوت‌های اساسی دارند. حساسیت به لاکتوز بیشتر به واکنش‌های ایمنی بدن نسبت به پروتئین‌های شیر (مانند کازئین و آلبومین) اشاره دارد که موجب بروز علائمی مانند کهیر، تنگی نفس و حتی شوک آنافیلاکتیک می‌گردد. عدم تحمل به لاکتوز اصولا ناشی از کمبود یا کاهش فعالیت آنزیم لاکتاز (Lactase) است که در سلول‌های اپیتلیال مخاط روده باریک (به‌ ویژه در میکروویلی‌های جدار روده) تولید می‌شود. لاکتاز مسئول هیدرولیز لاکتوز به مونوساکاریدهای قابل جذب، یعنی گلوکز و گالاکتوز، است که سپس از طریق انتقال فعال وارد جریان خون می‌شوند.

در افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز، کاهش بیان ژن LCT (کدکننده آنزیم لاکتاز) یا نقص در عملکرد این آنزیم منجر به تجمع لاکتوز هضم‌نشده در لومن روده می‌شود. این لاکتوز دست‌نخورده به روده بزرگ منتقل شده و در آنجا توسط فلور میکروبی تخمیر می‌گردد. این فرایند تخمیر، تولید گازهایی نظیر هیدروژن (H₂)، دی‌اکسید کربن (CO₂) و متان (CH₄) را به همراه دارد که مسبب علائم بالینی مانند نفخ، درد شکمی و اسهال اسمزی هستند. اسهال اسمزی به دلیل افزایش فشار اسمزی در روده بزرگ رخ می‌دهد، زیرا لاکتوز و محصولات تخمیری آن، آب را از بافت‌های اطراف به داخل لومن روده می‌کشند.

از منظر پاتوفیزیولوژیک، عدم تحمل لاکتوز به سه دسته اصلی تقسیم می‌شود:
 

1. هیپولاکتازی اولیه (Primary Hypolactasia)

شایع‌ترین نوع که با کاهش طبیعی و وابسته به سن فعالیت لاکتاز پس از دوران کودکی (به ‌ویژه پس از دوره شیرخوارگی) در برخی افراد رخ می‌دهد. این پدیده به تنظیم اپی‌ژنتیکی بیان ژن LCT مرتبط است.
 

2. هیپولاکتازی ثانویه (Secondary Hypolactasia)

ناشی از آسیب به مخاط روده باریک است که می‌تواند به دنبال بیماری‌هایی نظیر سلیاک، کرون یا عفونت‌های گوارشی (مانند گاستروانتریت ناشی از روتاویروس) رخ دهد. این نوع معمولا قابل‌برگشت است، مشروط به درمان عامل زمینه‌ای.

3. هیپولاکتازی مادرزادی (Congenital Hypolactasia)

یک اختلال نادر ژنتیکی است که از بدو تولد به دلیل جهش‌هایی در ژن LCT ایجاد می‌شود و با عدم تولید لاکتاز مشخص می‌گردد.

بیشتر بخوانید: شما هم بعد از خوردن شیر دچار نفخ می شوید؟

علائم و نشانه‌های عدم تحمل لاکتوز

عدم تحمل به لاکتوز، مجموعه‌ای از علائم و نشانه‌های بالینی را به دنبال دارد که عمدتا از ناتوانی در هضم لاکتوز ناشی می‌شوند. این علائم به دلیل تجمع لاکتوز هضم‌نشده در روده و متابولیسم بعدی آن توسط میکروبیوم روده بزرگ ایجاد می‌گردند. در ادامه، به بررسی دقیق‌تر علائم عدم تحمل لاکتوز در بزرگسالان می‌پردازیم:

- علائم گوارشی 

• نفخ شکمی (Abdominal Bloating): تجمع گازهای تولید شده (هیدروژن، دی‌اکسید کربن و متان) طی تخمیر لاکتوز توسط باکتری‌های بی‌هوازی روده بزرگ (مانند گونه‌های Bacteroides و Clostridium) منجر به افزایش فشار داخل‌لومنی و احساس پری یا تورم در شکم و گاهی اوقات سوء هاضمه می‌شود. 
  دکتر افروز محمد قلی بیکی در مقاله‌ای تحت عنوان "سوءهاضمه و درمان‌های خانگی" به بررسی علت، علائم و روش تشخیص سوء هاضمه و درمان‌های مناسب برای این مشکل، پرداخته است که خواندن آن خالی از لطف نیست.

• درد یا کرامپ شکمی (Abdominal Pain/Cramping): تحریک دیواره روده توسط لاکتوز هضم‌ نشده و محصولات تخمیری آن، به همراه انقباضات غیرطبیعی عضلات صاف روده (به دلیل افزایش فشار اسمزی و گاز)، منشا این علامت است. شدت درد به میزان لاکتوز مصرف ‌شده و حساسیت فردی بستگی دارد.

• اسهال اسمزی (Osmotic Diarrhea): لاکتوز باقیمانده در روده بزرگ به‌ عنوان یک ماده اسمزی فعال عمل می‌کند و آب را از طریق گرادیان اسمزی به داخل لومن روده می‌کشد. این فرایند با افزایش حجم مدفوع مایع و دفعات اجابت مزاج همراه است. اسیدیته مدفوع نیز ممکن است به دلیل تولید اسیدهای آلی (مانند اسید لاکتیک و اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر) کاهش یابد.

• تهوع (Nausea): تحریک گیرنده‌های شیمیایی در مخاط روده و افزایش فشار داخل شکمی می‌تواند رفلکس واگال را فعال کرده و احساس تهوع را القا نماید. این علامت معمولا در موارد مصرف مقادیر بالای لاکتوز دیده می‌شود.

• افزایش صداهای روده‌ای (Borborygmi): حرکت گاز و مایعات در روده‌ها، به ‌ویژه در حضور لاکتوز تخمیرشده، صداهای قابل شنیدن روده‌ای را تشدید می‌نماید.

- علائم سیستمیک یا غیرگوارشی (کمتر شایع)

• خستگی (Fatigue): برخی مطالعات عنوان می‌کنند که التهاب خفیف سیستمیک ناشی از متابولیت‌های روده‌ای (مانند اندوتوکسین‌های باکتریایی) یا اختلال در جذب مواد مغذی ممکن است به احساس خستگی منجر شود، هرچند این ارتباط هنوز به ‌طور کامل تایید نشده است.

• سردرد (Headache): در برخی افراد، واکنش‌های غیرمستقیم به استرس گوارشی یا تغییرات متابولیکی (مانند نوسانات قند خون به دلیل جذب ناقص کربوهیدرات‌ها) ممکن است سردرد را به ‌عنوان علامتی ثانویه ایجاد نماید.

راه‌های تشخیص عدم تحمل لاکتوز

تشخیص عدم تحمل به لاکتوز نیازمند یک رویکرد دقیق و چندجانبه است که ترکیبی از ارزیابی بالینی، آزمایش‌های تشخیصی اختصاصی و در برخی موارد، ارزیابی‌های تکمیلی را در بر می‌گیرد. این فرایند به‌ منظور شناسایی کمبود یا کاهش فعالیت آنزیم لاکتاز و تعیین ارتباط آن با علائم گوارشی انجام می‌شود. روش‌های تشخیصی مختلف، پزشک را قادر می‌سازد تا بهترین روش درمانی را برای هر فرد تعیین نماید. در ادامه، به بررسی مهم‌ترین روش‌های تشخیص پرداخته خواهد شد.
 

1. ارزیابی بالینی و تاریخچه بیمار

اولین گام در تشخیص عدم تحمل لاکتوز، بررسی دقیق تاریخچه پزشکی بیمار و تحلیل الگوی علائم پس از مصرف لاکتوز است. علائم بالینی اصلی که معمولا در این اختلال مشاهده می‌شوند شامل نفخ، درد شکمی، اسهال و بوربوریگمی (صداهای روده‌ای) است که به طور معمول بین ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت پس از مصرف شیر یا محصولات لبنی بروز می‌کنند.

پزشک باید ارتباط زمانی دقیق بین مصرف لاکتوز و شروع علائم را ارزیابی کرده و آن را با سایر اختلالات گوارشی مشابه مانند سندروم روده تحریک‌پذیر یا بیماری سلیاک تمایز دهد. این مرحله شامل پرسش‌های تخصصی برای شناسایی عواملی است که ممکن است علائم مشابهی ایجاد کنند و رد کردن احتمالات دیگر است. همچنین، بررسی الگوی غذایی بیمار و تشخیص دقیق مصرف محصولات لبنی در این ارزیابی اهمیت زیادی دارد.

2. تست تحمل لاکتوز (Lactose Tolerance Test)

آزمایش تحمل لاکتوز، پاسخ متابولیکی بدن به لاکتوز را از طریق اندازه‌گیری تغییرات سطح گلوکز خون ارزیابی می‌کند. در این آزمایش، بیمار مقدار مشخصی لاکتوز (معمولا بین 25 تا 50 گرم، معادل 500 تا 1000 میلی‌لیتر شیر) مصرف می‌کند و سپس سطح گلوکز خون در فواصل زمانی معین (۰، ۳۰، ۶۰، ۱۲۰ دقیقه) اندازه‌گیری می‌شود.

در افراد سالم، آنزیم لاکتاز لاکتوز را به گلوکز و گالاکتوز تجزیه می‌کند و در نتیجه، افزایش معناداری در سطح گلوکز خون(>۲۰-۳۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر) مشاهده می‌شود. اما در افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز، این افزایش بسیار جزئی یا ناچیز است (<۲۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر) که معمولا با علائم گوارشی مانند نفخ و درد شکمی همراه است.

این آزمایش ساده و غیرتهاجمی است، اما ممکن است در برخی موارد علائم ناخوشایند نظیر احساس نفخ یا درد شکمی در بیمار ایجاد نماید. همچنین، در بیماران دیابتی که دچار تغییرات گلوکز خون هستند، ممکن است دقت کمتری داشته باشد.

3. تست تنفس هیدروژن (Hydrogen Breath Test)

آزمایش تنفس هیدروژن به ‌عنوان روش استاندارد طلایی برای تشخیص عدم تحمل لاکتوز شناخته می‌شود و بر اساس فرایند تخمیر لاکتوز هضم‌ نشده توسط فلور میکروبی روده بزرگ عمل می‌کند. در این آزمایش، پس از مصرف دوز استاندارد لاکتوز (معمولا 25 گرم)، (سطح هیدروژن H₂) در بازدم بیمار در فواصل زمانی مشخص (هر ۱۵ تا ۳۰ دقیقه تا ۳ ساعت) اندازه‌گیری می‌شود.

افزایش میزان هیدروژن بازدمی (>۲۰ ppm نسبت به سطح پایه) نشان‌ دهنده تخمیر لاکتوز در روده بزرگ و کمبود فعالیت آنزیم لاکتاز است. در برخی افراد با فلور روده‌ای متان‌زا، تولید متان (CH₄) نیز ممکن است به ‌عنوان شاخصی از تخمیر لاکتوز اندازه‌گیری شود.

این روش غیرتهاجمی، حساس و اختصاصی است، اما برخی معایب نیز دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به تاثیر مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و تغییرات در میکروبیوم روده بر نتایج آزمایش اشاره کرد.

4. تست اسیدیته مدفوع (Stool Acidity Test)

این روش به ‌طور خاص برای نوزادان و کودکان استفاده می‌شود. در صورت عدم هضم کامل لاکتوز، این ماده به اسیدهای آلی مانند اسید لاکتیک تجزیه می‌شود که باعث کاهش pH مدفوع می‌گردد.

در این آزمایش، pH مدفوع کمتر از ۵.۵ تا ۶ و وجود قندهای احیاکننده (Reducing Sugars) در مدفوع می‌تواند نشان‌دهنده عدم تحمل لاکتوز باشد. هرچند این روش ساده است، اما اختصاصیت آن کم است و معمولا تنها برای گروه‌های سنی خاص کاربرد دارد.

5. بیوپسی روده باریک و سنجش فعالیت لاکتاز

بیوپسی روده باریک، معمولا از دوازدهه، طی یک اندوسکوپی انجام می‌شود و در آن، فعالیت آنزیم لاکتاز به ‌صورت مستقیم با استفاده از روش‌های آزمایشگاهی پیشرفته اندازه‌گیری می‌شود.

فعالیت لاکتاز کمتر از ۱۰ واحد بر گرم پروتئین بافت، نشان‌دهنده کمبود فعالیت آنزیم و احتمالا عدم تحمل لاکتوز است. این روش می‌تواند برای تایید هیپولاکتازی اولیه، ثانویه یا مادرزادی استفاده شود.

این تست به ‌عنوان دقیق‌ترین روش برای سنجش فعالیت آنزیم لاکتاز شناخته می‌شود، اما به دلیل ماهیت تهاجمی، هزینه بالا و نیاز به تجهیزات تخصصی، به‌ طور معمول به ‌تنهایی استفاده نمی‌شود. بیشتر مواقع، این آزمایش برای رد کردن سایر بیماری‌های گوارشی نظیر سلیاک و بیماری‌های التهابی روده صورت می‌پذیرد.

6. تست ژنتیکی

در این روش، بررسی جهش‌های ژنتیکی مرتبط با پایداری یا کاهش فعالیت آنزیم لاکتاز با استفاده از تکنیک‌های مولکولی مانند PCR یا توالی‌یابی DNA انجام می‌شود.

تفسیر نتایج این آزمایش نشان می‌دهد که حضور ژنوتیپ CC-13910 به ‌عنوان نشانگر عدم پایداری لاکتاز (Lactase Non-Persistence) و استعداد به هیپولاکتازی اولیه شناخته می‌شود.

این روش غیرتهاجمی است و می‌تواند پیش‌بینی‌کننده خطر ژنتیکی برای عدم تحمل لاکتوز باشد، اما تنها قادر به تشخیص هیپولاکتازی اولیه است و علل ثانویه را پوشش نمی‌دهد.

7. آزمون حذف و چالش (Elimination and Challenge Test)

در این روش، بیمار به مدت ۲ تا ۴ هفته رژیم بدون لاکتوز را دنبال می‌کند و سپس مقدار معینی از لاکتوز (معمولا ۱۲ تا ۲۵ گرم) به رژیم غذایی او اضافه می‌شود. تغییرات در علائم بیمار در طول این مراحل ثبت و ارزیابی می‌شود.

بهبود علائم در دوران حذف لاکتوز و بازگشت آن‌ها پس از چالش با لاکتوز، به‌ طور قوی به تایید تشخیص عدم تحمل لاکتوز کمک می‌کند.

این روش ساده و عملی است، اما معایب آن شامل وابستگی به گزارش‌دهی بیمار می‌باشد که می‌تواند بر دقت نتایج تاثیر بگذارد.

مدیریت و درمان عدم تحمل لاکتوز

مدیریت و درمان عدم تحمل به لاکتوز به شدت علائم و نیازهای فردی بیمار بستگی دارد. اگرچه درمان قطعی برای این اختلال وجود ندارد، اما با رویکرد مناسب در مدیریت رژیم غذایی، داروها و تغییرات شیوه زندگی، می‌توان علائم را کنترل نموده و کیفیت زندگی افراد را به ‌طور قابل توجهی بهبود بخشید. در ادامه، به بررسی روش‌های مختلف و موثر برای مدیریت و بهبود وضعیت بیماران مبتلا به عدم تحمل لاکتوز پرداخته خواهد شد.
 

- اصلاح رژیم غذایی

یکی از اصول مهم در مدیریت عدم تحمل لاکتوز، اصلاح رژیم غذایی است. تغییرات در مصرف محصولات لبنی و دیگر منابع لاکتوز باید به ‌طور دقیق انجام شود.

حذف یا کاهش مصرف لاکتوز: اولین و مهم‌ترین گام، کاهش یا حذف مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی از رژیم غذایی است. برای افرادی که به شدت به لاکتوز حساس هستند، توصیه می‌شود که از مصرف تمامی محصولات حاوی لاکتوز (شیر، بستنی، پنیر و غیره) خودداری کنند.

مصرف غذاهای کم لاکتوز: برخی از محصولات لبنی مانند ماست‌های کم لاکتوز ممکن است برای افرادی که مبتلا به عدم تحمل لاکتوز هستند، قابل تحمل باشند. این محصولات معمولا مقادیر کمتری از لاکتوز دارند و ممکن است علائم را ایجاد نکنند.

استفاده از محصولات لبنی بدون لاکتوز: برای افرادی که نمی‌توانند از شیر معمولی استفاده کنند، محصولات لبنی بدون لاکتوز گزینه‌ای مناسب هستند. این محصولات فاقد لاکتوز بوده و به‌راحتی قابل هضم می‌باشند که به افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز کمک می‌کند تا از مزایای تغذیه‌ای شیر بهره‌مند شوند.

جایگزین‌های غیر لبنی: در صورت نیاز به حذف کامل محصولات لبنی، می‌توان از جایگزین‌های غیر لبنی مانند شیر بادام یا شیر سویا استفاده کرد. این محصولات می‌توانند کلسیم و ویتامین D مورد نیاز بدن را تامین کنند.

با مطالعه مقاله "مواد غذایی کلسیم‌دار" با بهترین منابع غذایی حاوی این مینرال مهم، آشنا خواهید شد.

- استفاده از داروها و مکمل‌ها

در برخی موارد ممکن است درمان‌های دارویی برای کمک به هضم لاکتوز و کاهش علائم گوارشی لازم باشد.

آنزیم‌های لاکتاز: مصرف مکمل‌های حاوی آنزیم لاکتاز یکی از رایج‌ترین روش‌ها برای درمان عدم تحمل لاکتوز است. این آنزیم‌ها به ‌طور مستقیم لاکتوز را به گلوکز و گالاکتوز تجزیه می‌کنند و باعث کاهش علائم گوارشی می‌شوند. 

داروهای ضد اسهال و ضدنفخ: در برخی موارد، داروهای ضد اسهال مانند لوپرامید (Imodium) یا محصولات ضد نفخ و سوء هاضمه می‌توانند برای کنترل علائم گوارشی مرتبط با عدم تحمل لاکتوز مفید واقع گردند. 

آنتی‌اسیدها و داروهای ضد التهابی: در صورت وجود علائم شدید مانند سوزش معده یا التهاب، استفاده از آنتی‌اسیدها یا داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی (NSAIDs) ممکن است مفید باشد، البته این داروها باید با احتیاط و تحت نظر پزشک مصرف شوند.

پروبیوتیک‌ها: استفاده از پروبیوتیک‌ها می‌تواند در بهبود تعادل میکروبی روده و کمک به هضم لاکتوز مفید باشد. پروبیوتیک‌ها با تقویت فلور روده می‌توانند به کاهش علائم ناشی از عدم تحمل لاکتوز مانند نفخ و درد شکمی کمک نمایند.

بیشتر بخوانید: بهترین قرص پروبیوتیک برای نفخ شکم

- آموزش بیمار و تغییرات سبک زندگی

آموزش بیمار در مورد مدیریت صحیح رژیم غذایی و شناسایی منابع پنهان لاکتوز یکی از ارکان درمان عدم تحمل لاکتوز است. این آموزش‌ها می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

آگاهی از منابع پنهان لاکتوز: بسیاری از محصولات غذایی فرآوری‌شده ممکن است حاوی لاکتوز باشند، حتی اگر به ‌طور آشکار این موضوع ذکر نشده باشد. به ‌عنوان مثال، در برخی از داروها، مکمل‌های غذایی، سس‌ها و برخی از انواع نان‌ها ممکن است لاکتوز وجود داشته باشد.

بررسی برچسب‌های مواد غذایی: بیمار باید عادت کند که به ‌دقت برچسب‌های مواد غذایی را بررسی کرده و محصولاتی را که حاوی لاکتوز هستند، شناسایی نماید. برچسب‌های "بدون لاکتوز" یا "کم لاکتوز" می‌توانند به انتخاب محصولات مناسب کمک کنند.

مدیریت تغذیه و پیشگیری از کمبودها: در هنگام حذف محصولات لبنی از رژیم غذایی، لازم است که بیمار از مکمل‌های غذایی برای تامین کلسیم، ویتامین D و پروتئین استفاده نماید تا از بروز کمبودهای تغذیه‌ای جلوگیری شود.

سخن پایانی

عدم تحمل لاکتوز یک اختلال گوارشی شایع است که می‌تواند به ‌طور قابل توجهی بر زندگی روزمره افراد تاثیر بگذارد. اگرچه این اختلال درمان قطعی ندارد، اما با رویکردهای صحیح در مدیریت رژیم غذایی، استفاده از داروها و مکمل‌های مناسب و اتخاذ تغییرات مطلوب در شیوه زندگی، می‌توان علائم آن را به‌خوبی کنترل و کیفیت زندگی افراد را بهبود بخشید. تشخیص به‌ موقع، پیگیری مستمر و آگاهی از منابع پنهان لاکتوز در مواد غذایی، از جمله عوامل کلیدی در مدیریت این اختلال به شمار می‌آیند. با بهره‌گیری از روش‌های مناسب درمانی و آموزشی، افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز قادر خواهند بود تا از زندگی سالم و بدون محدودیت برخوردار شوند.

امیدواریم این مقاله برای شما مفید و آموزنده واقع شده باشد. در صورتی که سوالات بیشتری در خصوص این موضوع دارید، می‌توانید با تیم علمی داروخانه آنلاین داروکده، شامل متخصصان داروساز و کارشناسان ارشد تغذیه، به صورت تلفنی و یا از طریق درج کامنت در ارتباط باشید. 

به علاوه، با مطالعه مقالات علمی و به‌روز در مجله علمی داروکده، می‌توانید دانش خود را در حوزه‌های مرتبط با سلامت ارتقا دهید و گامی موثر در راستای حفظ و بهبود سلامتی خویش بردارید.

خواهشمندیم دیدگاه‌ها و تجربیات ارزشمند خود را درباره مقاله "عدم تحمل لاکتوز یا حساسیت به لاکتوز چیست؟" با ما و سایر خوانندگان مجله در میان بگذارید.