خواص عسل

عسل طبیعی یکی از پیچیده‌ترین فرآورده‌های غذایی با منشأ زیستی است که زنبور عسل، عمدتاً Apis mellifera، از شهد گل‌ها یا در برخی موارد از ترشحات گیاهی تولید می‌کند. از دیدگاه شیمی مواد غذایی، عسل یک محلول غلیظ و فوق‌اشباع از قندهاست که در کنار آب و کربوهیدرات‌ها، مقادیر کمتری از اسیدهای آلی، پروتئین‌ها، اسیدهای آمینه، آنزیم‌ها، مواد معدنی، ترکیبات فنولی، فلاونوئیدها و ترکیبات فرّار را در خود جای داده است.

بخش عمده وزن عسل را کربوهیدرات‌ها، به‌ویژه فروکتوز و گلوکز، تشکیل می‌دهند. نسبت این قندها و سایر اجزای عسل بسته به منشأ گیاهی و جغرافیایی، شرایط آب‌وهوایی، بلوغ عسل، نگهداری و فرآوری متفاوت است. مطالعات مروری نشان داده‌اند که عسل علاوه بر فروکتوز و گلوکز، حاوی مجموعه‌ای از الیگوساکاریدها و مقادیر اندکی پروتئین، آنزیم، اسیدهای آمینه، ویتامین، مواد معدنی و پلی‌فنول‌هاست.

با وجود این ترکیبات زیست‌فعال، باید توجه داشت که عسل همچنان یک ماده غذایی پرکربوهیدرات و حاوی قندهای آزاد است و نمی‌توان صرفاً بر اساس وجود ترکیبات آنتی‌اکسیدانی، آن را یک «ماده درمانی» یا جایگزین داروهای استاندارد در بیماری‌های مختلف دانست. در ادامه به بررسی خواص و فواید عسل می‌پردازیم.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• ترکیبات شیمیایی و ارزش غذایی عسل طبیعی
• فرآورده‌های جانبی زنبور عسل
• خواص ضدمیکروبی عسل
• عسل برای تقویت سیستم ایمنی
• اثرات عسل بر دستگاه گوارش
• فواید عسل برای عملکرد مغز و حافظه
• عسل در تغذیه ورزشی و تأمین انرژی
• اثر عسل بر سلامت قلب و عروق و چربی خون
• خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی عسل
• عسل برای کاهش سرفه
• خواص عسل برای مردان
• کاربرد موضعی عسل در ترمیم زخم
• عسل و آکنه
• عسل و سلامت مو
• عسل و دیابت؛ آیا افراد دیابتی می‌توانند عسل مصرف کنند؟
• عسل و کاهش وزن؛ آیا جایگزین مناسبی برای قند است؟
• ایمنی مصرف عسل؛ نوزادان، بارداری و شیردهی
• معرفی فراورده‌های عسل

مدت زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه

ترکیبات شیمیایی و ارزش غذایی عسل طبیعی

ترکیب شیمیایی عسل تحت تأثیر گونه گیاهان، منطقه جغرافیایی، فصل، شرایط آب‌وهوایی، بلوغ عسل و روش فرآوری قرار دارد. از نظر تغذیه‌ای، قندها مهم‌ترین جزء عسل هستند و فروکتوز و گلوکز بیشترین سهم را دارند. در کنار آن‌ها، ساکارز و مقادیر مختلفی از دی‌ساکاریدها و الیگوساکاریدها نیز وجود دارد. برخی مطالعات بیش از ۲۰ نوع الیگوساکارید را در عسل گزارش کرده‌اند، اما مقدار و نوع آن‌ها میان عسل‌های مختلف بسیار متغیر است.

آب معمولاً حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد عسل را تشکیل می‌دهد و استانداردها برای بسیاری از انواع عسل، حداکثر رطوبت ۲۱ درصد را تعیین می‌کند. مقدار پایین آب و فعالیت آبی نسبتاً کم، در کنار اسیدیته عسل، از عوامل مهم محدودکننده رشد بسیاری از میکروارگانیسم‌ها هستند.

عسل همچنین حاوی مقادیر کمی از مواد معدنی مانند پتاسیم، کلسیم، منیزیم، فسفر، آهن، روی، مس و منگنز است. با این حال، مقدار این مواد معمولاً آن‌قدر نیست که عسل را منبع اصلی تأمین ویتامین‌ها یا مواد معدنی مورد نیاز بدن بدانیم. مقدار مواد معدنی نیز می‌تواند با منشأ گیاهی و جغرافیایی تغییر کند.

- ترکیبات زیست‌فعال عسل

بخش مهمی از ویژگی‌های زیستی عسل به وجود ترکیبات فنولی و سایر مواد زیست‌فعال آن مربوط است. عسل‌های مختلف حاوی مقادیر متفاوتی از اسیدهای فنولیک و فلاونوئیدها هستند؛ از جمله ترکیباتی مانند کوئرستین، کائمفرول، کریسین و لوتئولین و اسیدهای فنولیکی مانند اسید کافئیک و اسید فرولیک که در برخی انواع عسل شناسایی شده‌اند. مقدار، تنوع و الگوی این ترکیبات به عوامل متعددی از جمله منشأ گیاهی و جغرافیایی، شرایط آب‌وهوایی، فصل برداشت و روش فرآوری و نگهداری عسل وابسته است.

این ترکیبات در مطالعات آزمایشگاهی و برخی مطالعات انسانی با ظرفیت آنتی‌اکسیدانی و تعدیل برخی مسیرهای التهابی مرتبط دانسته شده‌اند؛ با این حال، میزان و اهمیت بالینی این اثرات در انسان به نوع عسل و مقدار مصرف بستگی دارد.

فرآورده‌های جانبی زنبور عسل

- فرآورده‌های جانبی زنبور عسل

• ژل رویال (Royal Jelly): شاهکار ترشحی غدد هیپوفارنژال زنبوران کارگر، ماده‌ای پیچیده و غنی از پروتئین‌ها، اسیدهای چرب منحصربه‌فرد از جمله ۱۰-هیدروکسی-۲-دسنوئیک اسید (HDA-10) و ویتامین‌های گروه B است. بررسی‌های بالینی نشان می‌دهند که این ماده مغذی به دلیل داشتن پروتئین‌های اختصاصی (MRJPs)، نقش پررنگی در تحریک سنتز کلاژن، بهبود بازسازی سلولی و تقویت سیستم ایمنی ایفا می‌کند. همچنین اثرات آنتی‌اکسیدانی و شبه‌استروژنی آن به بهبود متابولیسم، تنظیم فشار خون و افزایش عملکرد شناختی کمک می‌کند.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد ژل رویال و خواص آن، پیشنهاد می‌شود به مقاله "ژل رویال چیست و چه خواصی دارد؟" تالیف و ترجمه دکتر نیوشا اسماعیل زاده (داروساز و متخصص داروسازی طب سنتی) در مجله علمی داروکده، مراجعه نمایید.
 

• بره‌موم (Propolis): این رزین طبیعی که زنبورها از صمغ درختان جمع‌آوری و با آنزیم‌های خود ترکیب می‌کنند، سد دفاعی کندو در برابر آلودگی‌های میکروبی است. بره‌موم منبع بسیار غنی از فلاوونوئیدها، اسیدهای فنولیک و ترپنوئیدهاست که خواص ضدباکتریایی، ضدویروسی و ضدقارچی قوی به آن می‌بخشند. تحقیقات تخصصی مؤید آن است که ترکیبات فعال بره‌موم با مهار مسیرهای التهابی و خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد، در تقویت پاسخ‌های ایمنی بدن، ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده و محافظت از سلامت دهان و گوارش عملکرد ممتازی دارند. بره موم را می‌توان یکی از انواع داروهای گیاهی برای کشتن میکروب معده به حساب آورد.

دکتر شیدا احمدی متخصص فارماکوگنوزی در مقاله‌ای تحت عنوان "ارزیابی اثرات پروپولیس یا بره موم در بیماری کرونا ویروس 2019" به بررسی نقش پروپولیس در مقابله با این بیماری پرداخته است که خواندن آن خالی از لطف نیست.
 

• گرده گل (Bee Pollen): گرده گل ترکیبی از گرده‌های گیاهی، شهد، آنزیم‌ها و ترشحات زنبور است که از نظر تنوع تغذیه‌ای فوق‌العاده غنی محسوب می‌شود. این فرآورده حاوی تمام اسیدهای آمینه ضروری، کاروتنوئیدها، آنزیم‌های فعال و اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق یافته‌های پژوهشی، مصرف گرده گل به تقویت انرژی جسمانی، بهبود پروفایل لیپیدی خون، حمایت از عملکرد کبد و کاهش التهاب‌های مزمن کمک کرده و به‌عنوان یک سوپرفود توانمند برای بازسازی قوای عمومی بدن شناخته می‌شود.
   
• موم زنبور عسل (Beeswax): موم ساختاری متراکم از استرهای اسیدهای چرب و الکل‌های بلندزنجیر است که توسط غدد شکمی زنبورهای کارگر ترشح می‌شود. اگرچه موم از نظر گوارشی در بدن انسان جذب نمی‌شود، اما ترکیبات هیدروکربنی و اسیدهای چرب آزاد موجود در آن دارای خواص نرم‌کننده، محافظتی و ضدالتهابی برای پوست هستند. علاوه بر کاربردهای گسترده در صنایع دارویی و داروسازی به عنوان پایه پمادها، مصرف ترکیبات حاوی موم طبیعی (مانند عسل با شان) در پوشش مخاط گوارش و کاهش تحریکات معده اثر حمایتی دارد.

خواص ضدمیکروبی عسل

فعالیت ضدمیکروبی عسل حاصل یک سازوکار واحد نیست، بلکه نتیجه تعامل چند عامل فیزیکی و شیمیایی است.

- فشار اسمزی و فعالیت آبی پایین

غلظت بالای قندها باعث کاهش فعالیت آبی عسل می‌شود. در چنین محیطی، دسترسی میکروارگانیسم‌ها به آب محدود شده و رشد بسیاری از باکتری‌ها مهار می‌شود.
 

- اسیدیته

عسل معمولاً محیطی اسیدی دارد و اسیدهای آلی، به‌ویژه اسید گلوکونیک، در ایجاد این ویژگی نقش دارند.

pH پایین برای رشد بسیاری از باکتری‌های بیماری‌زا نامطلوب است.
 

- پراکسید هیدروژن

در برخی انواع عسل، آنزیم گلوکز اکسیداز می‌تواند در حضور آب و اکسیژن، از گلوکز اسید گلوکونیک و پراکسید هیدروژن تولید کند. پراکسید هیدروژن یکی از عوامل مهم فعالیت ضدمیکروبی برخی عسل‌هاست.
 

- عوامل غیرپراکسیدی

برخی عسل‌ها دارای عوامل ضدمیکروبی غیرپراکسیدی نیز هستند. برای مثال، متیل‌گلیوکسال در عسل مانوکا اهمیت ویژه‌ای دارد و پپتیدهایی مانند دفنسین-۱ نیز در فعالیت ضدمیکروبی برخی عسل‌ها نقش دارند.

بنابراین، فعالیت ضدمیکروبی عسل واقعی و از نظر علمی قابل قبول است؛ اما قدرت آن در انواع مختلف عسل یکسان نیست و نمی‌توان هر نوع عسل خوراکی را معادل یک ماده ضدعفونی‌کننده دارویی دانست.

عسل برای تقویت سیستم ایمنی

ترکیبات موجود در عسل، به‌ویژه پلی‌فنول‌ها و برخی اجزای پروتئینی و کربوهیدراتی، در مطالعات سلولی و حیوانی توانایی اثرگذاری بر مسیرهای مرتبط با التهاب و پاسخ ایمنی را نشان داده‌اند.

برخی مطالعات آزمایشگاهی از تأثیر عسل بر فعالیت ماکروفاژها، تولید برخی سایتوکاین‌ها و مسیرهایی مانند NF-κB حمایت کرده‌اند. با این حال، این یافته‌ها نباید به این معنا تفسیر شوند که مصرف روزانه عسل در افراد سالم موجب تقویت قطعی سیستم ایمنی یا افزایش تعداد لنفوسیت‌های T و B می‌شود.

بنابراین، از نظر علمی بهتر است عسل را دارای ظرفیت تعدیل برخی مسیرهای التهابی و ایمنی بدانیم.

اثرات عسل بر دستگاه گوارش

عسل به دلیل غلظت بالا، اسیدیته و وجود ترکیبات زیست‌فعال، در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی اثرات محافظتی بالقوه‌ای بر برخی بافت‌های گوارشی نشان داده است. با این حال، شدت شواهد در بیماری‌های مختلف متفاوت است.

- عسل و هلیکوباکتر پیلوری

برخی مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که انواع مختلف عسل می‌توانند رشد Helicobacter pylori را مهار کنند. با این حال، بیشتر این شواهد مربوط به محیط آزمایشگاه است و نمی‌توان بر اساس آن نتیجه گرفت که مصرف عسل به‌تنهایی قادر به ریشه‌کنی عفونت H. pylori در انسان است.

بنابراین، در بیماران مبتلا به عفونت H. pylori، عسل می‌تواند در چارچوب رژیم غذایی مورد استفاده قرار گیرد، اما جایگزین درمان استاندارد ریشه‌کنی هلیکوباکتر، آنتی‌بیوتیک‌ها یا مهارکننده‌های اسید معده نیست.

- عسل و زخم معده

عسل به دلیل دارا بودن پلی‌فنول‌ها، فلاونوئیدها و سایر ترکیبات زیست‌فعال، از نظر علمی مورد توجه قرار گرفته است. مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده‌اند که عسل می‌تواند با داشتن خواص آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضدباکتریایی از سد دفاعی مخاط معده حمایت کرده و در کاهش آسیب اکسیداتیو و التهاب مخاطی نقش داشته باشد. همچنین برخی مطالعات آزمایشگاهی، فعالیت مهاری عسل و ترکیبات موجود در آن را در برابر هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori) نشان داده‌اند؛ بااین‌حال، میزان این اثر به نوع و ترکیبات عسل وابسته است و شواهد بالینی موجود هنوز برای جایگزین کردن عسل با درمان استاندارد زخم معده کافی نیست.

بنابراین، عسل می‌تواند به‌عنوان بخشی از یک الگوی غذایی متعادل و حمایتی مورد استفاده قرار گیرد، اما در صورت ابتلا به زخم پپتیک، شناسایی علت زمینه‌ای، بررسی H. pylori و دریافت درمان مناسب همچنان اهمیت اصلی دارد.

- عسل و رفلاکس معده

عسل به دلیل برخورداری از ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی می‌تواند از نظر تئوری به حمایت از سلامت مخاط دستگاه گوارش کمک کند. برخی شواهد اولیه نیز احتمال نقش ترکیبات موجود در عسل در تعدیل التهاب و استرس اکسیداتیو را مطرح کرده‌اند. بااین‌حال، شواهد بالینی درباره اثر مستقیم عسل بر بیماری رفلاکس معده به مری (GERD) محدود است و هنوز نمی‌توان آن را درمان قطعی رفلاکس یا جایگزین داروهای استاندارد دانست. از سوی دیگر، پاسخ افراد به عسل متفاوت است؛ برخی افراد ممکن است آن را به‌خوبی تحمل کنند، در حالی که در بعضی دیگر مصرف خوراکی‌های شیرین می‌تواند علائم را تشدید کند.

بنابراین، مصرف متعادل عسل در صورت تحمل فرد می‌تواند در رژیم غذایی سالم قرار گیرد، اما کنترل وزن، اصلاح عادات غذایی و درمان مناسب همچنان پایه اصلی مدیریت رفلاکس هستند.

- عسل، پری‌بیوتیک‌ها و میکروبیوم روده

عسل حاوی الیگوساکاریدهایی است که برخی از آن‌ها می‌توانند توسط میکروبیوتای روده تخمیر شوند. مطالعات آزمایشگاهی و برخی مطالعات اولیه نشان داده‌اند که ترکیبات موجود در عسل ممکن است بر ترکیب یا فعالیت میکروبیوتای روده اثر بگذارند.

با این حال، ادعای اینکه عسل حاوی مقادیر قابل توجهی از FOS و GOS است یا به‌طور قطعی موجب افزایش Bifidobacterium و Lactobacillus در انسان می‌شود، بیش از حد قطعی است.

بنابراین، در حال حاضر بهتر است گفته شود که عسل دارای پتانسیل پری‌بیوتیکی است، اما شواهد انسانی برای تعیین میزان و اهمیت بالینی این اثر هنوز محدود است.

فواید عسل برای عملکرد مغز و حافظه

عسل به دلیل دارا بودن مجموعه‌ای از پلی‌فنول‌ها، فلاونوئیدها و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی، به‌عنوان یکی از مواد غذایی مورد توجه در زمینه حمایت از سلامت مغز شناخته شده است. این ترکیبات می‌توانند با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد و کمک به کاهش استرس اکسیداتیو، از سلول‌های عصبی در برابر آسیب‌های ناشی از اکسیداسیون حمایت کنند. برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی همچنین نشان داده‌اند که ترکیبات زیست‌فعال عسل ممکن است بر مسیرهای التهابی، عملکرد نورون‌ها، انعطاف‌پذیری عصبی و عوامل نوروتروفیک اثر بگذارند؛ فرایندهایی که در یادگیری، شکل‌گیری و تثبیت حافظه اهمیت دارند.

از سوی دیگر، عسل حاوی کربوهیدرات‌های ساده است و می‌تواند منبعی سریع برای تأمین گلوکز مورد نیاز مغز باشد؛ گلوکز یکی از منابع اصلی انرژی سلول‌های عصبی است و تأمین مناسب انرژی برای حفظ عملکرد طبیعی شناختی اهمیت دارد. برخی پژوهش‌های انسانی نیز درباره مصرف عسل و شاخص‌هایی مانند خلق‌وخو، عملکرد شناختی و برخی نشانگرهای مرتبط با سلامت عصبی، نتایج امیدوارکننده‌ای ارائه کرده‌اند، اگرچه این شواهد هنوز محدود و قطعی نیستند.

در مجموع، قرار گرفتن عسل در یک الگوی غذایی متعادل و سرشار از مواد غذایی گیاهی می‌تواند به دریافت ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و انرژی مورد نیاز بدن کمک کند و از این منظر، جایگاه مناسبی در تغذیه حمایتی از سلامت مغز داشته باشد.

بااین‌حال، شواهد فعلی برای معرفی عسل به‌عنوان درمان اختلالات حافظه، آلزایمر یا پارکینسون کافی نیست و اثرات آن باید در چارچوب یک رژیم غذایی سالم و سبک زندگی مناسب در نظر گرفته شود.

عسل در تغذیه ورزشی و تأمین انرژی

عسل به دلیل داشتن گلوکز و فروکتوز می‌تواند یک منبع کربوهیدرات قابل استفاده پیش یا حین فعالیت ورزشی باشد. گلوکز عمدتاً از طریق ناقل SGLT1 و فروکتوز از طریق GLUT5 جذب می‌شود و استفاده هم‌زمان از این مسیرها می‌تواند جذب کربوهیدرات را در مقادیر مشخص افزایش دهد.

با این حال، نسبت گلوکز به فروکتوز در تمام عسل‌ها ثابت نیست و نمی‌توان برای همه انواع عسل یک نسبت واحد تعیین کرد. همچنین شاخص گلایسمی عسل دامنه وسیعی دارد و بر اساس منشأ گیاهی تغییر می‌کند.

در ورزش‌های استقامتی، عسل می‌تواند مانند سایر منابع کربوهیدراتی در تأمین انرژی نقش داشته باشد. پس از تمرین نیز مصرف کربوهیدرات همراه با پروتئین می‌تواند به بازسازی ذخایر گلیکوژن و ریکاوری کمک کند؛ اما این اثر اختصاصی عسل نیست و به مقدار کل کربوهیدرات، پروتئین، زمان مصرف و نیازهای ورزشکار بستگی دارد.

اثر عسل بر سلامت قلب و عروق و چربی خون

پلی‌فنول‌ها و سایر ترکیبات زیست‌فعال عسل از نظر تئوری و در مطالعات آزمایشگاهی می‌توانند بر استرس اکسیداتیو، التهاب و عملکرد اندوتلیوم اثر بگذارند.

برخی کارآزمایی‌های بالینی نیز تغییراتی در برخی شاخص‌های چربی خون، قند خون و فشار خون گزارش کرده‌اند، اما نتایج مطالعات کاملاً یکسان نیستند.

بنابراین، نمی‌توان گفت که مصرف عسل به‌طور قطعی LDL را کاهش می‌دهد، HDL را افزایش می‌دهد یا از تصلب شرایین پیشگیری می‌کند.

به همین ترتیب، شواهد کافی برای توصیه عسل به‌عنوان درمان فشار خون بالا وجود ندارد. اگرچه برخی ترکیبات عسل ممکن است در شرایط آزمایشگاهی بر مسیرهای مرتبط با عملکرد عروقی مانند NO یا ACE اثر بگذارند، این یافته‌ها به معنای اثبات اثر درمانی عسل در بیماران مبتلا به پرفشاری خون نیستند.

خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی عسل

ظرفیت آنتی‌اکسیدانی عسل عمدتاً به ترکیبات فنولی، فلاونوئیدها، برخی اسیدهای آلی و سایر اجزای زیست‌فعال آن نسبت داده می‌شود. عسل‌های تیره‌تر در بسیاری از مطالعات ظرفیت آنتی‌اکسیدانی بیشتری نشان داده‌اند، اگرچه این موضوع به‌طور کامل به رنگ وابسته نیست و منشأ گیاهی اهمیت زیادی دارد.

بنابراین، می‌توان عسل را منبع غذایی حاوی ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و زیست‌فعال دانست.

عسل برای کاهش سرفه

عسل با ایجاد اثر تسکین‌دهنده روی مخاط گلو می‌تواند تحریک و دفعات سرفه را کاهش داده و به‌ویژه سرفه‌های شبانه و اختلال خواب ناشی از آن را بهبود دهد. شواهد کارآزمایی‌های بالینی نیز نشان می‌دهد عسل در سرفه حاد، به‌خصوص در کودکان بالای یک سال، می‌تواند نسبت به عدم درمان یا دارونما در کاهش علائم مفید باشد.

خواص عسل برای مردان

عسل طبیعی با دارا بودن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی قوی نظیر فلاوونوئیدها و عنصر بور، به کاهش استرس اکسیداتیو در سلول‌های لیدیگ و تنظیم سطح تستوسترون آزاد خون کمک می‌کند. پژوهش‌های زیستی نشان می‌دهند مواد مغذی موجود در آن از غشای سلولی اسپرم محافظت کرده و باعث بهبود تعداد، تحرک و کیفیت اسپرماتوژنز می‌شوند. همچنین افزایش سنتز نیتریک اکساید پس از مصرف عسل، با بهبود جریان خون عروقی و کاهش التهاب پروستات، توان جسمانی و عملکرد سیستم تناسلی مردان را ارتقا می‌دهد.

کاربرد موضعی عسل در ترمیم زخم

یکی از حوزه‌هایی که برای عسل شواهد بالینی قابل‌توجه‌تری وجود دارد، استفاده موضعی از عسل پزشکی (Medical-grade honey) در مراقبت از برخی زخم‌ها و سوختگی‌هاست.

فعالیت ضدمیکروبی، حفظ محیط مرطوب، اسمولاریته بالا و برخی اثرات احتمالی بر التهاب و بازسازی بافت، از مکانیسم‌های پیشنهادی اثر عسل در زخم هستند.

با این حال، باید بین عسل خوراکی و عسل پزشکی تفاوت اساسی قائل شد. عسل معمولی موجود در بازار برای قرار دادن مستقیم روی زخم استریل نشده است و نمی‌توان آن را جایگزین فرآورده‌های استریل پزشکی کرد.

شواهد مرورهای سیستماتیک نشان داده‌اند که عسل ممکن است در برخی انواع سوختگی‌ها و زخم‌ها مفید باشد، اما کیفیت شواهد برای همه انواع زخم یکسان نیست. بنابراین استفاده از عسل باید بر اساس نوع زخم و ترجیحاً با فرآورده پزشکی استاندارد و تحت نظر کادر درمان انجام شود.

عسل و آکنه

عسل به دلیل برخورداری از ترکیبات زیست‌فعال، از جمله پلی‌فنول‌ها، فلاونوئیدها و آنزیم‌های طبیعی، دارای خواص ضدمیکروبی، آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی است و از این نظر می‌تواند برای سلامت پوست مورد توجه قرار گیرد. برخی مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که عسل می‌تواند رشد بعضی از میکروارگانیسم‌های مرتبط با مشکلات پوستی را مهار کرده و با کاهش فرایندهای التهابی و استرس اکسیداتیو، از شرایط مناسب‌تر برای حفظ سلامت پوست حمایت کند.

همچنین خاصیت مرطوب‌کنندگی عسل می‌تواند به حفظ رطوبت و عملکرد سد دفاعی پوست کمک کند. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند عسل به‌عنوان یک ماده طبیعی با ظرفیت بالقوه در مراقبت از پوست و پژوهش‌های مرتبط با آکنه مورد توجه قرار گیرد.

بااین‌حال، شواهد بالینی درباره اثربخشی عسل در درمان مستقیم آکنه هنوز محدود است؛ بنابراین بهتر است عسل را مکمل احتمالی مراقبت از پوست دانست و نه جایگزین درمان‌های استاندارد و اثبات‌شده‌.

عسل و سلامت مو

عسل به دلیل دارا بودن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و مرطوب‌کننده می‌تواند از نظر مراقبت از پوست سر و سلامت ظاهری مو مورد توجه باشد. حفظ رطوبت پوست سر و کاهش خشکی و التهاب از عواملی هستند که می‌توانند به ایجاد محیط سالم‌تر برای پوست سر کمک کنند.

با وجود این ظرفیت‌ها، شواهد علمی موجود هنوز برای اثبات اثر مستقیم عسل در افزایش رشد مو، تغذیه فولیکول‌ها یا افزایش استحکام ساقه مو کافی نیست.

بنابراین، عسل را می‌توان بیشتر به‌عنوان یک ماده طبیعی با پتانسیل حمایتی در مراقبت از پوست سر و مو در نظر گرفت، نه یک درمان قطعی برای ریزش مو یا بیماری‌های پوست سر.

عسل و دیابت؛ آیا افراد دیابتی می‌توانند عسل مصرف کنند؟

عسل، با وجود تفاوت در ترکیب قندی و شاخص گلایسمی نسبت به برخی شیرین‌کننده‌ها، همچنان منبع قابل‌توجهی از قندهای آزاد است. بنابراین، طبیعی بودن عسل به معنای آزاد بودن آن از محدودیت‌های متابولیک نیست.

شاخص گلایسمی عسل بسته به منشأ گیاهی بسیار متغیر است و نمی‌توان برای تمام انواع عسل یک عدد ثابت تعیین کرد.

برخی مطالعات بالینی اثرات مطلوبی بر بعضی شاخص‌های متابولیک گزارش کرده‌اند، اما شواهد کلی متناقض و کیفیت بسیاری از مطالعات محدود است. یک مرور سیستماتیک از کارآزمایی‌های بالینی نیز نتیجه گرفت که داده‌ها ناهمگون هستند و مصرف زیاد عسل در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ می‌تواند قند خون و برخی شاخص‌های متابولیک را نامطلوب‌تر کند.

بنابراین، عسل برای فرد مبتلا به دیابت ممنوع مطلق نیست، اما نباید به‌عنوان شیرین‌کننده آزاد یا ماده غذایی بی‌ضرر تلقی شود. مقدار مصرف باید در مجموع کربوهیدرات رژیم غذایی محاسبه شود و در افراد تحت درمان با انسولین یا داروهای کاهنده قند، شرایط فردی در نظر گرفته شود.

عسل و کاهش وزن؛ آیا جایگزین مناسبی برای قند است؟

یکی از ادعاهای رایج درباره عسل، کمک مستقیم به کاهش وزن است. در این زمینه باید میان «جایگزین کردن بخشی از قند افزوده با مقدار کنترل‌شده عسل» و «اثر چربی‌سوزی عسل» تفاوت قائل شد.

عسل همچنان حاوی کالری و قند است و مصرف بیش از نیاز انرژی می‌تواند به افزایش دریافت کالری منجر شود. بنابراین، صرف جایگزین کردن قند با عسل بدون توجه به مقدار مصرف، الزاماً باعث کاهش وزن نمی‌شود.

برخی مطالعات کوتاه‌مدت تغییراتی در اشتها، چربی خون یا برخی شاخص‌های متابولیک گزارش کرده‌اند، اما شواهد کافی برای اینکه عسل را یک ماده کاهش‌دهنده وزن یا چربی‌سوز بدانیم وجود ندارد. شواهد موجود درباره اثرات متابولیک عسل نیز ناهمگون است.

بنابراین، اگر عسل به جای قند سفره یا برخی شیرین‌کننده‌ها مصرف می‌شود، بهتر است در مقدار محدود و در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل باشد؛ نه اینکه به مقدار قبلی قند، عسل نیز اضافه شود.

ایمنی مصرف عسل؛ نوزادان، بارداری و شیردهی

- کودکان زیر یک سال

مهم‌ترین نکته ایمنی درباره عسل، ممنوعیت مصرف آن برای کودکان زیر یک سال است. عسل ممکن است حاوی اسپورهای Clostridium botulinum باشد. دستگاه گوارش نوزادان در این سن هنوز شرایط لازم برای جلوگیری از جوانه‌زنی این اسپورها را به‌طور کامل ندارد و در نتیجه خطر بوتولیسم نوزادان وجود دارد.

این محدودیت برای عسل خام و فرآوری‌شده هر دو مطرح است و حرارت معمول فرآوری عسل تضمین‌کننده حذف کامل اسپورها نیست.

- بارداری و شیردهی

برای بزرگسالان سالم، مصرف خوراکی عسل در دوران بارداری و شیردهی به‌طور معمول ایمن تلقی می‌شود و خطر بوتولیسم نوزادان از طریق مصرف عسل توسط مادر به جنین یا شیر مادر منتقل نمی‌شود.

با این حال، در زنان مبتلا به دیابت بارداری، مقدار عسل باید مانند سایر منابع قند و کربوهیدرات در برنامه غذایی محاسبه شود.

معرفی فراورده‌های عسل

- عسل با عصاره بره موم بارگان

عسل با عصاره بره موم بارگان، ترکیبی ارزشمند از عسل طبیعی گون–گزانگبین و عصاره خالص بره موم (پروپولیس) است که با داشتن ۴۰۰ میلی‌گرم ترکیبات فنولی تام و آنتی‌اکسیدان‌های موثری نظیر روتین و کوئرستین، به عنوان یک آنتی‌بیوتیک طبیعی بسیار قوی و تقویت‌کننده سیستم ایمنی بدن شناخته می‌شود. این محصول به مقابله با عفونت‌ها و بهبود سلامت عمومی بدن کمک می‌کند.

- عسل با عصاره گرده گل بارگان

عسل با عصاره گرده گل بارگان، ترکیبی مغذی از عسل چهل‌گیاه و گرده گل فرآوری‌شده با فناوری اولتراسونیک است که منبعی غنی از ویتامین‌های گروه B، پروتئین، ترکیبات فنولی و آنزیم‌های فعال به شمار می‌رود. این محصول با زیست‌دسترس‌پذیری مناسب، انتخابی هوشمندانه برای افزایش سطح انرژی، کاهش استرس، بهبود کیفیت خواب و تقویت سیستم ایمنی است.

- عسل با عصاره سیاهدانه

عسل با عصاره سیاهدانه بارگان، ترکیبی قدرتمند و فراگیر از عسل گون–گزانگبین، عصاره سیاهدانه، ژل رویال، بره موم و گرده گل است که با خواص ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی قوی، به تقویت سیستم ایمنی و کاهش عوارض حساسیت‌های فصلی کمک می‌کند. این فرآورده طبیعی منبعی عالی برای افزایش انرژی جسمانی و حفظ سلامت عمومی بدن به شمار می‌رود.

- عسل با عصاره خاویار بارگان

عسل با عصاره خاویار بارگان، اکسیر مقوی از عسل کُنار، عصاره خاویار خشک ایرانی، ژل رویال، گرده گل و دارچین است که منبعی سرشار از ترکیبات مغذی و آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی به شمار می‌رود. این فرآورده با تقویت چشمگیر انرژی جسمانی و رفع ضعف و بی‌حالی، نقش بسزایی در حفظ سلامت و شادابی پوست، عروق و سلول‌های عصبی ایفا می‌کند.

- روژویت رویال ژلی زیست تخمیر

ویال خوراکی روژویت (Rojevit)، حاوی دوز بالای ۲۰۰۰ میلی‌گرم ژل رویال استانداردشده (با ۱.۵٪ 10-HDA) با خواص ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی قوی است که نقشی مفید در تقویت سیستم ایمنی و بهبود قوای جسمی و ذهنی ایفا می‌کند. این فرآورده انتخابی مناسبی برای رفع خستگی، بهبود اشتها و سوءتغذیه، حفظ سلامت قلب و عروق و کاهش عوارض دوران یائسگی به شمار می‌رود.

سخن پایانی

عسل طبیعی یک ماده غذایی پیچیده است که علاوه بر فروکتوز و گلوکز، حاوی مقادیر متفاوتی از الیگوساکاریدها، اسیدهای آلی، آنزیم‌ها، مواد معدنی و ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی است. این ترکیبات می‌توانند در شرایط آزمایشگاهی و در برخی مطالعات انسانی، آثار آنتی‌اکسیدانی، ضدمیکروبی و تعدیل‌کننده التهاب ایجاد کنند.

از نظر تغذیه‌ای نیز باید به یک اصل مهم توجه کرد: طبیعی بودن عسل به معنای بدون قند یا بدون کالری بودن آن نیست. عسل می‌تواند در یک رژیم غذایی سالم جایگزین بخشی از قندهای افزوده شود، اما مقدار مصرف آن باید متناسب با نیاز انرژی و وضعیت متابولیک فرد باشد.

برای کسب اطلاعات جامع در مورد قیمت یا خرید اینترنتی فراورده‌های عسل می‌توانید به داروخانه آنلاین داروکده مراجعه نمایید. داروکده اولین و بزرگترین داروخانه آنلاین در سطح کشور است که با نظارت دانشگاه علوم پزشکی ایران، انواع محصولات سلامت‌محور غیر دارویی را با تضمین کیفیت و اصالت کالا عرضه می‌کند.

تیم علمی داروکده با هدف ارتقای سطح آگاهی مخاطبین پیرامون موضوعات مرتبط با حوزه سلامت، به‌طور مداوم به نگارش مقالات علمی، به‌روز و کاربردی پرداخته و نتایج جدیدترین پژوهش‌های علمی در این زمینه را به‌صورت منسجم در قالب مجله علمی داروکده ارائه می‌دهند.

خوشبختانه امکان مشاوره آنلاین با متخصصین داروکده فراهم است. در صورت داشتن هرگونه سوال یا نیاز به مشاوره، می‌توانید پیام خود را در قسمت پرسش و پاسخ ثبت نمایید تا کارشناسان ما در اسرع وقت به آن پاسخ دهند.

سوالات متداول

1- آیا عسل آهن دارد؟

عسل طبیعی حاوی غلظت‌های پایینی از عنصر آهن (Fe) است (به‌طور متوسط 0.42 میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم) که میزان آن در گونه‌های تیره‌رنگ به شکل معنی‌داری بیشتر است. با وجود آنکه این مقدار سهم کمی در تأمین نیاز روزانه دارد، اسیدهای اورگانیک و فروکتوز موجود در عسل از طریق تشکیل کمپلکس‌های زیستی 10-HDA، جذب گوارشی آهن سایر مواد غذایی را تسهیل می‌کنند.

2- خواص عسل سفید با ژل رویال چیست؟

مخلوط عسل سفید و ژل رویال با ترکیب اسید چرب اختصاصی ، پروتئین‌های فعال (MRJPs) و آنتی‌اکسیدان‌های آنزیمی، موجب تحریک سنتز کلاژن، تقویت پاسخ‌های ایمنی سلولی و ارتقای عملکرد هورمونی و شناختی می‌شود. همچنین قندهای ساده و اسیدهای آمینه موجود در این ترکیب هم‌افزا، با کاهش استرس اکسیداتیو، بازسازی سلولی و سوخت‌رسانی به مغز را تسریع می‌بخشند.

3- خواص عسل با موم برای معده چیست؟

عسل همراه با موم از طریق ایجاد یک لایه محافظ بر مخاط گوارش و آزادکردن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و الکل‌های بلندزنجیر، باعث کاهش التهاب معده و تسریع ترمیم زخم‌های پپتیک می‌شود. همچنین آنزیم گلوکز اکسیداز و خواص پری‌بیوتیکی این ترکیب، با تنظیم اسیدیته و فلور میکروبی، رفلاکس و سوءهاضمه را تسکین می‌بخشد.

منابع

Bogdanov S, Jurendic T, Sieber R, Gallmann P. Honey for nutrition and health: a review. J Am Coll Nutr. 2008;27(6):677-689. doi:10.1080/07315724.2008.10719745.

Alvarez-Suarez JM, Giampieri F, Battino M. Honey as a source of dietary antioxidants: structures, bioavailability and evidence of protective effects against human chronic diseases. Curr Med Chem. 2013;20(5):621-638. doi:10.2174/092986713804999358.

Wang H, Li L, Lin X, et al. Composition, functional properties and safety of honey: a review. J Sci Food Agric. 2023;103(14):6767-6779. doi:10.1002/jsfa.12720.

Codex Alimentarius Commission. Standard for Honey, CXS 12-1981. FAO/WHO.

Akhbari M, Jabbari M, Ayati MH, Namazi N. The effects of oral consumption of honey on key metabolic profiles in adult patients with type 2 diabetes mellitus and nondiabetic individuals: a systematic review of clinical trials. 2021.

Jafari F, et al. Effect of honey on cardiometabolic risk factors: a systematic review and meta-analysis of controlled trials. Nutrients. 2022.