کمبود کدام ویتامین باعث تضعیف سیستم ایمنی می‌شود؟

اگر مدام سرما می‌خورید، دیر خوب می‌شوید، زود خسته می‌شوید یا با هر تغییر فصل دچار عفونت‌های تنفسی می‌شوید، احتمال دارد سیستم ایمنی بدن شما آن‌طور که باید قوی نباشد. یکی از دلایل شایع ضعف سیستم ایمنی، کمبود ویتامین‌ها است. سیستم ایمنی برای مبارزه با ویروس‌ها، باکتری‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا، به سوخت و ساز مناسبی نیاز دارد که بخش مهمی از آن از طریق ویتامین‌ها و ریزمغذی‌ها تأمین می‌شود.

در این مقاله به طور کامل بررسی می‌کنیم که کمبود کدام ویتامین‌ها می‌تواند باعث تضعیف سیستم ایمنی شود، چه علائمی ایجاد می‌کند، چه کسانی بیشتر در معرض این کمبودها هستند و چگونه می‌توان با تغذیه صحیح و مصرف مکمل، سیستم ایمنی را تقویت کرد.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• سیستم ایمنی چیست و چرا به ویتامین‌ها نیاز دارد؟
• کمبود کدام ویتامین‌ها باعث تضعیف سیستم ایمنی می‌شود؟
• سایر ریزمغذی‌های مهم برای سیستم ایمنی
• علائم کمبود ویتامین‌ها و نشانه‌های ضعف سیستم ایمنی
• چه کسانی بیشتر در معرض کمبود ویتامین و ضعف سیستم ایمنی هستند؟
• تشخیص کمبود ویتامین‌های مرتبط با سیستم ایمنی
• جبران کمبود ویتامین و تقویت سیستم ایمنی

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8-7 دقیقه

سیستم ایمنی چیست و چرا به ویتامین‌ها نیاز دارد؟

سیستم ایمنی مجموعه‌ای پیچیده از سلول‌ها، بافت‌ها و اندام‌هاست که مانند یک سپر دفاعی، از بدن در برابر میکروب‌ها، ویروس‌ها، باکتری‌ها، قارچ‌ها و حتی سلول‌های سرطانی محافظت می‌کند. این سیستم برای انجام درست وظایف خود، نیازمند مواد اولیه متعددی است؛ از جمله پروتئین‌ها، اسیدهای چرب ضروری، ویتامین‌ها و مواد معدنی.

ویتامین‌ها در سیستم ایمنی نقش‌های مختلفی دارند، از جمله:

• کمک به تکثیر و بلوغ سلول‌های ایمنی
• تنظیم پاسخ‌های التهابی
• تقویت سدهای دفاعی فیزیکی مانند پوست و مخاط دستگاه تنفس و گوارش
• نقش آنتی‌اکسیدانی و محافظت از سلول‌های ایمنی در برابر رادیکال‌های آزاد

به همین دلیل، کمبود ویتامین‌ها می‌تواند مانند خاموش شدن چراغ‌های یک قلعه در حال محاصره باشد؛ دفاع وجود دارد، اما کارایی آن کاهش می‌یابد.

کمبود کدام ویتامین‌ها باعث تضعیف سیستم ایمنی می‌شود؟

هرچند تمام ویتامین‌ها برای سلامت عمومی بدن اهمیت دارند، اما کمبود برخی از آن‌ها تأثیر مستقیم‌تری بر سیستم ایمنی می‌گذارد. مهم‌ترین این ویتامین‌ها عبارتند از:

1. ویتامین D

ویتامین D دیگر فقط «ویتامین استخوان» نیست؛ امروزه به عنوان یکی از مهم‌ترین تنظیم‌کننده‌های سیستم ایمنی شناخته می‌شود. گیرنده‌های این ویتامین روی بسیاری از سلول‌های ایمنی از جمله گلبول‌های سفید، لنفوسیت‌ها و ماکروفاژها قرار دارد. به همین دلیل، کمبود ویتامین D می‌تواند تعادل عملکرد سیستم ایمنی را به‌هم بزند و توان بدن را برای مقابله با ویروس‌ها و باکتری‌ها کاهش دهد. این ویتامین به سلول‌های ایمنی کمک می‌کند عوامل بیماری‌زا را بهتر شناسایی کنند، پاسخ التهابی بدن را تنظیم می‌کند و در نهایت باعث می‌شود روند مقابله با عفونت‌ها هدفمندتر و مؤثرتر انجام شود.

زمانی که سطح ویتامین D در بدن پایین می‌آید، نخستین پیامد آن کاهش قدرت دفاعی سیستم ایمنی است. افرادی که دچار این کمبود هستند معمولاً بیشتر از دیگران به عفونت‌های تنفسی مانند سرماخوردگی و آنفلولانزا مبتلا می‌شوند و دوره بیماری آن‌ها نیز طولانی‌تر است. به عبارت دیگر، بدن آن‌ها دیرتر از حالت عادی بهبود پیدا می‌کند و احتمال عود مجدد عفونت‌ها نیز بیشتر می‌شود.

از سوی دیگر، شواهد علمی نشان می‌دهد کمبود ویتامین D می‌تواند با افزایش احتمال بروز برخی بیماری‌های خودایمنی همراه باشد؛ در این شرایط، سیستم ایمنی به‌جای حمله به عوامل بیگانه، به اشتباه به بافت‌های خود بدن آسیب می‌زند. علاوه بر این، توانایی بدن در مدیریت و کنترل التهاب نیز کاهش می‌یابد، به طوری که پاسخ‌های التهابی ممکن است شدیدتر یا طولانی‌تر از حد لازم ادامه پیدا کنند و خود این موضوع می‌تواند به خستگی، دردهای عضلانی و تشدید برخی بیماری‌های مزمن منجر شود.

کمبود ویتامین D در بسیاری از کشورها بسیار شایع است، به‌خصوص در افرادی که زمان کمی را در محیط باز می‌گذرانند و کمتر در معرض نور خورشید قرار می‌گیرند، افرادی که به دلیل استفاده مداوم و گسترده از کرم‌های ضدآفتاب اجازه نمی‌دهند نور کافی به پوست برسد، کسانی که پوست تیره دارند و همچنین افراد چاق یا مبتلا به بیماری‌های مزمن. در این گروه‌ها، حتی با تغذیه نسبتاً مناسب نیز ممکن است سطح ویتامین D در حد مطلوب نباشد.

از آنجا که دریافت این ویتامین از طریق نور خورشید همیشه به‌تنهایی کافی نیست، به‌ویژه در فصول سرد سال، در شهرهای شلوغ و زندگی‌های آپارتمانی، بسیاری از افراد برای رسیدن به سطح مناسب و پایدار ویتامین D به مصرف مکمل نیاز پیدا می‌کنند. در چنین شرایطی، سن، وضعیت سلامت، داروهای همزمان و نتیجه آزمایش خون باید مدنظر قرار گیرد و دوز مناسب مکمل حتماً توسط پزشک یا متخصص تغذیه تعیین شود تا هم کمبود جبران گردد و هم از مصرف بیش از حد و عوارض احتمالی جلوگیری شود.

در صورت تمایل به مطالعه و آشنایی بهتر با این ویتامین می‌توانید به ویدیو دکتر کوشا شهیدی با عنوان "همه چیز درباره ویتامین D" در مجله علمی داروکده مراجعه فرمایید.

2. ویتامین C

ویتامین C از شناخته‌شده‌ترین ویتامین‌ها برای تقویت سیستم ایمنی است. این ویتامین به عنوان یک آنتی‌اکسیدان قوی عمل می‌کند و از سلول‌های بدن، به‌ویژه سلول‌های ایمنی، در برابر آسیب رادیکال‌های آزاد محافظت می‌کند. رادیکال‌های آزاد مولکول‌های ناپایداری هستند که در شرایط استرس، عفونت، التهاب یا حتی در نتیجۀ متابولیسم عادی بدن تولید می‌شوند و اگر کنترل نشوند، می‌توانند به بافت‌ها و سلول‌ها آسیب برسانند. ویتامین C با خنثی کردن این رادیکال‌ها، به حفظ سلامت سلول‌های ایمنی و کارکرد بهتر آن‌ها کمک می‌کند و در نتیجه، توان دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا افزایش می‌یابد.

تأثیر ویتامین C بر سیستم ایمنی چندلایه است و تنها به یک مکانیسم محدود نمی‌شود. این ویتامین به افزایش فعالیت و کارایی گلبول‌های سفید کمک می‌کند؛ سلول‌هایی که خط مقدم دفاعی بدن در برابر ویروس‌ها و باکتری‌ها هستند. در حضور مقدار کافی ویتامین C، این سلول‌ها بهتر می‌توانند میکروب‌ها را شناسایی و نابود کنند. علاوه بر این، ویتامین C در فرایند تولید آنتی‌بادی‌ها نیز نقش دارد؛ آنتی‌بادی‌ها مولکول‌هایی هستند که به‌طور اختصاصی به عوامل بیگانه مانند ویروس‌ها متصل می‌شوند و آن‌ها را برای نابودی علامت‌گذاری می‌کنند. وجود ویتامین C کافی به بهبود کیفیت و کمیت این پاسخ آنتی‌بادی کمک می‌کند.

از سوی دیگر، ویتامین C در ترمیم بافت‌ها پس از التهاب یا عفونت نقش مهمی دارد. زمانی که بدن با یک عامل بیماری‌زا مبارزه می‌کند، بافت‌ها ممکن است دچار آسیب یا التهاب شوند. این ویتامین در ساخت کلاژن، که از اجزای اصلی بافت همبند است، شرکت می‌کند و به همین دلیل در روند ترمیم زخم‌ها و بازسازی بافت‌ها نقشی کلیدی دارد. همچنین با تقویت ساختار پوست و مخاط‌ها، به عنوان بخشی از سد دفاعی فیزیکی بدن عمل می‌کند و کمک می‌کند که این سدها در برابر نفوذ عوامل بیماری‌زا مقاوم‌تر باقی بمانند.

کمبود خفیف تا متوسط ویتامین C معمولاً خود را با علائم عمومی و نسبتاً مبهم نشان می‌دهد، اما همین علائم می‌توانند نشانه‌ای از کاهش توان سیستم ایمنی باشند. احساس خستگی و ضعف مداوم یکی از اولین نشانه‌هاست؛ بدنی که ذخایر کافی از ویتامین C ندارد، در رویارویی با استرس‌های روزمره و عفونت‌ها زودتر خسته می‌شود. در چنین شرایطی، فرد ممکن است بیشتر از قبل دچار سرماخوردگی‌های مکرر شود یا دوره بیماری‌اش طولانی‌تر گردد. روند بهبود زخم‌ها نیز کندتر می‌شود و بریدگی‌ها، خراش‌ها یا زخم‌های کوچک دیرتر ترمیم می‌شوند که این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده اختلال در سنتز کلاژن و ضعف نسبی در ترمیم بافتی باشد.

با کاهش بیشتر سطح ویتامین C، مشکلات پوستی آشکارتر می‌شوند؛ پوست ممکن است خشک، زبر و کدر به نظر برسد. در موارد شدیدتر کمبود، خونریزی لثه‌ها، حساسیت دندانی، کبودی‌های آسان روی پوست و حتی درد مفاصل ممکن است بروز کند. این علائم، به‌ویژه زمانی که با عفونت‌های مکرر همراه شوند، می‌توانند زنگ خطری برای ارزیابی سطح ویتامین C و وضعیت تغذیه‌ای فرد باشند.

نکته مهم این است که ویتامین C محلول در آب است و برخلاف ویتامین‌های محلول در چربی، ذخیره طولانی‌مدت در بدن ندارد. این یعنی بدن نمی‌تواند مقادیر زیادی از آن را برای مدت طولانی ذخیره کند و آن را به تدریج مصرف نماید. به همین دلیل، دریافت منظم روزانه آن از طریق رژیم غذایی اهمیت زیادی دارد. حتی اگر فردی در مقطعی مقدار زیادی ویتامین C مصرف کند، بخش مازاد آن از طریق ادرار دفع می‌شود و این به تنهایی جایگزین دریافت مداوم و کافی روزانه نخواهد شد.

در نتیجه، برای حفظ عملکرد مطلوب سیستم ایمنی، تأمین مداوم و کافی ویتامین C یک ضرورت است. این ویتامین نه تنها در خط مقدم دفاعی بدن در برابر عفونت‌ها حضور دارد، بلکه در پشتیبانی و ترمیم بافت‌ها پس از پایان عفونت نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. بی‌توجهی به کمبود تدریجی آن می‌تواند باعث شود بدن در برابر عوامل بیماری‌زا آسیب‌پذیرتر شود و روند بهبود بیماری‌ها طولانی‌تر گردد؛ بنابراین توجه به نشانه‌ها، اصلاح سبک تغذیه‌ای و در صورت نیاز، مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از این کمبود و حفظ سلامت سیستم ایمنی داشته باشد.

3. ویتامین A

ویتامین A برای سلامت پوست و غشاهای مخاطی ضروری است؛ این بافت‌ها اولین سد دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا هستند. همچنین این ویتامین برای رشد و عملکرد طبیعی سلول‌های ایمنی نیز اهمیت دارد.

نقش ویتامین A در سیستم ایمنی شامل حفظ یکپارچگی مخاط دستگاه تنفسی و گوارش، کمک به تولید و عملکرد لنفوسیت‌ها، همراهی در تولید آنتی‌بادی‌ها و کاهش شدت و طول مدت برخی عفونت‌ها در صورت تأمین کافی است.

ویتامین A در دو فرم مختلف در بدن وجود دارد: رتینول و بتاکاروتن.

• رتینول: این فرم فعال ویتامین A است که مستقیماً توسط بدن قابل استفاده است. رتینول معمولاً در منابع حیوانی یافت می‌شود و نقش مهمی در حفظ سلامت پوست، بینایی و عملکرد سیستم ایمنی دارد. بدن از این فرم ویتامین A به‌طور مستقیم استفاده می‌کند و نیازی به تبدیل آن ندارد.
• بتاکاروتن: این یک پیش‌ساز ویتامین A است که در منابع گیاهی یافت می‌شود. بدن قادر است بتاکاروتن را به ویتامین A تبدیل کند. بتاکاروتن همچنین یک آنتی‌اکسیدان قوی است که به محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب‌های ناشی از رادیکال‌های آزاد کمک می‌کند.

کمبود ویتامین A می‌تواند باعث خشکی شدید پوست، خشکی چشم و مشکلات بینایی به‌ویژه در تاریکی (شب‌کوری)، افزایش بروز عفونت‌های تنفسی و گوارشی و کند شدن روند ترمیم بافت‌ها شود.

مصرف بیش از حد مکمل ویتامین A می‌تواند سمی باشد، به‌ویژه در مورد رتینول، بنابراین این ویتامین باید طبق دستور پزشک مصرف شود. بتاکاروتن، که از منابع گیاهی به‌دست می‌آید، خطر مسمومیت کمتری دارد، زیرا بدن تنها به میزان نیاز خود آن را به ویتامین A تبدیل می‌کند.

4. ویتامین‌های گروه B و تأثیر آن‌ها بر سیستم ایمنی

ویتامین‌های گروه B مجموعه‌ای از ویتامین‌ها هستند که در متابولیسم انرژی، تولید سلول‌های خونی و عملکرد اعصاب نقش دارند. برخی از آن‌ها مانند B6 ،B12 و فولات (B9) ارتباط مستقیم‌تری با سیستم ایمنی دارند.

ویتامین B6 و سیستم ایمنی

ویتامین B6 در تولید سیتوکین‌ها و همچنین در تولید آنتی‌بادی‌ها نقش دارد.

کمبود B6 ممکن است باعث شود:

• پاسخ ایمنی بدن ضعیف‌تر شود
• سطح التهاب در بدن بالا رود
• احساس خستگی و ضعف تشدید شود

ویتامین B12 و فولات

B12 و فولات برای تولید گلبول‌های قرمز و سفید ضروری هستند. بدون آن‌ها بدن نمی‌تواند به‌اندازه کافی سلول‌های خونی سالم تولید کند.

کمبود B12 و فولات می‌تواند منجر به کم‌خونی، کاهش اکسیژن رسانی به بافت‌ها، ضعف عمومی و خستگی، تضعیف سیستم ایمنی شود.

5. ویتامین E و نقش آنتی‌اکسیدانی آن

ویتامین E یک آنتی‌اکسیدان مهم محلول در چربی است که از غشای سلول‌ها، از جمله سلول‌های ایمنی، در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت می‌کند. این ویتامین برای عملکرد مطلوب سلول‌های T (یکی از انواع مهم لنفوسیت‌ها) ضروری است.

کمبود ویتامین E، هرچند نسبتا کم‌تر شایع است، اما می‌تواند باعث ککاهش پاسخ ایمنی به عفونت‌ها، افزایش حساسیت به استرس‌های اکسیداتیو، خستگی و ضعف عضلانی در موارد شدی شود.

سایر ریزمغذی‌های مهم برای سیستم ایمنی

هرچند محور اصلی این مقاله بر ویتامین‌هاست، اما برای تکمیل بحث، اشاره به برخی مواد معدنی مهم نیز ضروری است؛ زیرا سیستم ایمنی بدون آن‌ها نیز دچار ضعف می‌شود. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• روی: برای ساخت و عملکرد سلول‌های ایمنی حیاتی است و کمبود آن به سرعت باعث افزایش عفونت‌ها می‌شود.
• آهن: در صورت کمبود، کم‌خونی و خستگی ایجاد می‌شود و توان دفاعی بدن کم می‌شود.
• سلنیوم: آنتی‌اکسیدان مهمی است که در عملکرد سلول‌های ایمنی نقش دارد.

ترکیب کافی و متعادل ویتامین‌ها و مواد معدنی است که سیستم ایمنی قدرتمند را می‌سازد، نه تمرکز روی یک ماده مغذی به تنهایی.

علائم کمبود ویتامین‌ و ضعف سیستم ایمنی

گاهی بدن از طریق علائم مختلف، پیام می‌دهد که چیزی کم است. برخی از علائم مشترک کمبود ویتامین‌ها و ضعف سیستم ایمنی عبارتند از:

• سرماخوردگی و عفونت‌های مکرر (تنفسی، گوارشی یا پوستی)
• دیر خوب شدن زخم‌ها و بریدگی‌ها
• خستگی مزمن و بی‌حالی
• ریزش مو و شکنندگی ناخن‌ها
• رنگ‌پریدگی پوست یا کبودی آسان
• خشکی شدید پوست یا ترک‌خوردگی لب‌ها
• خونریزی لثه‌ها یا مشکلات دهانی
• در موارد خاص، علائم اختصاصی مانند شب‌کوری (کمبود ویتامین A)، درد استخوان (کمبود D)، بی‌حسی اندام‌ها (کمبود B12)

البته این علائم اختصاصی نیستند و ممکن است در بیماری‌های دیگر نیز دیده شوند، بنابراین تشخیص دقیق نیازمند بررسی پزشکی و آزمایش است.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود ویتامین و ضعف سیستم ایمنی هستند؟

برخی گروه‌ها به طور طبیعی بیشتر در معرض کمبود ویتامین‌ها و در نتیجه تضعیف سیستم ایمنی قرار دارند:

1. سالمندان به دلیل کاهش اشتها، اختلال جذب، مصرف داروها و کاهش قرار گرفتن در معرض آفتاب.

2. افراد با رژیم‌های غذایی نامتعادل مثل مصرف زیاد فست‌فود، کم‌میوه و کم‌سبزی.

3. گیاه‌خواران مطلق (وگان‌ها) به‌خصوص برای ویتامین‌های B12 و D.

4. افراد با بیماری‌های گوارشی (سلیاک، بیماری کرون، جراحی‌های بای‌پس معده) به دلیل کاهش جذب ویتامین‌ها.

5. افراد چاق چراکه ویتامین D در بافت چربی ذخیره می‌شود و میزان در دسترس بدن کاهش می‌یابد.

6. افراد با استرس مزمن و کم‌خوابی که مصرف و نیاز بدن به برخی ریزمغذی‌ها را تغییر می‌دهند.

این گروه‌ها لازم است بیشتر به رژیم غذایی، سبک زندگی و در صورت لزوم آزمایش‌های دوره‌ای توجه کنند.

تشخیص کمبود ویتامین‌های مرتبط با سیستم ایمنی

تشخیص کمبود ویتامین‌ها تنها بر اساس حدس و گمان یا مشاهده علائم ظاهری امکان‌پذیر نیست. برای ارزیابی دقیق وضعیت بدن، پزشک ابتدا ممکن است یک شرح حال کامل از تغذیه و سبک زندگی شما بگیرد. سپس، معاینه فیزیکی انجام می‌دهد و در صورت نیاز، آزمایش خون برای بررسی سطح برخی ویتامین‌ها مانند D ،B12، فولات، آهن و فریتین را تجویز می‌کند. در برخی موارد، تنها با اصلاح تغذیه علائم بهبود می‌یابد، اما در مواقع دیگر، ممکن است نیاز به استفاده از مکمل‌ها تحت نظر پزشک باشد.

جبران کمبود ویتامین و تقویت سیستم ایمنی

برای جلوگیری یا جبران کمبود ویتامین و تقویت سیستم ایمنی، چند اصل مهم وجود دارد:

۱. اصلاح رژیم غذایی

پایه سلامت سیستم ایمنی، تغذیه متعادل و متنوع است. چند نکته کلیدی:

• مصرف روزانه میوه‌ها و سبزیجات تازه (منابع عالی ویتامین C، بتاکاروتن، فولات و فیبر)
• استفاده از غلات کامل به جای غلات تصفیه‌شده
• مصرف منظم پروتئین باکیفیت (گوشت سفید، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات)
• استفاده از مغزها و دانه‌ها (منابع خوب ویتامین E و برخی ویتامین‌های گروه B و روی)
• گنجاندن ماهی‌های چرب در برنامه هفتگی برای تأمین بخشی از ویتامین D

۲. قرار گرفتن مناسب در معرض نور خورشید

برای تأمین ویتامین D، قرار گرفتن معقول و کنترل‌شده در معرض نور خورشید (بدون زیاده‌روی و سوختگی) کمک‌کننده است. مدت زمان مناسب به نوع پوست، فصل و محل زندگی بستگی دارد و بهتر است در این مورد از توصیه متخصص پوست یا تغذیه کمک گرفته شود.

۳. استفاده از مکمل‌

گاهی تنها با تغذیه نمی‌توان کمبودها را جبران کرد، به‌خصوص در موارد:

• کمبود شدید ویتامین D
• کم‌خونی ناشی از کمبود B12 یا فولات
• بیماری‌های گوارشی که جذب را مختل کرده‌اند

در این موارد، پزشک ممکن است مکمل‌های خوراکی یا در صورت نیاز تزریقی را تجویز کند. مهم است که از مصرف خودسرانه و بیش از حد مکمل‌ها خودداری شود، زیرا برخی ویتامین‌ها (مانند A و D) در دوزهای بالا می‌توانند عوارض جدی ایجاد کنند.

۴. اصلاح سبک زندگی

نباید فراموش کرد که سیستم ایمنی تنها با تغذیه قوی نمی‌شود. عوامل زیر نیز نقش مهمی دارند:

• خواب کافی و منظم
• مدیریت استرس
• فعالیت بدنی منظم
• پرهیز از مصرف سیگار و الکل
• شست‌وشوی دست‌ها و رعایت بهداشت فردی برای کاهش بار میکروبی واردشده به بدن

کلام آخر

سیستم ایمنی بدن شما برای مقابله با بیماری‌ها نیاز به ویتامین‌ها و مواد معدنی مختلفی دارد. کمبود ویتامین‌هایی مثل D ،C ،A و گروه B می‌تواند به شدت توان دفاعی بدن را کاهش دهد و شما را در معرض عفونت‌ها و مشکلات سلامت قرار دهد. اگر نمی‌خواهید در برابر بیماری‌ها ضعیف باشید و همواره احساس ضعف کنید، باید به تقویت سیستم ایمنی خود اهمیت دهید. داروخانه آنلاین داروکده با ارائه محصولات ویژه تقویت سیستم ایمنی و مشاوره رایگان، به شما کمک می‌کند تا بهترین انتخاب‌ها را برای حفظ سلامت‌تان داشته باشید. با مشاوره رایگان از متخصصان داروکده، دیگر نیازی به نگرانی در مورد انتخاب مکمل‌ها ندارید و می‌توانید بدن خود را در برابر بیماری‌ها مقاوم کنید. پس فرصت را از دست ندهید و از امروز به تقویت سیستم ایمنی خود اهمیت دهید.