داروی گیاهی ضد استرس و اضطراب

اختلالات اضطرابی و افسردگی از شایع‌ترین چالش‌های سلامت روانی و شناختی در جوامع امروزی هستند. سیستم عصبی مرکزی انسان روزانه در معرض حجم بالایی از محرک‌های استرس‌زا قرار دارد که واکنش پیچیده‌ای موسوم به پاسخ "جنگ یا گریز" را فعال می‌سازند. در حالت طبیعی، این پاسخ ضروری است؛ اما هنگامی که استرس مزمن می‌شود، تنظیم دقیق شبکه نوروبیولوژیک مغز دچار اختلال شده و پیامدهای متعددی را برای اندام‌های هدف به همراه می‌آورد.

از منظر فیزیولوژی، واکنش بدن به استرس مزمن عمدتاً توسط محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA Axis) و سیستم عصبی خودمختار (ANS) هدایت می‌شود. فعال‌سازی بیش از حد این محور، به ترشح مداوم کورتیزول و کاتکولامین‌ها (آدرنالین و نورآدرنالین) می‌انجامد. این تغییرات هورمونی نه‌تنها بر عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی مغز نظیر سروتونین، دوپامین و اسید گاما-آمینوبوتیریک (GABA) تأثیر منفی می‌گذارند، بلکه اندام‌های محیطی را نیز درگیر می‌کنند.

بسیاری از افرادی که به دنبال بهترین داروی گیاهی ضد استرس و اضطراب یا قویترین داروی گیاهی ضد افسردگی هستند، تنها از علائم روانی نظیر نگرانی مداوم یا افت خلق رنج نمی‌برند؛ بلکه با برخی تظاهرات جسمانی استرس نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در حقیقت یک ارتباط دو طرفه میان ذهن و بدن (Mind-Body Connection) برقرار است. انتخاب یک داروی گیاهی ضد استرس و اضطراب مناسب از این نظر اهمیت پیدا می‌کند که بتواند بدون تحمیل عوارض جانبی سنگین، تعادل فیزیولوژیک را به بدن بازگرداند.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• استرس و اضطراب و تظاهرات جسمی: از تپش قلب تا سندرم روده تحریک‌پذیر
• رویکردهای علمی برای ایجاد تعادل در سیستم عصبی مرکزی
• بررسی ترکیبات موثره و مکانیسم‌های مولکولی بادرنجبویه
• معرفی کپسول نجابل: فرآورده تخصصی طب سنتی ایران

مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه

استرس و اضطراب و تظاهرات جسمی: از تپش قلب تا سندرم روده تحریک‌پذیر

استرس (Stress) یک پاسخ فیزیولوژیک و روان‌شناختی انطباقی بدن به هرگونه فشار، چالش یا تغییر در محیط بیرونی یا درونی است که تعادل زیستی (Homeostasis) فرد را تهدید می‌کند. بر اساس تعاریف انجمن روان‌پزشکی آمریکا (APA) و سازمان جهانی بهداشت (WHO)، استرس معمولاً یک عامل محرک بیرونی و مشخص مانند مشکلات مالی، حجم کاری بالا یا خطرات محیطی دارد و می‌تواند حاد یا مزمن باشد.

از نظر فیزیولوژیک، هنگام مواجهه با استرس، سیستم عصبی سمپاتیک و محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) فعال شده و هورمون‌هایی نظیر کورتیزول و آدرنالین را آزاد می‌سازند تا بدن را برای پاسخ جنگ یا گریز آماده کنند. نکته کلیدی در مورد استرس این است که موقتی محسوب می‌شود و با برطرف شدن یا پایان یافتن عامل استرس‌زا، پاسخ بدنی و روانی فرد نیز فروکش کرده و به حالت طبیعی بازمی‌گردد.

اضطراب (Anxiety) یک حالت هیجانی و روان‌شناختی مزمن، پیچیده و شناختی‌محور است که با احساس نگرانی، ناآرامی، تنش، دلواپسی و ترس از رویدادها یا خطرات احتمالی در آینده (حتی در غیاب یک عامل محرک یا خطر واقعی بیرونی) مشخص می‌شود. برخلاف استرس که واکنشی به یک تهدید موجود است، اضطراب حاصل پیش‌بینی و پردازش ذهنی تهدیدهای ناشناخته یا موهوم است.

بر پایه راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)، اضطراب هنگامی اختلال تلقی می‌شود که شدت و تداوم آن با خطر واقعی تناسبی نداشته باشد و منجر به افت عملکرد روزمره گردد. از منظر نوروبیولوژی، اضطراب طولانی‌مدت با فعالیت بیش از حد هسته‌های بادامک مغز (Amygdala)، مهار ناکافی از سوی قشر پیش‌پیشانی (PFC) و اختلال در سیستم‌های انتقال‌دهنده عصبی مهارکننده (مانند کاهش عملکرد GABA و تعدیل نادرست سروتونین) همراه است.

تظاهرات بالینی استرس مزمن محدود به حوزه روان نیست. اندام‌های حیاتی بدن، به‌ویژه دستگاه قلب و عروق و سیستم گوارش، دارای متراکم‌ترین شبکه‌های عصبی خودمختار هستند و سریع‌ترین پاسخ‌ها را به نوسانات خلقی نشان می‌دهند:

- دستگاه قلب و عروق (تپش قلب عصبی)

افزایش فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک، نرخ ضربان قلب و قدرت انقباض دهلیزها و بطن‌ها را افزایش می‌دهد. این موضوع منجر به بروز تپش قلب خوش‌خیم با منشا عصبی و احساس فشار در قفسه سینه می‌شود. بسیاری از افراد برای مدیریت این حالت به دنبال قرص گیاهی ضد استرس و تپش قلب هستند که بتواند بدون مهار شدید و ناگهانی گیرنده‌های بتا-آدرنرژیک، ریتم قلب را تعدیل کند.

- دستگاه گوارش (محور مغز-روده - Brain-Gut Axis)

دستگاه گوارش دارای سیستم عصبی اختصاصی به نام سیستم عصبی انتریک (ENS) است که ارتباط تنگاتنگی با مغز دارد. استرس و اضطراب شدید، انقباضات غیرارادی عضلات صاف دستگاه گوارش را تحریک کرده و منجر به بروز اسپاسم، نفخ، دردهای شکمی و اختلال در ریتم حرکات روده (مانند اسهال یا یبوست عصبی) می‌شوند. این وضعیت که غالباً با علائم منطبق یا شبیه با سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) بروز می‌کند، نیازمند ایجاد تغییراتی در سبک زندگی است که هم به مدیریت استرس و اضطراب کمک کند، و هم اسپاسم‌های گوارشی را کاهش دهد.

- اختلالات خواب و اختلال در ریتم شبانه‌روزی

عدم توانایی مغز در مهار سیگنال‌های تحریکی هنگام شب، منجر به بی‌خوابی اولیه، پریدن‌های مکرر از خواب و کاهش فازهای عمیق خواب می‌شود. افراد در جستجوی بهترین قرص ضد استرس و اضطراب، اغلب به دنبال بازیابی این کیفیت خواب از دست رفته هستند تا بازسازی سلولی مغز به درستی انجام گیرد.

وقتی بدن تحت استرس و اضطراب قرار می‌گیرد، علاوه بر سیستم قلبی-عروقی و گوارشی، سایر اندام‌ها نیز به دلیل غلبه سیستم عصبی سمپاتیک و اختلال هورمونی دچار تظاهرات متنوعی می‌شوند:

- علائم تنفسی (هایپرونتیلاسیون)

انقباض عضلات بین‌دنده‌ای ناشی از تنفس‌های سریع و سطحی (Hyperventilation)، منجر به احساس خفگی، احساس عدم دریافت اکسیژن کافی و دردهای تیرکشنده قفسه سینه می‌شود.

- تنش‌های عضلانی-اسکلتی و دردهای مزمن

انقباض مداوم عضلات بزرگ بدن تحت تأثیر کورتیزول و سیگنال‌های تحریکی اعصاب، منجر به سردردهای تنشی (Tension Headaches)، اسپاسم گردن و شانه، دردهای مزمن و فک‌درد (به دلیل دندان‌قروچه شبانه یا Bruxism) می‌گردد.
 

- اختلالات تعادلی و عصبی-حسی (گیجی و سرگیجه)

تغییر در میزان جریان خون مغزی و تنفس‌های سطحی باعث احساس سبکی سر، عدم تعادل، منگی، سوزن‌سوزن شدن یا بی‌حسی (Paresthesia) در دست‌ها و پاها و تیرگی دید می‌گردد.

- تظاهرات پوستی و تعریق اختلالی

تحریک غدد تعریق اکرین و آپوکرین تحت تأثیر آدرنالین باعث تعریق سرد (به‌ویژه در کف دست و پا) می‌شود. همچنین استرس مزمن با تحریک مسیرهای التهابی، بروز یا فاز حاد بیماری‌های پوستی نظیر اگزما، پسوریازیس، آکنه و کهیرهای عصبی را تشدید می‌کند.
 

- تضعیف سیستم ایمنی و التهاب مزمن

ترشح مداوم کورتیزول در طولانی‌مدت به مقاومت گیرنده‌های کورتیزول در سلول‌های ایمنی منجر می‌شود. این پدیده ریسک ابتلا به عفونت‌های ویروسی مکرر (نظیر سرماخوردگی یا تبخال) را افزایش داده و سرعت بهبود زخم‌ها را کاهش می‌دهد.
 

- اختلالات دستگاه تناسلی و ادراری

سیستم ادراری: تحریک مثانه توسط سیستم عصبی خودمختار موجب تکرر ادرار یا مثانه بیش‌فعال عصبی می‌شود.

سیستم تناسلی: در زنان به صورت اختلالات قاعدگی (سیکل‌های نامنظم، آمنوره یا دیسمنوره شدید) و در مردان به صورت کاهش میل جنسی، اختلال در نعوظ و انزال زودرس بروز می‌کند.

- خستگی مزمن و افت سطح انرژی

اختلال در محور HPA، التهاب عصبی و اختلالات خواب، فرد را دچار خستگی مفرط صبحگاهی و عدم بازیافت انرژی پس از استراحت می‌کند.

رویکردهای علمی برای ایجاد تعادل در سیستم عصبی مرکزی

در مدرن‌ترین پروتکل‌های درمانی، هدف از تجویز داروها تنها سرکوب علائم نیست، بلکه بازگرداندن سیستم به حالت هماهنگ و متعادل است.

اصلی‌ترین انتقال‌دهنده عصبی مهارکننده در مغز، گابا GABA (اسید گاما-آمینوبوتیریک) است. این مولکول با اتصال به گیرنده‌های GABA-A و باز کردن کانال‌های کلریدی، هایپرپلاریزاسیون نورونی ایجاد کرده و از تحریک‌پذیری بیش از حد نورون‌ها جلوگیری می‌کند.

اغلب داروهای شیمیایی آرام‌بخش مانند بنزودیازپین‌ها با اثر بر همین گیرنده‌ها کار می‌کنند؛ اما مصرف طولانی‌مدت آن‌ها به دلیل ایجاد پدیده تحمل دارویی (Tolerance)، وابستگی دارویی (Dependence) و عوارض جانبی شامل افت مهارت‌های شناختی و خواب‌آلودگی شدید روزانه، محدود شده است. از این رو، گرایش علمی به سمت قرص گیاهی ضد اضطراب و دلشوره و یا قرص ضد استرس گیاهی بدون عوارض افزایش یافته است.

یکی از برجسته‌ترین گیاهان دارویی که در فارماکوپه‌های معتبر جهانی ثبت شده و اثرات فارماکولوژیک آن به اثبات رسیده، گیاه بادرنجبویه (Melissa officinalis L) است. این گیاه از تیره نعناعیان، به عنوان یک داروی گیاهی ضد استرس و اضطراب استاندارد شناخته می‌شود که قادر است بدون ایجاد وابستگی فیزیکی، عملکرد سیستم عصبی مرکزی را تعدیل نماید.

بررسی ترکیبات موثره و مکانیسم‌های مولکولی بادرنجبویه

اثربخشی بالینی بادرنجبویه حاصل حضور مجموعه‌ای پیچیده از ترکیبات زیست‌فعال است. حضور این ترکیبات سبب شده تا فرآورده‌های حاصل از آن، به عنوان یکی از انواع بهترین قرص ضد استرس گیاهی شناخته شوند.

اسید رزمارینیک (Rosmarinic Acid) اصلی‌ترین ترکیب فنلی موجود در بادرنجبویه است. اسید رزمارینیک به عنوان مهارکننده آنزیم گابا-ترانس‌آمیناز (GABA-T) عمل می‌کند. آنزیم GABA-T مسئول تجزیه GABA در فضای سیناپسی است؛ بنابراین، مهار این آنزیم توسط اسید رزمارینیک باعث افزایش سطح پایدار GABA در مغز شده و اثرات ضد اضطراب، آرام‌بخش و مهارکننده استرس ایجاد می‌کند.

علاوه بر این، اسید رزمارینیک با مهار خفیف تا متوسط آنزیم مونوآمین اکسیداز (MAO) به تثبیت سطح مونوآمین‌ها (سروتونین و دوپامین) کمک می‌کند که این امر توجیه‌کننده خاصیت ضد افسردگی ملایم آن است.

ترکیبات فلاونوئیدی موجود در بادرنجبویه علاوه بر اثرات ضد درد و ضد التهاب، توانایی اتصال مدولاتوری به گیرنده‌های GABA-A را دارند. این ترکیبات واکنش پاسخ به استرس را در محور HPA کاهش داده و به‌طور غیرمستقیم به کنترل ترشح کورتیزول کمک می‌کنند.

ترپنوئیدهای موجود در اسانس فرار بادرنجبویه از طریق مسیرهای لیمبیک، اثر مستقیم بر سیستم عصبی خودمختار می‌گذارند. این ترکیبات اثرات ضداسپاسم بر عضلات صاف دستگاه گوارش و عروق دارند. آن‌ها به کاهش اسپاسم‌های عصبی گوارش و تپش قلب عصبی کمک می‌کنند.

استرس اکسیداتیو ناشی از رادیکال‌های آزاد یکی از علل اصلی آسیب نورونی در افراد مبتلا به اضطراب مزمن است. ترکیبات فنلی بادرنجبویه با پاکسازی رادیکال‌های آزاد، مهار مسیر التهابی COX-2 و کاهش سیتوکین‌های پیش‌التهابی، از ساختار سلول‌های عصبی محافظت می‌کنند.

برای مطالعه بیشتر در مورد گیاه بادرنجبویه و خواص درمانی آن، مقاله "گیاه بادرنجبویه با نام علمی Mellisa officinalis" تالیف و ترجمه خانم دکتر شیدا احمدی کولایی (متخصص فارماکوگنوزی) را مطالعه نمایید.

معرفی کپسول نجابل: فرآورده تخصصی طب سنتی ایران

کپسول نجابل توسط شرکت سنابل دارو و بر اساس متون اصیل طب سنتی ایران با بازطراحی بر پایه علم داروسازی مدرن تولید شده و دارای خواص ضد اضطراب، ضد افسردگی، آرام‌بخش و ضد اسپاسم است؛ نجابل همچنین به درمان اختلالات گوارشی و قلبی با منشا عصبی کمک می‌کند. اگرچه این فرآورده به شکل کپسول عرضه می‌شود، اما در ادبیات عامیانه و جستجوها با نام قرص نجابل نیز شناخته می‌شود. نجابل برای افراد بالای ۱۲ سال قابل استفاده است.

- اهمیت استانداردسازی کپسول نجابل

یکی از چالش‌های اصلی در مصرف گیاهان دارویی خام، متغیر بودن دوز ترکیبات موثره است. کپسول نجابل بر اساس حداقل ۶ میلی‌گرم اسید رزمارینیک در هر دوز واحد استاندارد شده است. این استانداردسازی دقیق تضمین می‌کند که بیمار با هر بار مصرف، میزان مشخص و موثری از ترکیبات فعال را دریافت کرده و اثر درمانی یکنواختی را بدون خطر مسمومیت یا عدم اثربخشی تجربه کند.

- نقش شکر سرخ در فرمولاسیون نجابل

شکر سرخ (Saccharum officinarum) در فرمولاسیون طب سنتی این داروی گیاهی، تنها یک ماده جانبی نیست. در دیدگاه طب سنتی، شکر سرخ به‌عنوان مصلح بادرنجبویه عمل کرده و به دفع فضولات و خارج ساختن (مخرج) خلط سودا از بدن کمک می‌کند. شکر سرخ به عنوان مهارکننده خشکی احتمالی گیاه عمل کرده، جذب گوارشی ترکیبات فعال را تسهیل نموده و خواص مقوی دل و دماغ (تقویت‌کننده قلب و اعصاب) را تقویت می‌کند.

- مزایای کپسول نجابل به عنوان یکی از انواع بهترین داروی گیاهی ضد استرس و اضطراب

عدم ایجاد وابستگی: بر خلاف داروهای بنزودیازپینی، نجابل خطرات مربوط به وابستگی روانی و فیزیکی را ندارد.

پوشش هم‌زمان علائم روحی و برخی علائم جسمی: نجابل نه تنها به عنوان یک قرص ضد استرس گیاهی عمل می‌کند، بلکه به کاهش علائم همراه نظیر تپش قلب عصبی و اسپاسم روده کمک می‌کند.

در دسترس بودن: امکان تهیه این قرص ضد استرس بدون نسخه (OTC) از مراکز معتبر مانند داروخانه‌ها فراهم است.

- مکانیسم‌های اثربخشی بالینی نجابل در اختلالات مختلف

• ضد استرس و اضطراب: افزایش سطح GABA سیناپسی از طریق مهار آنزیم GABA-T توسط اسید رزمارینیک؛ کاهش ترشح کورتیزول با تعدیل محور HPA.
• بهبود خلق و خو و کمک به کاهش علائم افسردگی خفیف: کمک به مهار نسبی آنزیم MAO؛ تنظیم بازجذب مونوآمین‌ها؛ اثر بر مسیرهای لیمبیک از طریق سیترال و سیترونلال.
• کاهش تپش قلب عصبی: مهار فعالیت بیش از حد سیستم سمپاتیک؛ بلوک نسبی کانال‌های کلسیمی عروق و کاهش تحریک‌پذیری گره سینوسی-دهلیزی.
• رفع اختلالات گوارشی و اسپاسم: شل کردن عضلات صاف دستگاه گوارش از طریق آنتاگونیسم کلسیم؛ کاهش التهاب روده با مهار مسیر COX-2 و خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد.
• بهبود کیفیت خواب: ایجاد آرامش پیش از خواب با غلبه سیستم پاراسمپاتیک بر سمپاتیک و تسهیل فاز ورود به خواب بدون ایجاد منگی صبحگاهی.

سخن پایانی

استرس، اضطراب و افسردگی، تنها مغز را درگیر نمی‌کنند؛ بلکه از طریق اثرات بر سیستم عصبی خودمختار و هورمونی، بر سلامت ارگان‌های حیاتی از جمله قلب و دستگاه گوارش نیز تاثیر می‌گذارند. اگرچه داروهای شیمیایی آرام‌بخش در فازهای حاد نقشی کلیدی دارند، اما چالش‌هایی مانند عوارض جانبی و خطر وابستگی، تمایل به مصرف قرص ضد استرس گیاهی قوی را افزایش داده است.

گیاه بادرنجبویه به عنوان یکی از مستندترین گیاهان دارویی در تاریخ پزشکی و داروسازی مدرن، از طریق ترکیباتی نظیر اسید رزمارینیک، فلاونوئیدها و ترپنوئیدها، قادر است با مهار تجزیه GABA و بلوک کانال‌های کلسیمی، پاسخی مناسب به این اختلالات بدهد.

کپسول نجابل با بهره‌گیری از عصاره استانداردشده بادرنجبویه (حاوی حداقل ۶ میلی‌گرم اسید رزمارینیک در هر کپسول) و شکر سرخ، یک راهکار علمی، کارآمد و ایمن برای افراد بالای ۱۲ سال است. نجابل نه تنها به مدیریت اضطراب و افسردگی کمک می‌کند، بلکه با مهار تپش قلب عصبی و برطرف کردن اسپاسم‌های گوارشی، تعادل روان‌تنی را به بیمار بازمی‌گرداند.

برای مشاهده قیمت و خرید کپسول نجابل می‌توانید به داروخانه آنلاین داروکده مراجعه نمایید. داروکده، به‌عنوان نخستین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین ایران، بستری جامع، مطمئن و استاندارد برای دسترسی به طیف وسیعی از محصولات سلامت‌محور داروخانه‌ای ایجاد نموده است:

• تضمین اصالت و اعتبار رسمی

تعهد داروکده به ارائه بالاترین سطح اطمینان در عرضه محصولات داروخانه‌ای، بر پایه‌های مستندات قانونی و اعتبار سازمانی استوار است:

نظارت: فعالیت داروکده تحت نظارت معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران انجام می‌شود.

پشتوانه اعتماد: دارا بودن نماد اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، نشانگر التزام قطعی داروکده به شفافیت، امنیت و رعایت حقوق مصرف‌کننده در ارائه خدمات است.

قدمت و سابقه: داروکده با سابقه فعالیت درخشان از سال ۱۳۸۸، اعتبار و رضایت گسترده کاربران را جلب نموده است.

• پشتیبانی تخصصی و ارتقای آگاهی

داروکده خود را صرفا عرضه‌کننده کالا نمی‌داند؛ ما متعهد به توانمندسازی مخاطبان بر اساس دانش تخصصی هستیم. مجله علمی داروکده با حمایت و دانش تخصصی تیم علمی متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، مقالات علمی را بر پایه جدیدترین پژوهش‌های روز جهانی منتشر می‌کند. محتوای تولیدی، راهنمایی عملیاتی برای انتخاب‌های هوشمندانه و ارتقای کیفیت زندگی مخاطبین فراهم می‌آورد.

همچنین، امکان دسترسی مستقیم به متخصصین از طریق خدمات مشاوره تخصصی تلفنی و آنلاین فراهم است. این بستر، پاسخگویی سریع و دقیق به سوالات علمی را تضمین نموده و پلی به سوی تصمیم‌گیری‌های آگاهانه در حوزه سلامت ایجاد می‌کند.

دیدگاه‌ها و پیشنهادات ارزشمند شما به ارتقای خدمات داروکده کمک می‌کند. از طریق ثبت نظرات و سوالات در بخش‌های مربوطه، ما را در مسیر بهبود مستمر خدمات و تحقق رسالت سازمانی خود در ارتقای سلامت جامعه یاری نمایید. کارشناسان داروکده در اسرع وقت به پیام‌های ارسالی پاسخ خواهند داد.

منابع

Kennedy DO, Scholey AB, Tildesley NT, Perry EK, Wesnes KA. Modulation of mood and cognitive performance following acute administration of Melissa officinalis (lemon balm). Pharmacol Biochem Behav. 2002;72(4):953-964. doi:10.1016/s0091-3057(02)00777-3

Cases J, Ibarra A, Feuillère N, Roller M, Sukkar SG. Pilot trial of Melissa officinalis L. leaf extract in the treatment of volunteers suffering from mild-to-moderate anxiety disorders and sleep disturbances. Med J Nutrition Metab. 2011;4(3):211-218. doi:10.1007/s12349-010-0045-4

Joukar S, Asadipour H. Evaluation of Melissa officinalis (Lemon Balm) Effects on Heart Electrical System. Res Cardiovasc Med. 2015;4(2):e27013. Published 2015 May 23. doi:10.5812/cardiovascmed.4(2)2015.27013

Ahmad Zare Javid, Habib Haybar, Parvin Dehghan, Mohammad Hosein Haghighizadeh, Seyede Marjan Mohaghegh, Maryam Ravanbakhsh, Assieh Mohammadzadeh, Samaneh Sadat Bahrololumi, The effects of melissa officinalis on echocardiography, exercise test, serum biomarkers, and blood pressure in patients with chronic stable angina, Journal of Herbal Medicine, Volume 11, 2018, Pages 24-29, ISSN 2210-8033, https://doi.org/10.1016/j.hermed.2017.10.002. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2210803317300738)

Miraj S, Rafieian-Kopaei, Kiani S. Melissa officinalis L: A Review Study With an Antioxidant Prospective. J Evid Based Complementary Altern Med. 2017;22(3):385-394. doi:10.1177/2156587216663433

Petrisor G, Motelica L, Craciun LN, Oprea OC, Ficai D, Ficai A. Melissa officinalis: Composition, Pharmacological Effects and Derived Release Systems-A Review. Int J Mol Sci. 2022;23(7):3591. Published 2022 Mar 25. doi:10.3390/ijms23073591

Aubert P, Guinobert I, Blondeau C, et al. Basal and Spasmolytic Effects of a Hydroethanolic Leaf Extract of Melissa officinalis L. on Intestinal Motility: An Ex Vivo Study. J Med Food. 2019;22(7):653-662. doi:10.1089/jmf.2018.0154

Lana Y.M. Juee, Sargul H. Sofi, Aveen N. Adham, Melissa officinalis gastroprotective and antioxidant efficacy, Journal of Functional Foods,Volume 105, 2023, 105550, ISSN 1756-4646, https://doi.org/10.1016/j.jff.2023.105550. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1756464623001500)

Raines T, Jones P, Moe N, Duncan R, McCall S, Ceremuga TE. Investigation of the anxiolytic effects of luteolin, a lemon balm flavonoid in the male Sprague-Dawley rat. AANA J. 2009;77(1):33-36.