
در این مقاله میخواهیم به بررسی بیماریهای التهابی روده و راهکارهای طب سنتی برای مدیریت آن، بپردازیم.
نویسنده: دکتر نیوشا اسماعیل زاده
تحریریه داروکده
آخرین به روزرسانی:
07 دی 1404
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
07 دی 1404
181
درمان التهاب روده در طب سنتی
طب سنتی از دیرباز برای مدیریت و درمان التهاب روده، بهویژه در شرایط بروز بیماریهای التهابی روده (IBD)، شامل کولیت اولسراتیو و بیماری کرون، استفاده شده است. انواع داروهای گیاهی و دستورهای غذایی برای کاهش علائم التهاب و بهبودی به کار میرود. بهعنوان مثال، زردچوبه و ترکیب فعال آن کورکومین که بهخاطر خواص ضدالتهابیشان شناخته میشوند، به کاهش التهاب جداره روده کمک میکند. همچنین، عصاره آلوئهورا بهطور سنتی برای اثرات تسکینیاش بر روی دستگاه گوارش استفاده میشود و میتواند در کاهش علائم التهابی روده نیز موثر باشد.
علاوه بر درمانهای گیاهی، تغییرات غذایی نقش مهمی در رویکردهای طب سنتی ایرانی ایفا میکند. بسیاری از پزشکان متخصص طب سنتی توصیه میکنند که از رژیم غذایی کمفیبر استفاده شود تا در زمان التهاب فعال، با کاهش مصرف فیبر به صورت خام و دیگر غذاهای سختهضم، تحریک روده کاهش یابد. به علاوه استفاده از فرآوردههایی مانند رب به و رب سیب میتواند به حفظ سلامت رودهها و جلوگیری از التهاب کمک کند.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:
مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه
ویرایش و نظارت علمی:
دکتر روجا رحیمی، متخصص داروسازی سنتی، استاد دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران
التهاب روده به ورم بافت مخاط رودهها و تحریک دستگاه گوارش اشاره دارد که در صورت مزمن شدن میتواند منجر به بروز بیماریهای التهابی روده (IBD) شود. این بیماری عمدتاً شامل دو نوع اصلی است: کولیت اولسراتیو که بر ناحیه روده بزرگ و راستروده تأثیر میگذارد و بیماری کرون که میتواند هر بخشی از دستگاه گوارش را از دهان تا مقعد تحت تأثیر قرار دهد. علت زمینهای بیماری کرون دقیقا مشخص نیست اما اعتقاد بر این است که این بیماری طی یک پاسخ ایمنی نامناسب که در آن مکانیسمهای دفاعی بدن به اشتباه به سلولهای سالم روده حمله میکنند، بهوجود میآید.
علائم التهاب روده ممکن است بین افراد متفاوت باشد اما معمولاً شامل درد و پیچش شکم، اسهال (اغلب همراه خون یا مخاط)، خستگی و کاهش وزن غیر ارادی است. این علائم معمولاً در چرخههایی از بروز و بهبودی ظاهر میشوند که مدیریت آن را برای مبتلایان چالشانگیز میکند. بیماری التهابی روده تهدید کننده حیات نیست، اما به دلیل درد، استفراغ، اسهال و سایر علائم مشابه میتواند کیفیت زندگی را تا حد زیادی کاهش دهد. این بیماری همچنین خطر ابتلا به سرطان کولورکتال (CCR) را از 0.5٪ تا 20٪ افزایش میدهد. فقدان درک کامل از علل واقعی بیماریهای التهابی روده، که بهعنوان بیماریی بسیار پیچیده شناخته میشود، پیشگیری یا درمان موثر آنها را مشکل میسازد. مشخص شده است که عوامل محیطی و همچنین عوامل عفونی، ایمونولوژیک، روانشناختی و حساسیت ژنتیکی میتوانند از علل اصلی محرک بیماریهای التهابی روده باشند.
تشخیص معمولاً شامل ترکیبی از بررسی تاریخچه پزشکی، معاینات فیزیکی، تصویربرداری و روشهای آندوسکوپی است که امکان مشاهده مستقیم رودهها را فراهم میکند. درمانهای رایج معمولاً ترکیبی از دارو، مانند آمینوسالیسیلاتها، داروهای کنترل کننده سیستم ایمنی،داروهای ضد اسهال،ویتامینها و مکملها، به همراه تغییرات سبک زندگی است که هدف آنها کاهش عوامل تشدیدکننده التهاب است. به علاوه داروهای گیاهی و گیاهان دارویی میتوانند در کاهش علائم و تخفیف التهابها موثر باشند.
در طب ایرانی، التهاب روده با کلماتی مانند سَحج و قرحه امعا (زخم رودهها) در ارتباط است. همچنین بیماریهای التهابی روده با نام زَحیر مشخص میشوند. در طب ایرانی نیز این بیماری با درد، اسهال خونی و بیاختیاری در دفع مدفوع همراه است. یکی از مهمترین علل این بیماری در طب سنتی، تولید و تماس ماده صفرا با بافت مخاط روده است که در صورت ازدیاد میتواند باعث زخم شدن و خونریزی بافت شود. به علاوه خلط بلغم شور که دارای سوزانندگی است نیز میتواند باعث چسبیدن خلط بلغم به دیواره روده و آسیب زدن به بافت آن شود. خلط سودا نیز میتواند باعث بروز التهاب روده شود. از سایر علل بهوجود آمدن التهاب روده در طب سنتی میتوان به خروج مدفوع سفت شده و مصرف بیش از اندازه داروهای مسهلی که حجم مدفوع را زیاد میکنند، اشاره کرد.
التهاب روده میتواند از علل مختلفی ناشی شود که عمدتاً به سه دسته عفونی، خودایمنی و محیطی تقسیم میشوند. علل عفونی شامل عفونتهای باکتریایی، ویروسی یا انگلی است که میکروبیوم روده را مختل کرده و منجر به پاسخهای التهابی میشود. شرایط خودایمنی، مانند بیماری کرون، زمانی رخ میدهد که سیستم ایمنی به اشتباه به بافت سالم روده حمله کند و منجر به التهاب مزمن شود.
عوامل محیطی مانند رژیم غذایی، استرس و قرار گرفتن در معرض سموم نیز نقش حیاتی در تحریک یا تشدید التهاب روده دارند. رژیمهای غذایی متشکل از غذاهای کم فیبر و فرآوری شده، چربیها، شکر، گلوتن و لبنیات با افزایش التهاب مرتبطاند و بر ترکیب میکروبیوتای روده تاثیر میگذارند. علاوه بر این، سبک زندگی ناسالم، سیگار کشیدن و مصرف بیش از حد الکل میتوانند با آسیب رساندن به پوشش روده و تغییر پاسخهای ایمنی، باعث بدتر شدن التهاب روده شود.
باید دانست عامل ژنتیک یکی از مهمترین عوامل خطر بیماریهای التهابی روده در نظر گرفته میشود. مطالعات اخیر،110 جایگاه ژن مرتبط با هر دو شرایط بالینی کولیت و کرون را شناسایی کرده است. 30 جایگاه ژنی مخصوص کرون، و 23 برای کولیت شناسایی شده است. سیگار کشیدن نیز یکی دیگر از عوامل اصلی در ایجاد و تشدید بیماری التهاب روده است و همچنین میتواند درمان را مختل کند. عواملی مانند دود، گازها، کودها، سموم و مواد شیمیایی میتواند باعث تحریک و آسیب روده شود. آلودگی محیط همچنین میتواند ترکیب میکروبهای روده را تغییر دهد و سیستم ایمنی را ضعیف کند. این فاکتورهای محیطی ممکن است با فاکتورهای دیگری مانند ژنها، سن، جنسیت و نژاد تداخل داشته باشند و خطر ابتلا به بیماریهای التهابی روده را بیشتر یا کمتر کنند.

التهاب روده عمدتاً با بیماریهای التهابی روده (IBD) مرتبط است. علائم اصلی IBD معمولاً شامل مجموعهای از نشانههای گوارشی و سیستمیک است. بیماران اغلب دچار درد و گرفتگی شکم میشوند که میتواند در شدت متفاوت باشد. این بیماری ممکن است به دلیل زخمهای دیواره روده، با اسهال خونی همراه باشد. سایر علائم رایج شامل کاهش وزن، خستگی و تب است که نشاندهنده یک فرآیند التهابی در لایههای مخاطی زیرین است.
شدت و محل التهاب بهطور قابل توجهی بر علائم بیماری تأثیرگذار است. بهعنوان مثال، بیماری کرون میتواند هر بخشی از دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار دهد و منجر به عوارضی مانند فیستول شود، در حالی که کولیت اولسراتیو محدود به روده بزرگ و راست روده است. علاوه بر این، بیماران ممکن است دچار عوارض خارج از روده مانند درد مفاصل، ضایعات پوستی یا التهاب چشم شوند که تابلوی بالینی را پیچیدهتر میکند. درد مزمن ناحیه شکم قابل توجه است و اغلب حتی در دورههای بهبودی بالینی ادامه دارد. به دلیل وجود تظاهرات بالینی مختلف، مدیریت علائم و درمان بیماری اغلب پیچیده است.
تشخیص التهاب روده یک رویکرد جامع شامل ارزیابی بالینی، آزمایشهای آزمایشگاهی، مطالعات تصویربرداری و بررسیهای بافتشناسی است. در ابتدا، تاریخچه پزشکی بیمار و علائم آن را برای شناسایی نشانههای احتمالی التهاب روده ارزیابی میکنند. آزمایشهای آزمایشگاهی معمولاً کمخونی یا افزایش فاکتورهای التهابی مانند پروتئین C-reactive (CRP) یا نرخ رسوب گلبول قرمز (ESR) را نشان میدهد.
آندوسکوپی نقش حیاتی در تشخیص دارد و امکان مشاهده مستقیم غشای مخاطی روده و جمعآوری نمونههای بیوپسی برای تجزیه و تحلیل بافتشناسی را فراهم میکند. این امر برای تمایز بین بیماری کرون و کولیت اولسراتیو ضروری است. چرا که الگوی التهابی آنها متفاوت است. تکنیکهای تصویربرداری مانند MRI یا CT نیز ممکن است برای ارزیابی عوارضی مانند آبسهها یا گرفتگیها استفاده شود. ادغام این روشهای تشخیصی شناسایی دقیق نوع و وسعت التهاب روده را تسهیل کرده و ارائه استراتژیهای درمان مناسب را میسر میکند.

شیوع التهاب روده در کودکان روز به روز در حال افزایش است. افزایش سطح استرس، رژیم غذایی نامناسب و آلودگی هوا میتواند منجر به یبوست، سفت شدن مدفوع و التهابهای روده شود. درد شکم، دل پیچه و وجود خون در مدفوع از علائم التهاب روده در کودکان است به علاوه کاهش وزن به دلیل کاهش اشتها و جذب ناقص مواد غذایی نیز شایع است. باید توجه داشت که استرس و عوامل روانی بهعنوان محرک برای عود بیماری در کودکان شناخته میشود. استراتژیهای درمانی در کودکان، مشابه بزرگسالان، بر کاهش سطح استرس و توجه به داشتن رژیم غذایی متعادل و مغذی استوار است.

التهاب رودهها و به ویژه کولیت السراتیو میتواند منجر به بروز عوارض مهمی از جمله زخمهای روده بزرگ شود. این وضعیت با التهاب مداوم روده بزرگ و راستروده مشخص میگردد. این زخمها میتواند باعث درد شدید شکم، خونریزی مقعدی و اسهال شود. شیوع زخمهای بزرگ رودهای در کودکان بیشتر از بزرگسالان است.
التهاب روده یکی از ویژگیهای بارز اختلالات مختلف گوارشی، به ویژه بیماریهای التهابی رودهاست. این التهاب منجر به ورم روده میشود و علائمی مانند درد شکم، اسهال و خونریزی مقعدی را به همراه دارد. سیتوکینها و سایر واسطههای التهابی نقش مهمی در بروز التهابات دارند و در پاتوفیزیولوژی ورم روده نقش دارند.
تحقیقات نشان دادهاند که شدت التهاب با میزان ورم روده ارتباط دارد و بر کیفیت زندگی بیماران تأثیر میگذارد. التهاب مزمن میتواند منجر به عوارضی مانند تنگی روده، فیستولها و حتی در موارد شدید، سرطان روده بزرگ شود.
رابطه بین التهاب روده و ایجاد سلولهای سرطانی موضوع تحقیقات گستردهای است. التهاب مزمن روده بهعنوان یک عامل خطر قابل توجه برای بروز سرطان روده بزرگ شناخته شده است. محیط التهابی از طریق مکانیزمهایی مانند افزایش نرخ بازتولید سلولی و افزایش آسیب DNA ناشی از گونههای فعال اکسیژن، منجر به تغییرات سلولی میشود.
در بیماران مبتلا به التهاب رودهای مزمن، به ویژه کسانی که کولیت اولسراتیو دارند، خطر ابتلا به دیسپلازی افزایش مییابد که اگر به دقت تحت نظر قرار نگیرد، میتواند منجر به سرطان شود. کولونوسکوپی نظارتی برای تشخیص زودهنگام ضایعات پیش سرطانی در این بیماران توصیه میشود. علاوه بر این، مطالعات نشان میدهند که کنترل التهاب از طریق مدیریت مؤثر IBD میتواند خطر بروز سرطان را بهطور قابل توجهی کاهش دهد.

التهاب روده، میتواند از طریق رعایت دستورات غذایی و درمانی مختلف کاهش یابد. مطالعات اخیر نشان دادهاند که پرهبیوتیکها و فیبرهای غذایی پخته، تأثیر مثبتی بر میکروبیوتای روده دارند و میتوانند التهابات رودهای را کاهش دهند. انواع خاصی از پرهبیوتیکها، مانند β-فرکتانها، گالاکتواولیگوساکاریدها و نشاسته مقاوم، اثربخشی خود را در کاهش علائم مرتبط با التهاب روده از طریق تحریک تولید اسیدهای چرب زنجیره کوتاه (SCFA) نشان دادهاند. علاوه بر این، ویتامین D نقش حیاتی در حفظ سلامت مخاط روده و تنظیم پاسخهای ایمنی ایفا میکند و بنابراین به کاهش التهاب نیز کمک میکند. برعکس، برخی از مینرالهای غذایی مانند آهن ممکن است التهاب را تشدید کنند چرا که آهن تولید رادیکالهای آزاد و متابولیتهای پروالتهابی افزایش میدهد. بهطور کلی، یک رژیم غذایی متعادل غنی از پرهبیوتیکها و مواد مغذی ضروری برای مدیریت التهاب روده مفید است.

درمان التهاب روده در طب نوین عمدتاً بر کنترل علائم، جلوگیری از شعلهور شدن التهابات و بهبود کیفیت زندگی متمرکز است. تغذیه داخلوریدی (EN) بهعنوان یک روش درمانی مؤثر، بهویژه در کودکان و نوجوانان مبتلا به بیماری کرون فعال، شناخته شده است. علاوه بر این، درمانهای بیولوژیکی که هدف آنها کاهش تولید سیتوکینهای پروالتهابی مانند TNF-αهستند، در مدیریت IBD نقشی حیاتی دارند. گزینههای درمانی دیگر شامل کورتیکواستروئیدها برای کنترل کوتاهمدت شعلهور شدن و ایمنومودولاتورها برای حفظ بهبودی هستند. انتخاب درمان باید متناسب با نیازهای فردی بیمار باشد و عواملی مانند شدت بیماری و پاسخ به درمانهای قبلی در نظر گرفته شود.
درمان التهاب روده در طب سنتی ایرانی بسته به شرایط و علائم بیمار متفاوت است. این درمانها شامل تقویت دستگاه گوارش، درمان زخمهای مخاطی، جلوگیری از انسداد روده و مدیریت اسهال است. به علاوه دستورات غذایی و پرهیزات آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
از دیدگاه طب ایرانی و با توجه به کتاب اکسیر اعظم نوشته حکیم محمد اعظم خان، برای درمان کلی التهاب روده، بهتر است حجم غذاهای مصرفی کاهش پیدا کند. به عنوان مثال مصرف مقدار زیاد فیبر به خصوص فیبر خام منجر به تولید حجم زیاد مدفوع میشود و احتمال انسداد روده وجود دارد. به علاوه مصرف گیاهان قابض که مدفوع را سفت میکند، توصیه نمیشود.
در پروسه درمان التهاب روده، درمان کبد نیز نقش موثری ایفا میکند. استفاده از گیاهان و فرآوردههای گیاهی که با طبع سرد خود میتوانند التهابات کبدی را کاهش دهند، توصیه میشود. از جمله آنها میتوان به کاسنی، گلاب و گلسرخ اشاره کرد. به علاوه استفاده از شربت بنفشه و دمنوش ریشه خطمی، توصیه میگردد.
دانه بارهنگ یکی از موثرترین مفردهها برای کاهش التهابات روده است. این دانه دارای موسیلاژ است و اگر بدون روغن تفت داده شود و سپس به صورت خوراکی مصرف شود، میتواند در کاهش التهابات بافتی و بهبود زخمهای مخاطی نقش موثری ایفا کند.
بسته به علائم بیمار، در صورت وجود یبوست میتوان از گیاهان ملین و در صورت وجود اسهال میتوان از شربت انار رقیق شده که دارای خاصیت قبض است، استفاده شود.
درمان التهاب روده در کودکان مشابه بزرگسالان است اما دوزبندی داروهای گیاهی باید مناسب وزن کودک زیر نظر پزشک متخصص طب سنتی انجام شود. باید توجه داشت که در کودکان، دوری از استرس و رژیم غذایی مناسب نقش بسیار مهمی در کاهش التهابات روده و کاهش درد شکمی، ایفا میکند. هر چیزی که مسبب تحریکات اعصاب روده و یا واکنشهای التهابی باشد، باید از محیط زندگی کودک و رژیم غذایی وی حذف شود. استفاده از قهوه، نوشیدنیهای شیرین، غذاهای فرآوری شده، چیپس، پفک، غذاهای فست فودی و سرخ کردنی میزان التهابات و علائم ناشی از آن را افزایش میدهد. به علاوه این مواد غذایی میتوانند یبوست ایجاد کنند و گاها منجر به انسداد روده میشوند. ادویهجات بسیار تند و میوههای ترش میتوانند به مخاط روده آسیب بزنند و بنابراین باید بسیار کم استفاده شوند. ماست، دوغ و لبنیات پرچرب منجر به یبوست شده و بنابراین نباید استفاده شود.
در نهایت باید توجه داشت که خواب منظم و کافی در سلامت دستگاه گوارش کودکان نقش اساسی ایفا میکند و باید با نظارت والدین سر ساعت مقرر انجام شود.
مدیریت درد در بیماران مبتلا به بیماری التهابی روده پیچیده است، چرا که بسیاری از بیماران حتی پس از بهبودی بافت مخاطی، درد شکمی مداوم را تجربه میکنند. این دردِ پس از التهاب در 30 تا50 درصد از بیماران دیده میشود و میتواند کیفیت زندگی را بهطور قابل توجهی کاهش دهد. مسکنهای معمولی و NSAIDS برای کاهش دردهای این چنینی توصیه نمیشوند چرا که میتوانند بافت مخاط دستگاه گوارش را تحریک کنند و گاها وسعت زخم را افزایش دهند.
باید توجه داشت که از اصلیترین علل دردهای دستگاه گوارش به خصوص در ناحیه رودهها، کرامپ ناشی از گرفتگی عضلات رودههاست که میتواند به دلایل متعدد از جمله استرس، ناراحتی و مصرف غذاهای پرچرب و فرآوری شده به وجود آید. معمولا برای کاهش این دردها از داروهای آرام بخش و ضدافسردگی استفاده میکنند. به علاوه در صورت عدم وجود اسهال میتوان از دمنوش بابونه، انیسون و بادرنجبویه استفاده کرد. برای کاهش دردهای ناشی از التهابات میتوان از داروهای گیاهی که برای سندرم روده تحریکپذیر فرموله شدهاند، استفاده کرد. محلول خوراکی ایبروگل شرکت گل دارو حاوی بابونه و شیرین بیان است میتواند درد و التهابات رودهای را کاهش دهد. به علاوه کپسول پرومینتا ای بی اس تولید شده توسط شرکت هیلیا فارمد یکی دیگر از مکملهای گیاهی موثر بر کرامپهای شکمی است.

مدت زمان درمان التهاب روده در بیماران مبتلا متفاوت است و تحت تأثیر عواملی مانند شدت بیماری، میزان پاسخ به درمان و ویژگیهای فردی بیمار قرار دارد. بهطور کلی، دستیابی به بهبودی ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد که بسته به رویکرد درمانی مورد استفاده، متفاوت است. مهمترین نکته در بهبود التهابات، پایبندی به رژیم غذایی متناسب با بیماری، مدیریت استرس، استراحت کافی و ورزش منظم است. این امر میتواند فواصل شعله ور شدن بیماری را افزایش دهد و شدت علائم را کاهش دهد. باید توجه داشت که معمولا پس از آغاز بیماری، فرد، مستعد بروز علائم مربوطه میشود و باید در سراسر عمر خود به مدیریت بیماری بپردازد.
بیماریهای التهابی روده ناشی از تعامل بین عوامل ژنتیکی و محیطی است و بر پاسخ دستگاه ایمنی تأثیر میگذارد. شیوع و بروز بیماریهای التهابی روده در جهان به ویژه در کشورهای توسعه یافته رو به افزایش است. تخمین زده میشود که بیش از 1 میلیون نفر در ایالات متحده، دویست هزار کانادایی و 2.5 میلیون نفر در اروپا به بیماریهای التهابی روده مبتلا باشند که هزینههای قابل توجهی برای مراقبتهای بهداشتی دارد: به ترتیب حدود 6 میلیارد دلار آمریکا، 1.2 میلیارد دلار کانادا و 4.6 تا 5.6 میلیارد یورو در سال. بروز بیماریهای التهابی روده و همچنین شیوع آن در جهان غرب بالاترین میزان را دارد و بین 10 تا 30 نفر در هر صد هزار نفر متغیر است. بهطور کلی، در اروپا کولیت السراتیو شیوع بالاتری از بیماری کرون دارد، در حالی که عکس آن در استرالیا صادق است و در ایالات متحده، این توزیع برابر است. در ایران نیز به دلیل افزایش سرعت زندگی و سبک زندگی و تغذیهای ناسالم، شیوع این بیماری و سرطانهای ناشی از مزمن شدن آن افزایش پیدا کرده است که لازم است با افزایش آگاهی عمومی و اطلاع رسانی مناسب در خصوص بیماری، از شیوع آن جلوگیری شود.
تیم علمی داروکده سعی دارد با افزایش سطح آگاهی عمومی از طریق مجله علمی داروکده، در مدیریت بیماریهای التهابی مزمن، نقش موثری ایفا کند. چرا که بسیاری از علائم بیماری با اصلاح رفتاری قابل مدیریت است. به علاوه داروخانه آنلاین با تامین کردن مکملهای گیاهی متنوع، به بهبود کیفی زندگی این بیماران کمک میکند.
پرسش و پاسخ
ثبت دیدگاه
پیام به صورت ناشناس ثبت گردد
پیام به صورت خصوصی ثبت گردد
منابع:
مقالات مرتبط
مجله داروکده یک مجله اینترنتی است که شما را در امر آشنایی، تهیه و مصرف صحیح محصولات سلامت محور یاری میرساند.
استفاده از مطالب مجله داروکده فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع و درج لینک بلامانع است . کلیه حقوق این مجله به وب سایت داروکده تعلق دارد