تاثیرات استرس بر روی بدن

استرس و اضطراب از رایج‌ترین چالش‌های زندگی مدرن هستند که نه‌تنها بر سلامت روان، بلکه بر عملکرد جسمانی و سیستم‌های حیاتی بدن تأثیر عمیق می‌گذارند. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که استرس مزمن می‌تواند با ایجاد تغییرات هورمونی، عصبی و ایمنی، زمینه‌ساز بروز طیف وسیعی از بیماری‌ها شود.

در این مقاله از مجله علمی داروکده، با رویکردی علمی و تخصصی، به بررسی مکانیسم‌های بیولوژیک، علائم و تاثیر استرس بر بدن در طولانی مدت می پردازیم، بررسی می کنیم که استرس باعث چه بیماری در بدن می شود و راه های درمان استرس را معرفی می کنیم.
 

فهرست مطالب

• استرس چیست؟
• علائم استرس بیش از حد
• تاثیرات استرس در بدن
• دشمن استرس چیست؟

مدت زمان تقریبی مطالعه: 5 دقیقه
 

استرس چیست؟

استرس پاسخ فیزیولوژیک و روان‌شناختی بدن به محرک‌هایی است که تعادل همئوستاتیک موجود را مختل می‌کنند. این محرک‌ها، که به آن‌ها استرس زا گفته می شود، می‌توانند فیزیکی (مانند درد، سرما، گرما)، روانی (مثل فشار شغلی یا تعارضات خانوادگی) یا حتی اجتماعی باشند.

هدف پاسخ استرسی، آماده‌سازی بدن برای مقابله با شرایط تهدیدآمیز یا چالش‌برانگیز است و این پاسخ اغلب با عنوان پاسخ جنگ یا گریز شناخته می‌شود.

از نظر بیوشیمیایی، وقتی بدن با استرس‌زا روبه‌رو می‌شود، محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA Axis) فعال می‌شود تا با ترشح هورمون های اپی نفرین و نوراپی نفرین از غدد فوق کلیه، بدن را برای واکنش سریع آماده می‌کند.

این ترکیبات بیوشیمیایی باعث افزایش قند خون، افزایش فشار خون، تسریع ضربان قلب و تقویت توان عضلات می‌شوند تا بدن بتواند شرایط تهدیدآمیز را مدیریت کند.
 

فرق استرس و اضطراب

استرس و اضطراب دو پدیده نزدیک به هم هستند، چون هر دو با فعال‌سازی سیستم استرس در بدن شروع می‌شوند. هر چند، استرس معمولاً پاسخ به یک عامل مشخص و عینی است؛ یعنی ما می‌دانیم چه چیزی موجب استرس شده است.

اما، اضطراب بیشتر به حالت نگرانی و ترس پایدار و گاهی بدون علت واضح اشاره دارد. در اضطراب، حتی وقتی عامل تهدیدکننده وجود ندارد، بدن همچنان در حالت آماده‌باش باقی می‌ماند.

در حقیقت، وقتی یک عامل استرس‌زا ظاهر می‌شود، محور HPA و سیستم سمپاتیک فعال می‌شوند و هورمون‌هایی مثل آدرنالین ترشح می‌گردند. این همان پاسخ استرس است و معمولاً بعد از برطرف شدن عامل تهدیدکننده، این سیستم خاموش می‌شود و بدن به حالت تعادل بازمی‌گردد.

اما اگر این فعال‌سازی به‌طور مکرر یا طولانی‌مدت ادامه پیدا کند، نواحی خاصی از مغز مثل آمیگدالا (مرکز پردازش ترس) و هیپوکامپ (حافظه و یادگیری) دچار تغییرات عملکردی می‌شود؛ در نتیجه حتی بدون حضور محرک واقعی، بدن در حالت آماده‌باش باقی می‌ماند و سطح هورمون استرس یا کورتیزول بالا می رود که نتیجه آن، همان اضطراب مزمن است.

دکتر شیدا احمدی کولایی، متخصص فارماکوگنوزی، در مقاله" کورتیزول چیست؟ با معرفی بهترین قرص کورتیزول"، اطلاعات علمی و جالب توجهی را در خصوص تاثیرات منفی کورتیزول بر بدن گردآوری نموده که مطالعه آن خالی از لطف نیست.

علائم استرس بیش از حد

قبل از بررسی عوارض استرس و اضطراب بر اندام‌های بدن، لازم است علائم استرس شدید را توضیح دهیم. این نشانه‌ها معمولاً ترکیبی از علائم جسمی، روانی و رفتاری هستند و شدت آن‌ها می‌تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد.

علائم جسمی

• تپش قلب و افزایش ضربان به دلیل فعال شدن سیستم سمپاتیک و ترشح آدرنالین.
• تعریق بیش از حد، حتی در شرایطی که هوا گرم نیست.
• تنگی نفس و احساس خفگی یا سنگینی در قفسه سینه.
• اختلالات گوارشی مانند معده درد، اسهال یا یبوست.
• سردردهای تنشی ناشی از انقباض عضلات گردن و شانه‌ها.
• خستگی مزمن و احساس کمبود انرژی.
• گاهی تغییرات اشتها؛ پرخوری یا بی‌اشتهایی.
   

علائم روانی و شناختی

• بی‌قراری و تحریک‌پذیری به این صورت که فرد سریع عصبانی یا ناراحت می‌شود.
• کاهش تمرکز و اختلال در حافظه کوتاه‌مدت.
• افکار منفی مداوم و نگرانی درباره آینده.
• احساس عدم کنترل بر زندگی یا محیط.
   

علائم رفتاری و اجتماعی

• بی‌خوابی یا خواب‌های سطحی و ناآرام.
• کناره‌گیری اجتماعی و اجتناب از ارتباط با دیگران.
• رفتارهای جبرانی ناسالم مانند مصرف الکل، سیگار یا غذاهای ناسالم.
• کاهش بهره‌وری در کار یا تحصیل.
   

بدن استرسی چیست؟

وقتی می‌گوییم کسی بدن استرسی دارد، منظور این است که سیستم عصبی و هورمونی او در حالت آماده‌باش دائمی گیر کرده است. در این حالت سطح کورتیزول و آدرنالین طولانی‌مدت بالا می‌ماند، سیستم ایمنی و گوارشی کارایی کمتری پیدا می‌کنند، تعادل هورمونی به‌هم می‌خورد و حتی می‌تواند بر متابولیسم، خواب و خلق‌وخو اثر بگذارد.

اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، می‌تواند به اضطراب یا حتی اختلالات روانی و جسمی جدی‌تر منجر شود که همان تاثیرات استرس شدید بر بدن می باشد.
 

تاثیرات استرس در بدن

تاثیر استرس و فشارهای روانی بر سیستم عصبی و دستگاه غدد درون ریز بدن را نمی توان نادیده گرفت. هر چند، عوارض اضطراب و استرس طولانی مدت، می تواند به طور گسترده ای بر سلامت ما اثرگذار باشد. برخی از مهم ترین تاثیرات منفی استرس بر بدن شامل موارد زیر است.

تأثیر استرس بر سیستم ایمنی بدن

استرس در کوتاه‌مدت ممکن است باعث تقویت موقتی پاسخ ایمنی شود، اما وقتی مزمن می‌شود، با فعال‌سازی طولانی‌مدت محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال و ترشح مداوم کورتیزول، سیستم ایمنی را سرکوب می‌کند. این سرکوب شامل کاهش فعالیت لنفوسیت‌های T و B، اختلال در تولید آنتی‌بادی‌ها و تضعیف عملکرد سلول‌های کشنده طبیعی است که نقش مهمی در دفاع ضدویروسی و ضدسرطانی دارند.

علاوه بر این، عدم تعادل بین سایتوکاین‌های التهابی و ضدالتهابی ایجاد می‌شود و بدن مستعد عفونت‌های مکرر و تاخیر در ترمیم زخم ها می گردد.
 

تأثیر استرس بر عضلات

سیستم عصبی سمپاتیک در پاسخ به استرس، باعث انقباض سریع و مکرر عضلات می‌شود تا بدن برای واکنش جنگ یا گریز آماده گردد. اما در شرایط استرس مزمن، این انقباضات طولانی‌مدت می‌تواند به سفتی و درد عضلانی، به‌ویژه در ناحیه گردن، شانه‌ها و کمر منجر شود.

همچنین، سطح بالای کورتیزول روند کاتابولیک پروتئین‌های عضلانی را تسریع می‌کند که در درازمدت باعث کاهش توده عضلانی و بروز دردهای اسکلتی-عضلانی مزمن مانند سردردهای تنشی می‌شود.
 

تأثیر استرس بر غدد درون‌ریز بدن

غدد درون‌ریز به‌شدت تحت تأثیر محورهای هورمونی فعال در استرس مزمن قرار دارند. افزایش مداوم کورتیزول و پرولاکتین می‌تواند به مقاومت به انسولین و بروز دیابت نوع دو منجر گردد. حتی عملکرد غده تیروئید نیز ممکن است در اثر استرس مزمن مختل شود و علائم کم‌کاری تیروئید یا تغییرات متابولیکی در فرد ظاهر گردد.
 

تأثیر استرس بر سیستم عصبی

استرس مزمن موجب تغییرات عمیق در ساختار و عملکرد سیستم عصبی مرکزی می‌شود. افزایش طولانی‌مدت کورتیزول با کوچک شدن هیپوکامپ همراه است که این امر حافظه و توانایی یادگیری را مختل می‌کند.

در همین حال، تأثیر اضطراب بر مغز که همان تغییرات ناشی از استرس طولانی‌مدت در مغز است، سبب کاهش انتقال‌دهنده‌های عصبی بازدارنده مانند GABA و افزایش تحریک‌پذیری نورون‌ها شده و مغز را در حالت آماده‌باش دائمی نگه می‌دارد. این تغییرات باعث می‌شوند بدن و ذهن در چرخه‌ای معیوب از استرس و واکنش‌های هیجانی گرفتار شوند.

از سویی، فعالیت سیستم‌های دوپامینی و سروتونرژیک نیز مختل می‌شود و این تغییرات با بروز اختلالات خلقی و اضطرابی ارتباط دارند و حافظه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
 

عوارض استرس در زنان

تاثیر استرس بر بدن زنان در صورت مزمن شدن، با اثر بر محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–تخمدان می‌تواند باعث بی‌نظمی یا حتی قطع چرخه قاعدگی شود و سطح استروژن را کاهش دهد.

این وضعیت علاوه بر کاهش باروری، موجب تشدید علائم سندرم پیش‌قاعدگی و یائسگی می‌گردد و در طولانی‌مدت خطر پوکی استخوان را افزایش می‌دهد. در مردان هم کاهش ترشح تستوسترون و اختلالات جنسی را در پی دارد.
 

تأثیر استرس بر وزن و ترکیب بدنی

استرس مزمن با ایجاد تغییرات هورمونی و رفتاری می‌تواند به‌طور مستقیم بر وزن و ترکیب بدنی تأثیر بگذارد. در شرایط استرس طولانی‌مدت، ترشح مداوم کورتیزول و چاقی ارتباط دارند، زیرا موجب افزایش اشتها، به‌ویژه میل به غذاهای پرکالری و شیرین می‌شود.

این هورمون همچنین ذخیره چربی را در نواحی احشایی مانند شکم تقویت می‌کند و خطر چاقی شکمی و سندرم متابولیک را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، استرس مزمن می‌تواند با کاهش توده عضلانی ناشی از تجزیه پروتئین‌ها، ترکیب بدنی را به سمت افزایش چربی و کاهش عضله تغییر دهد.

از سوی دیگر، در برخی افراد استرس ممکن است برعکس عمل کند و با کاهش اشتها و افزایش مصرف انرژی، منجر به کاهش وزن ناخواسته شود.

بنابراین، واکنش بدن به استرس از نظر تغییرات وزنی می‌تواند دوگانه باشد، اما در اغلب موارد، چاقی احشایی و تغییر نامطلوب ترکیب بدنی پیامد اصلی استرس مزمن محسوب می‌شود.
 

عوارض استرس بر سیستم گوارشی

استرس مزمن تعادل عملکردی دستگاه گوارش را مختل می‌کند و می‌تواند به بروز مجموعه‌ای از اختلالات گوارشی منجر شود. افزایش ترشح کورتیزول و کاتکول‌آمین‌ها جریان خون احشایی و حرکات روده‌ای را تغییر می‌دهد و باعث بروز علائمی مانند اسهال، یبوست یا سندرم روده تحریک‌پذیر می‌گردد.

همچنین، استرس مزمن با افزایش اسید معده و کاهش مکانیسم‌های محافظتی دیواره معده، خطر زخم‌های گوارشی را بالا می‌برد. علاوه بر این، تغییرات اشتها و الگوهای غذایی ناسالم ناشی از استرس می‌تواند مشکلات گوارشی را تشدید کرده و به سوء‌هاضمه و نفخ مزمن منجر شود.
 

دشمن استرس چیست؟

برای مقابله با استرس و جلوگیری از اثرات مخرب آن بر بدن و روان، مجموعه‌ای از اقدامات علمی و عملی وجود دارد که برای کاهش اثرات منفی استرس بر بدن وجود دارد.

مدیتیشن و تنفس عمیق

مدیتیشن منظم و تمرینات ذهن‌آگاهی باعث کاهش فعالیت آمیگدالا و افزایش اتصال بین قشر پیش‌پیشانی و مراکز هیجانی مغز می‌شوند، در نتیجه کنترل هیجانی و احساس آرامش بیشتر می‌گردد. تمرینات تنفس نیز باعث فعال‌سازی سیستم عصبی پاراسمپاتیک می‌شوند و پاسخ جنگ یا گریز را خاموش می‌کنند.
 

انجام ورزش منظم

فعالیت‌های هوازی مانند دویدن، شنا یا یوگا سطح اندورفین‌ها که همان هورمون‌های شادی است را بالا می‌برند، سطح کورتیزول را کاهش می‌دهند و حتی با بهبود کیفیت خواب، مقاومت در برابر استرس را تقویت می‌کنند.
 

پیروی از الگوی رژیم غذایی سالم

مصرف مواد غذایی غنی از اُمگا-3، ویتامین‌های گروه ب، ویتامین د3 و... می‌تواند باعث کاهش التهاب شده و اثرات استرس بر بدن را تعدیل کند. کاهش مصرف قهوه و شکر نیز در مدیریت اضطراب مؤثر هستند. از سویی، می توان از فرآورده های طبیعی و مکمل های ضد استرس و آرامبخش، با فرمولاسیون های متنوع و مطمئن جهت کاهش سطح استرس و عوارض آن، کمک گرفت؛ برای مثال، یکی از ترکیبات موثر در زمینه کاهش سطح کورتیزول و بهبود علائم اضطراب مزمن در بدن، گیاهان آداپتوژن مانند آشواگاندا می باشد.
 

خواب کافی و باکیفیت

کم‌خوابی خود یک عامل استرس‌زای مهم است. داشتن حداقل ۷ تا ۸ ساعت خواب شبانه با چرخه کامل خواب عمیق و REM برای تنظیم هورمون‌های استرس ضروری است.
 

مدیریت زمان و سازمان‌دهی کارها

استرس اغلب ناشی از فشار کاری و بی‌برنامگی است. تکنیک‌هایی مثل لیست‌نویسی و اولویت‌بندی وظایف می‌توانند بار روانی را کم کرده و حس کنترل بر زندگی را تقویت کنند.
 

اقدامات مشاوره و پزشکی

رویکردهایی مثل درمان شناختی-رفتاری کمک می‌کنند افکار منفی بازسازی شوند و واکنش‌های اضطرابی به محرک‌های استرس‌زا کاهش یابد. در موارد شدید، روان‌پزشک ممکن است از درمان دارویی نیز بهره بگیرد.
 

کلام آخر

استرس بخش اجتناب‌ناپذیر زندگی امروزی است، اما اگر به‌موقع شناسایی و مدیریت نشود، می‌تواند پیامدهای جدی برای سلامت جسم و روان داشته باشد. شناخت علائم، درک مکانیسم‌های تأثیرگذار و بهره‌گیری از روش‌های علمی مانند مدیتیشن، ورزش، تغذیه سالم و حمایت روان‌شناختی می‌تواند به بازگرداندن تعادل در بدن و ذهن کمک کند.

امیدواریم این مقاله به عنوان بخشی از مجله علمی داروکده با ارائه اطلاعات علمی و کاربردی، گامی در جهت ارتقای آگاهی و سلامت شما برداشته باشد و شما را در مسیر مدیریت بهتر استرس یاری دهد.

همچنین، می توانید تجریبات و نظرات ارزشمند خود را با تیم علمی داروکده که متشکل از متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه است، در میان بگذارید و با تماس تلفنی رایگان، از مشاوره های کاربردی ما به منظور انتخاب بهترین قرص ضد استرس گیاهی بهره‌مند شوید که در گروه محصولات سلامت محور غیردارویی داروخانه آنلاین داروکده قرار داشته و با ضمانت سلامت، اصالت و کیفیت، در اختیار شما عزیزان قرار می گیرد.