
علائم سکته مغزی چیست؟ با نشانههای هشدار، علائم قبل از سکته، تست تشخیص سریع BE-FAST در خانه و اقدامات فوری پیش از رسیدن اورژانس ۱۱۵ آشنا شوید.
نویسنده: سینا امیرجانی
تحریریه داروکده
آخرین به روزرسانی:
04 آذر 1405
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
04 آذر 1405
14
علائم سکته مغزی: نشانههای هشدار، انواع و اقدام فوری
علائم سکته مغزی بهطور ناگهانی شروع میشوند، در بیشتر موارد یک سمت بدن را درگیر میکنند و شامل کجی و افتادگی یک طرف صورت، ضعف یا بیحسی یک دست یا پا، بریدهبریده شدن گفتار، تاری دید ناگهانی و بههمخوردن تعادل هستند. با مشاهدهی حتی یکی از این نشانههای سکته مغزی در خود یا اطرافیان، باید بدون معطلی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید؛ زیرا هر دقیقه تأخیر به معنی از دست رفتن سلولهای مغزی بیشتر است.
زمانی که خونرسانی به بخشی از مغز متوقف میشود یا رگی در مغز پاره میشود، سلولهای آن ناحیه از اکسیژن محروم شده و عملکرد بخشی از بدن که تحت فرمان آنهاست، بلافاصله مختل میگردد. در ادامه، تمام نشانههای هشدار، تفاوت آنها در گروههای سنی و جنسیتی مختلف و اقدامات حیاتی پیش از رسیدن اورژانس را بررسی میکنیم.
هشدار پزشکی: این مقاله جایگزین مشاورهی پزشکی نیست؛ در صورت مشاهدهی علائم سکته مغزی فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
آنچه در این مقاله خواهید خواند:
مدت زمان تقریبی مطالعه: 14 دقیقه
برای اینکه در لحظات پراسترس بتوانید به این سؤال حیاتی پاسخ دهید که فردی که سکته کرده را چگونه تشخیص بدهیم، متخصصان مغز و اعصاب از یک کد جهانی به نام قاعدهی BE-FAST (نسخهی کاملتر قاعدهی قدیمیتر FAST) استفاده میکنند. این عبارت از حروف اول شش کلمهی انگلیسی برای شناسایی سریع علائم سکته مغزی به انگلیسی (Stroke symptoms) ساخته شده است:

در میان موارد بالا، افتادگی یکطرفهی صورت، ناتوانی در حرکت دادن یک دست یا پا و اختلال ناگهانی در تکلم، شایعترین علائم سکته مغزی و واضحترین علائم ظاهری سکته مغزی هستند که اطرافیان متوجه آن میشوند. اینها همان علائم اولیه سکته مغزی محسوب میشوند که در دقایق نخست رخ میدهند.
شاید بپرسید چرا این علایم تقریباً همیشه یکطرفه هستند؟ مغز انسان از دو نیمکرهی چپ و راست تشکیل شده است و رشتههای عصبی هر نیمکره در مسیر رسیدن به اندامها تقاطع میکنند؛ به همین دلیل، هر نیمکرهی مغز کنترل حرکت و حس طرف مقابل بدن را بر عهده دارد. همچنین، مهمترین سرنخ برای تشخیص سکته از سایر مشکلات عصبی، شروع ناگهانی آن است؛ چرا که انسداد یا پارگی رگ در یک لحظه اتفاق میافتد و عملکرد آن بخش از مغز را بلافاصله متوقف میکند.
بسیاری از افراد تصور میکنند سکته مغزی همیشه بدون هیچ اخطاری رخ میدهد، اما در واقعیت برخی بیماران علائم قبل از سکته مغزی را از چند ساعت یا حتی از چند روز قبل تجربه میکنند. این پیشعلائم یا علائم هشدار زمانی رخ میدهند که جریان خون در یکی از رگهای مغز بهطور موقت کم یا مسدود میشود، اما رگ پیش از مرگ کامل سلولها دوباره باز میگردد.

در علم پزشکی به این وضعیت حمله ایسکمیک گذرا یا TIA میگویند. علائم سکته مغزی گذرا (TIA) دقیقاً مشابه یک سکتهی کامل است؛ یعنی فرد ناگهان دچار کجی صورت، ضعف یک دست، تاری دید یا سنگینی زبان میشود، اما این نشانهها معمولاً ظرف چند دقیقه تا کمتر از یک ساعت خودبهخود برطرف میشوند.
گاهی اوقات لختهی خون رگ بسیار کوچکی را مسدود میکند یا بخش بسیار محدودی از بافت مغز دچار آسیب میشود. در این حالت، علائم سکته مغزی خفیف بروز میکنند که شدت آنها کمتر از حالت کلاسیک است. این نشانهها ممکن است شامل ضعف مختصر در مشت کردن دست، گزگز یا بیحسی خفیف در یک سمت صورت یا انگشتان، سنگینی خفیف زبان هنگام صحبت کردن یا یک سرگیجهی کوتاه و عدم تعادل جزئی باشند.
برخلاف انواع دیگر، علائم سکته مغزی خاموش (یا سکته مغزی پنهان) در لحظهی وقوع هیچ نشانهی واضح و آشکاری مثل فلج شدن دست یا اختلال گفتار ایجاد نمیکنند. دلیلش این است که آسیب در بخشهای کوچکی از مغز رخ میدهد که مسئول حرکت یا تکلم فوری نیستند.
اما زمانی که چند سکتهی خاموش در طول زمان تکرار شوند، اثرات آنها روی هم جمع شده و با علائم نامحسوسی مثل فراموشیهای مکرر، کاهش تمرکز، تغییر خلقوخو، کندی در راه رفتن یا اختلال خفیف در برنامهریزی کارهای روزمره خود را نشان میدهند. از آنجا که بیمار متوجه لحظهی وقوع این عارضه نمیشود، تشخیص و مشاهدهی علائم سکته مغزی در سیتی اسکن و امآرآی اغلب به شکل اتفاقی و هنگام بررسی مغز به دلایل دیگر صورت میگیرد.
بخشی از سکتهها زمانی رخ میدهند که فرد در خواب است؛ وضعیتی که به آن سکته هنگام بیدار شدن (Wake-up stroke) میگویند. در این حالت، فرد شب بدون هیچ مشکلی میخوابد، اما صبح با علائم سکته مغزی در خواب یعنی کجی صورت، بیحسی یا فلج شدن یک سمت بدن، یا ناتوانی در حرف زدن از خواب بیدار میشود.
مغز بخشهای تخصصی متفاوتی دارد و بسته به اینکه کدام رگ و کدام ناحیه دچار اختلال خونرسانی شود، نشانههای کاملاً متفاوتی در بدن ظاهر میگردد.
همانطور که اشاره شد، هر نیمکرهی مغز سمت مقابل بدن را هدایت میکند. بنابراین، آسیب در نیمکرهی چپ مغز باعث بروز علائم سکته مغزی سمت راست بدن (ضعف یا بیحسی دست و پای راست) میشود و از آنجا که مرکز اصلی زبان و گفتار در بیشتر افراد در نیمکرهی چپ قرار دارد، این بیماران معمولاً دچار اختلال تکلم و درک کلام نیز میشوند. برعکس، آسیب در نیمکرهی راست مغز خود را با علائم سکته مغزی سمت چپ بدن و گاهی اختلال در درک فضا و بیتوجهی به سمت چپ محیط نشان میدهد.

مرکز پردازش تصویر در بخش پسسری مغز قرار دارد و عروق مغزی به عصب بینایی نیز خونرسانی میکنند. به همین دلیل، اگر این مسیرها درگیر شوند، علائم سکته مغزی در چشم به شکل تاری دید ناگهانی، سیاهی رفتن یک چشم، دوبینی یا از دست رفتن نیمی از میدان دید در هر دو چشم بروز میکند.
مخچه و ساقهی مغز در بخش عقبی جمجمه قرار دارند و مسئول حفظ تعادل، هماهنگی حرکات و تنظیم رفلکسهای حیاتی هستند. وقوع سکته در این بخش عقبی مغز، بیش از آنکه با ضعف دست و پا همراه باشد، باعث سرگیجهی شدید چرخشی، تلوتلو خوردن، ناتوانی در ایستادن و بروز تهوع و استفراغ در سکته مغزی میشود.
هنگامی که سلولهای قشر مغز بهطور ناگهانی از خون محروم میشوند یا خون در بافت مغز نشت میکند، تعادل الکتریکی سلولها بههم میخورد و ممکن است یک تخلیهی الکتریکی ناگهانی رخ دهد. به همین علت، گاهی همزمان با شروع علائم حاد، شاهد بروز علائم سکته مغزی و تشنج (بهویژه در سکتههای خونریزیدهنده یا درگیرکنندهی قشر مغز) در بیمار هستیم.
سکتهها به دو دستهی اصلی انسدادی (ایسکمیک، ناشی از لخته) و خونریزیدهنده (هموراژیک، ناشی از پارگی رگ) تقسیم میشوند. بررسی علائم سکته مغزی ایسکمیک و هموراژیک نشان میدهد که هر دو نوع میتوانند باعث فلج یکطرفه، کجی صورت و اختلال گفتار شوند.
با این حال، در نوع خونریزیدهنده به دلیل ورود خون به فضای بستهی جمجمه و افزایش ناگهانی فشار داخل مغز، علائم شدید و حاد سکته مغزی مانند سردرد ناگهانی و بسیار شدید (که گاهی شبیه ضربهی ناگهانی به سر توصیف میشود)، تهوع و استفراغ مکرر، سفتی گردن و کاهش سریع سطح هوشیاری برجستهتر است. با وجود این تفاوتها، تأکید میکنیم که تشخیص قطعی نوع سکته از روی علائم بالینی حتی برای پزشک هم به صروت صد در صد ممکن نیست و فقط با انجام تصویربرداری فوری در بیمارستان مشخص میشود.
اگرچه مکانیسم آسیب مغزی در تمام انسانها یکسان است، اما نحوهی بروز یا توجه به نشانهها در گروههای مختلف میتواند تفاوتهای ظریفی داشته باشد.
علائم اصلی و کلاسیک (یعنی موارد قاعدهی BE-FAST) در زنان دقیقاً مشابه مردان است. با این حال، در برخی موارد ممکن است در کنار این نشانهها، علائم غیراختصاصیتر مانند ضعف عمومی ناگهانی، خستگی شدید و بیدلیل، گیجی، حالت تهوع، سکسکهی مداوم یا تنگی نفس نیز بیشتر گزارش شود. به همین دلیل، زنان نباید بروز ناگهانی این حالتها را، بهخصوص اگر با کوچکترین تغییر در حس، حرکت یا دید همراه است، به حساب استرس یا افت فشار بگذارند.
اگر بخواهیم صادقانه و علمی بگوییم، علائم سکته مغزی در مردان تفاوت معناداری با الگوی استاندارد ندارد و همان نشانههای یکطرفهی حرکتی، حسی، گفتاری و تعادلی در صدر فهرست قرار دارند. نکتهی مهم در مردان این است که گاهی به دلیل انکار بیماری یا سرسختی، علایم اولیهای مثل بیحسی دست یا سنگینی زبان را نادیده میگیرند و دیرتر به اورژانس مراجعه میکنند.
تصور عمومی بر این است که سکته فقط بیماری دوران پیری است، در حالی که این عارضه در دهههای سوم و چهارم زندگی نیز رخ میدهد. علائم سکته مغزی در جوانان دقیقاً همان علائم رایج (کجی صورت، ضعف اندام، اختلال دید و گفتار) است؛ اما چون خود فرد و اطرافیانش احتمال سکته را در سن پایین نمیدهند، اغلب این نشانهها را به میگرن، اسپاسم عضلانی یا حملهی عصبی ربط میدهند و همین موضوع باعث تأخیر خطرناک در مراجعه به بیمارستان میشود.

تشخیص بهنگام علائم سکته مغزی در سالمندان گاهی چالشبرانگیز است؛ زیرا اطرافیان ممکن است سنگینی زبان، عدم تعادل، ضعف پاها یا کندی حرکت را به حساب پیری، آرتروز یا خوابآلودگی طبیعی بگذارند. در سالمندان، علاوه بر علائم ظاهری کلاسیک، هرگونه تغییر ناگهانی در رفتار، گیجی حاد، خوابآلودگی غیرعادی یا از دست دادن ناگهانی توانایی انجام کارهای روزمره را باید یک هشدار جدی تلقی کرد.
نام عارضه | علائم کلیدی و متمایزکننده | تفاوت اصلی با سکته مغزی |
سکته مغزی | کجی صورت، ضعف یکطرفه دست و پا، اختلال گفتار، تاری دید و عدم تعادل ناگهانی | منشأ مغزی دارد و معمولاً بدون درد قفسه سینه است. |
سکته قلبی | درد، فشار یا سنگینی در قفسه سینه، انتشار درد به دست چپ، فک یا پشت، تنگی نفس و تعریق سرد | باعث کجی صورت، فلج یکطرفه اندامها یا اختلال تکلم نمیشود. |
فلج بل (فلج عصب صورت) | افتادگی کامل یک سمت صورت (شامل پیشانی و پلک) و بسته نشدن چشم | فقط عضلات صورت درگیر است؛ دست، پا، تعادل و تکلم کاملاً سالم هستند. |
افت شدید قند خون | لرزش، تعریق سرد، تپش قلب، گیجی، بیحالی یا حتی اختلال گفتار و هوشیاری | معمولاً با مصرف مواد قندی سریع برطرف میشود و سابقه دیابت وجود دارد |
میگرن همراه با اورا | دیدن خطوط نورانی یا زیگزاگی، گزگز پیشرونده در دست و صورت و سپس سردرد ضرباندار | علائم بهآرامی طی چند دقیقه گسترش مییابند، نه در یک ثانیه. |
تشنج | حرکات پرشی غیرارادی اندامها، قفل شدن فک، کاهش هوشیاری و گیجی پس از حمله | حرکات تشنجی فعال است، در حالی که سکته معمولاً با ضعف و شلی عضله همراه است. |
نکتهی بسیار مهم: این مقایسه صرفاً برای افزایش آگاهی شماست. از آنجا که افت قند خون یا فلج بل میتوانند دقیقاً تابلوی سکته را تقلید کنند، تشخیص قطعی فقط و فقط با پزشک در بیمارستان است و خواننده هرگز نباید در خانه تصمیم بگیرد که این حالت سکته نیست.
سؤالات متداول
1. علائم سکته مغزی چقدر طول میکشد؟
در یک سکتهی مغزی کامل، علائم بیش از ۲۴ ساعت باقی میمانند و بدون درمان فوری پزشکی برطرف نمیشوند. در حملات گذرا (TIA) ممکن است نشانهها بین چند دقیقه تا یک ساعت طول بکشند و رفع شوند، اما در هر دو حالت باید در همان دقایق اول با ۱۱۵ تماس گرفت.
2. اگر علائم بعد از چند دقیقه رفع شد، باز هم باید به پزشک مراجعه کرد؟
بله، قطعاً. برطرف شدن سریع علائم معمولاً نشانهی حملهی ایسکمیک گذرا (TIA) است که قویترین هشدار پیش از وقوع یک سکتهی مغزی سنگین و دائمی محسوب میشود و نیاز به بررسی اورژانسی در همان روز دارد.
3. علائم سکته مغزی برای بار دوم با بار اول فرق دارد؟
علائم سکته مغزی مجدد (بار دوم) از نظر ماهیت تفاوتی با بار اول ندارد و همچنان شامل موارد قاعدهی BE-FAST است. با این حال، اگر سکتهی دوم در ناحیهی دیگری از مغز رخ دهد، ممکن است این بار علائم جدیدی (مثلاً در سمت دیگر بدن یا در بینایی و تعادل) ظاهر شود که در نوبت اول وجود نداشت.
4. آیا سکته مغزی بدون درد رخ میدهد؟
بله، بیشتر سکتههای مغزی (بهویژه نوع انسدادی یا ایسکمیک) کاملاً بدون درد هستند و بیمار هیچ دردی در سر یا بدن حس نمیکند؛ زیرا بافت مغز گیرندهی درد ندارد. سردرد شدید بیشتر در سکتههای خونریزیدهنده دیده میشود، بنابراین نبودن درد هرگز به معنی نبودن سکته نیست.
5. علائم سکته مغزی در زنان با مردان فرق دارد؟
نشانههای اصلی و کلیدی مانند کجی صورت، ضعف یک دست یا پا و اختلال گفتار در زنان و مردان کاملاً یکسان است. تنها تفاوت این است که در برخی زنان ممکن است علائم عمومیتری مثل خستگی ناگهانی، تهوع یا گیجی نیز در کنار علائم اصلی دیده شود.
شناخت دقیق علائم سکته مغزی و به خاطر سپردن قاعدهی ساده اما حیاتی BE-FAST (اختلال تعادل، تغییرات بینایی، افتادگی صورت، ضعف دست، اختلال گفتار و زمان) میتواند نقش تعیینکنندهای در نجات جان بیمار و کاهش آسیبهای مغزی داشته باشد. به یاد داشته باشید که سکته مغزی همیشه با فلج کامل یا سردرد شدید همراه نیست و گاهی تنها با نشانههایی مانند بیحسی یکطرفه، تاری دید ناگهانی، سرگیجه شدید یا اختلال خفیف در تکلم بروز میکند. همچنین، برطرف شدن خودبهخودی این علائم پس از چند دقیقه به معنی رفع خطر نیست و میتواند نشانهی حمله ایسکمیک گذرا (TIA) باشد که نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
اگر خودتان یا یکی از اطرافیانتان بهطور ناگهانی با علائمی مانند کجی صورت، ضعف یا بیحسی یک سمت بدن، اختلال گفتار، کاهش ناگهانی بینایی یا از دست دادن تعادل مواجه شدید، بدون اتلاف وقت با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. زمان شروع علائم را به خاطر بسپارید و منتظر بهبود خودبهخودی بیمار نمانید؛ زیرا هرچه درمان زودتر آغاز شود، امکان استفاده از روشهای درمانی مؤثر و کاهش آسیبهای ماندگار مغزی بیشتر خواهد بود.
از سوی دیگر، پس از عبور از مرحلهی حاد بیماری، شناسایی و کنترل عوامل خطر مانند فشار خون بالا، دیابت، اختلالات چربی خون، بیماریهای قلبی و مصرف دخانیات اهمیت زیادی دارد. پیگیری منظم وضعیت بیمار، رعایت داروهای تجویزشده و اصلاح سبک زندگی، از جمله تغذیه متعادل و فعالیت بدنی متناسب با شرایط فرد، از اقدامات اساسی برای کاهش احتمال سکته مجدد به شمار میروند. در بیمارانی که دچار عوارض حرکتی، گفتاری یا شناختی شدهاند نیز برنامهی توانبخشی متناسب با میزان آسیب، شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی، نقش مهمی در بازیابی تواناییهای ازدسترفته دارد.
همچنین، تیم علمی داروکده متشکل از متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه، با انتشار مقالات علمی و ارائه مشاوره تخصصی، در زمینه انتخاب مکملهای تغذیهای، بررسی تداخلات احتمالی با داروهای مصرفی و بهبود وضعیت تغذیهای بیماران همراه شماست. برای تهیه مکملهای مورد نیاز با ضمانت اصالت کالا میتوانید به داروخانه آنلاین داروکده مراجعه کنید. همچنین میتوانید پرسشها و دغدغههای خود درباره این مقاله را در بخش نظرات مطرح کنید تا کارشناسان داروکده پاسخگوی شما باشند.
:References
Powers WJ, Rabinstein AA, Ackerson T, Adeoye OM, Bambakidis NC, Becker K, et al. Guidelines for the early management of patients with acute ischemic stroke: 2019 update to the 2018 guidelines. Stroke. 2019;50(12):e344-e418. doi:10.1161/STR.0000000000000211
Aroor S, Singh R, Goldstein LB. BE-FAST (Balance, Eyes, Face, Arm, Speech, Time): reducing the proportion of strokes missed using the FAST mnemonic. Stroke. 2017;48(2):479-81. doi:10.1161/STROKEAHA.116.015169
Easton JD, Saver JL, Albers GW, Alberts MJ, Chaturvedi S, Feldmann E, et al. Definition and evaluation of transient ischemic attack: a scientific statement for healthcare professionals from the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke. 2009;40(6):2276-93. doi:10.1161/STROKEAHA.108.192218
Vermeer SE, Longstreth WT Jr, Koudstaal PJ. Silent brain infarcts: a systematic review. Lancet Neurol. 2007;6(7):611-9. doi:10.1016/S1474-4422(07)70170-9
Thomalla G, Simonsen CZ, Boutitie F, Andersen G, Berthezene Y, Cheng B, et al. MRI-guided thrombolysis for stroke with unknown time of onset. N Engl J Med. 2018;379(7):611-22. doi:10.1056/NEJMoa1804355
Searls DE, Pazdera L, Korbel E, Vysata O, Caplan LR. Symptoms and signs of posterior circulation ischemia in the New England Medical Center Posterior Circulation Registry. Arch Neurol. 2012;69(3):346-51. doi:10.1001/archneurol.2011.2083
Greenberg SM, Ziai WC, Cordonnier C, Dowlatshahi D, Francis B, Goldstein JN, et al. 2022 Guideline for the management of patients with spontaneous intracerebral hemorrhage. Stroke. 2022;53(7):e282-e361. doi:10.1161/STR.0000000000000407
Lisabeth LD, Brown DL, Hughes R, Majersik JJ, Morgenstern LB. Acute stroke symptoms: comparing women and men. Stroke. 2009;40(6):2031-6. doi:10.1161/STROKEAHA.109.546812
پرسش و پاسخ
ثبت دیدگاه
پیام به صورت ناشناس ثبت گردد
پیام به صورت خصوصی ثبت گردد
منابع:
مقالات مرتبط
مجله داروکده یک مجله اینترنتی است که شما را در امر آشنایی، تهیه و مصرف صحیح محصولات سلامت محور یاری میرساند.
استفاده از مطالب مجله داروکده فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع و درج لینک بلامانع است . کلیه حقوق این مجله به وب سایت داروکده تعلق دارد