کمبود فولیک اسید چه عوارضی دارد؟

فولیک اسید که به عنوان ویتامین B9 نیز شناخته می‌شود، یکی از ویتامین‌های گروه B است که نقش کلیدی در فرآیندهای بیولوژیکی بدن ایفا می‌کند. این ویتامین محلول در آب برای سنتز DNA، تقسیم سلولی و متابولیسم اسیدهای آمینه ضروری است. کمبود فولیک اسید می‌تواند به دلایل مختلفی مانند رژیم غذایی ناکافی، مشکلات جذب یا افزایش نیاز بدن رخ دهد و منجر به طیف گسترده‌ای از عوارض از جمله کم‌خونی، اختلالات عصبی و مشکلات رشد جنین در دوران بارداری شود.

این ویتامین به‌ ویژه در دوره‌های بحرانی مانند بارداری، رشد کودکی و سالمندی اهمیت دارد، زیرا تأثیرات کمبود آن می‌تواند بلندمدت و گاهی جبران‌ناپذیر باشد. شناخت علائم و عوارض این کمبود، همراه با آگاهی از منابع غذایی و مکمل‌های مناسب، می‌تواند به پیشگیری و مدیریت به ‌موقع کمک کند. این کمبود در بسیاری از جوامع، به‌ ویژه در افرادی با رژیم‌های غذایی نامتعادل، شایع است و نیاز به توجه ویژه به تغذیه و در صورت لزوم مکمل‌ها را برجسته می‌کند.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• فولیک اسید چیست؟
• علائم کمبود فولیک اسید
• عوارض کمبود فولیک اسید
• بهترین قرص‌های فولیک اسید  

زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه

فولیک اسید چیست؟

تعریف و اهمیت فولیک اسید برای سلامتی

فولیک اسید که به عنوان ویتامین B9 شناخته می‌شود، یک ویتامین محلول در آب است که برای عملکرد صحیح بدن ضروری است. این ویتامین در فرایندهای مهمی مانند تولید سلول‌های جدید، سنتز DNA و تقسیم سلولی نقش دارد. فولیک اسید برای زنان باردار  اهمیت زیادی دارد زیرا به پیشگیری از نقص‌های لوله عصبی جنین کمک می‌کند.

همچنین، این ویتامین در کاهش سطح هموسیستئین که ارتباط مستقیم با بیماری‌های قلبی دارد و تقویت سیستم ایمنی نیز مفید است. مصرف کافی فولیک اسید به حفظ سلامت عمومی بدن، بهبود عملکرد مغز و جلوگیری از اختلالات هماتوپوئیتیک (سلول‌های بنیادی) کمک می‌کند. دکتر داروساز الهه عبدالهی نیز در مقاله‌ای با عنوان "همه چیز درباره ویتامین B9 یا فولیک اسید" به بررسی این ویتامین به طور کامل پرداخته است.
 

منابع غذایی و پایداری فولیک اسید

فولیک اسید به طور طبیعی در مواد غذایی متنوعی یافت می‌شود. سبزیجات برگ‌دار مانند اسفناج و کلم پیچ، حبوبات مثل عدس و نخود، میوه‌هایی مانند پرتقال و موز و همچنین جگر، منابع اصلی این ویتامین هستند. برای مثال، یک فنجان اسفناج پخته می‌تواند بیش از نیمی از نیاز روزانه بزرگسالان به فولیک اسید را تأمین کند.

علاوه بر این، غذاهای غنی‌شده مانند غلات و نان نیز منابع خوبی برای دریافت این ویتامین به شمار می‌آیند. اما به دلیل حساسیت فولیک اسید به گرما و نور، پخت طولانی‌مدت می‌تواند بیش از 90 درصد از این ویتامین را از بین ببرد. به همین دلیل مصرف خام یا استفاده از روش‌های پخت ملایم مانند بخارپز کردن توصیه می‌شود.
 

نقش‌های بیولوژیکی فولیک اسید

فولیک اسید در بدن نقش‌های مهمی دارد. این ویتامین در متابولیسم تک‌کربنه شرکت می‌کند و به عنوان کوآنزیم در سنتز DNA ،RNA و پروتئین‌ها فعال است. یکی از وظایف مهم آن، تبدیل هموسیستئین به متیونین است، که به جلوگیری از تجمع هموسیستئین و کاهش خطر بیماری‌های قلبی کمک می‌کند. علاوه بر این، فولیک اسید برای تولید گلبول‌های قرمز و سفید خون ضروری است. در دوران بارداری، این ویتامین برای تشکیل و بسته شدن لوله عصبی جنین حیاتی است. همچنین، فولیک اسید در تنظیم بیان ژن نقش دارد که به سلامت طولانی‌مدت سلول‌ها کمک می‌کند. تعامل این ویتامین با ویتامین B12 برای حفظ تعادل هماتولوژیک بدن ضروری است.
 

نیاز روزانه و عوامل مؤثر بر جذب فولیک اسید

نیاز روزانه توصیه‌شده (RDA) برای بزرگسالان 400 میکروگرم معادل فولات غذایی (DFE) است که برای زنان باردار به 600 میکروگرم و در دوران شیردهی به 500 میکروگرم افزایش می‌یابد. عواملی مانند بیماری‌های گوارشی (سلیاک، کرون)، مصرف الکل، سیگار و برخی داروهای شیمی‌درمانی یا ضدتشنج‌ها جذب را کاهش داده یا نیاز به این ویتامین را افزایش می‌دهند. بررسی‌های بالینی نشان می‌دهند که غربالگری منظم سطوح سرمی فولات، به ‌ویژه در گروه‌های پرخطر مانند سالمندان و زنان باردار، برای تنظیم مصرف و پیشگیری از کمبود ضروری است.
 

عوامل خطر کمبود فولیک اسید

عوامل خطرکمبود فولیک اسید شامل رژیم غذایی فقیر از سبزیجات، مصرف بیش از حد الکل، بیماری‌های گوارشی و جهش‌های ژنتیکی مانند MTHFR است که متابولیسم فولات را مختل می‌کند. زنان در سنین باروری، افراد سالمند و بیماران با بیماری‌های مزمن مانند دیابت یا نارسایی کلیوی در معرض خطر بالاتری از کمبود این ویتامین هستند. بررسی‌های اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که تا 20% جمعیت در برخی مناطق ممکن است سطوح ناکافی فولات داشته باشند.
 

علائم کمبود فولیک اسید

علائم اولیه و عمومی کمبود فولیک اسید

کمبود فولیک اسید در مراحل اولیه با علائم غیراختصاصی مانند خستگی مزمن، ضعف عمومی و کاهش تمرکز ظاهر می‌شود. این علائم به دلیل کاهش تولید گلبول‌های قرمز و اکسیژن‌رسانی ناکافی به بافت‌ها بروز می‌کنند. بیماران ممکن است تنگی نفس در فعالیت‌های سبک، سردرد و کاهش توانایی انجام کارهای روزمره را گزارش کنند. التهاب زبان (گلوسیت) که با قرمزی و درد همراه است و زخم‌های دهانی نیز در مراحل اولیه شایع هستند و در بیش از نیمی از موارد مشاهده می‌شوند.
 

علائم هماتولوژیک کمبود فولیک اسید

کم‌خونی مگالوبلاستیک یکی از علائم کلیدی کمبود فولیک اسید است که با گلبول‌های قرمز بزرگ و ناکارآمد مشخص می‌شود. این وضعیت منجر به رنگ‌پریدگی پوست، سرگیجه، ضربان قلب سریع و گاهی احساس سوزن‌سوزن شدن در اندام‌ها می‌شود. آزمایش خون معمولاً کاهش هموگلوبین و افزایش حجم متوسط گلبول‌های قرمز (MCV) را نشان می‌دهد. این علائم در صورت عدم درمان می‌توانند به عوارض جدی‌تری مانند نارسایی قلبی منجر شوند.
 

علائم گوارشی کمبود فولیک اسید

کمبود فولیک اسید می‌تواند علائم گوارشی مانند اسهال، نفخ و کاهش اشتها ایجاد کند. این علائم ممکن است جذب سایر مواد مغذی را مختل کرده و چرخه کمبود را تشدید کنند. بیماری‌های التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون خطر این علائم را افزایش می‌دهند. بررسی‌های بالینی نشان می‌دهند که مشکلات گوارشی در بیماران با کمبود طولانی‌مدت شایع است و با سوءتغذیه کلی مرتبط است.
 

علائم عصبی و روانی کمبود فولیک اسید

اگرچه علائم عصبی در کمبود فولیک اسید کمتر از کمبود ویتامین B12 هستند؛ اما بی‌حسی و گزگز در اندام‌ها (پارستزی) و کاهش هماهنگی حرکتی ممکن است رخ دهد. افزایش هموسیستئین با افسردگی، اضطراب و اختلالات شناختی مرتبط است. در کودکان، کمبود می‌تواند به تأخیر در رشد شناختی و مشکلات یادگیری منجر شود. بررسی‌های نورولوژیکی نشان می‌دهند که این علائم در موارد شدید ظاهر می‌شوند و با درمان قابل بهبود هستند.
 

علائم کمبود فولیک اسید در گروه‌های خاص

در زنان باردار، کمبود فولیک اسید ممکن است با تهوع شدید، کاهش وزن و خستگی مفرط همراه باشد که سلامت جنین را تهدید می‌کند. در سالمندان، علائم ممکن است با ضعف عضلانی و فراموشی همپوشانی داشته باشد که تشخیص را دشوار می‌سازد. کودکان مبتلا به کمبود ممکن است رشد آهسته و کاهش وزن را تجربه کنند که تأثیرات بلندمدتی بر تکامل آنها دارد.
 

تشخیص بالینی کمبود فولیک اسید

تشخیص کمبود فولیک اسید معمولاً با آزمایش خون برای اندازه‌گیری سطوح سرمی فولات و هموسیستئین انجام می‌شود. سطوح فولات کمتر از 3 نانوگرم بر میلی‌لیتر نشان‌دهنده کمبود است. آزمایش حجم متوسط گلبول‌های قرمز یا MCV و شمارش رتیکولوسیت (گلبول‌های قرمز نابالغ) نیز برای تأیید کم‌خونی مگالوبلاستیک استفاده می‌شود. در موارد مشکوک به کمبود همزمان B12، آزمایش متیل‌مالونیک اسید توصیه می‌شود.
 

عوارض کمبود فولیک اسید

همانطور که گفته شد کمبود فولیک اسید می‌تواند عوارض گسترده‌ای مانند اختلالات هماتولوژیک تا مشکلات عصبی و روانی بر سلامت انسان داشته باشد. این عوارض در گروه‌های مختلف سنی و جنسیتی، از جمله جنین، کودکان، زنان، مردان و سالمندان، به اشکال متفاوتی بروز می‌کند. در ادامه، عوارض این کمبود به تفکیک گروه‌های جمعیتی و اثرات سیستمیک بررسی می‌شود.

عوارض کمبود فولیک اسید در مردان

مطالعات نشان داده‌اند، کمبود فولیک اسید در مردان می‌تواند بر کیفیت اسپرم و باروری تأثیر بگذارد. این ویتامین در سنتز DNA و تقسیم سلولی نقش دارد و کمبود آن ممکن است به کاهش تعداد و تحرک اسپرم منجر شود، که ناباروری موقت را به دنبال دارد. بررسی‌های بالینی نشان می‌دهند که سطوح پایین فولیک اسید با افزایش هموسیستئین در مردان مرتبط است که خطر بیماری‌های قلبی-عروقی مانند آترواسکلروز را افزایش می‌دهد. این اثر به دلیل آسیب به دیواره عروق و تشکیل پلاک است. مکمل فولیک اسید می‌تواند سطوح هموسیستئین را کاهش دهد و سلامت عروقی را بهبود بخشد؛ اما عوامل ژنتیکی و سبک زندگی نیز در این فرآیند نقش دارند.
 

عوارض کمبود فولیک اسید در زنان

زنان، به‌ ویژه در سنین باروری و پیش از باروری، در معرض عوارض متعدد ناشی از کمبود فولیک اسید هستند. این کمبود می‌تواند چرخه قاعدگی را مختل کرده و با کاهش تخمک‌گذاری، احتمال ناباروری موقت را افزایش دهد. علاوه بر این، کمبود فولیک اسید با افزایش هموسیستئین مرتبط است که خطر بیماری‌های قلبی و سکته مغزی را در زنان بالا می‌برد. در زنان غیرباردار، این کمبود ممکن است با علائم روانی مانند افسردگی و اضطراب همراه باشد، زیرا فولیک اسید در متابولیسم انتقال‌دهنده‌های عصبی نقش دارد.
 

عوارض کمبود فولیک اسید در جنین

کمبود فولیک اسید در دوران بارداری به ‌ویژه در تشکیل لوله عصبی که در هفته‌های سوم تا چهارم بارداری رخ می‌دهد، می‌تواند تأثیرات جدی بر جنین داشته باشد. این کمبود خطر نقص‌های لوله عصبی (NTD) مانند اسپینا بیفیدا و آننسفالی را افزایش می‌دهد که می‌توانند به ناتوانی‌های جسمی و ذهنی دائمی منجر شوند. اسپینا بیفیدا ممکن است باعث فلج اندام‌های تحتانی یا اختلالات مثانه شود، در حالی که آننسفالی معمولاً با مرگ جنین همراه است. مصرف روزانه 400 میکروگرم فولیک اسید پیش از بارداری و در سه‌ماهه اول می‌تواند این خطر را به طور قابل توجهی کاهش دهد. علاوه بر این، کمبود فولیک اسید ممکن است با وزن کم هنگام تولد و زایمان زودرس همراه باشد که بر سلامت بلندمدت نوزاد تأثیر می‌گذارد.
 

عوارض کمبود فولیک اسید در کودکان

در کودکان، کمبود فولیک اسید می‌تواند رشد جسمی و ذهنی را مختل کند. این کمبود ممکن است به تأخیر در نقاط عطف رشدی مانند راه رفتن یا صحبت کردن، منجر شود. همچنین، کودکان مبتلا به کمبود ممکن است کاهش وزن، ضعف عمومی و مشکلات یادگیری را تجربه کنند. کمبود فولیک اسید در کودکان اغلب با رژیم غذایی نامناسب یا بیماری‌های گوارشی مانند سلیاک مرتبط است که جذب مواد مغذی را کاهش می‌دهد. غربالگری منظم و اصلاح رژیم غذایی یا استفاده از مکمل‌ها در این گروه سنی برای پیشگیری از عوارض بلندمدت ضروری است.
 

عوارض کمبود فولیک اسید در بارداری

کمبود فولیک اسید در دوران بارداری، علاوه بر تأثیر بر جنین، می‌تواند سلامت مادر را نیز به خطر بیندازد. این کمبود با افزایش خطر کم‌خونی مگالوبلاستیک در مادر همراه است، که با خستگی شدید، تنگی نفس و ضربان قلب نامنظم مشخص می‌شود. این وضعیت به دلیل اختلال در سنتز DNA و تولید گلبول‌های قرمز نابالغ رخ می‌دهد و در موارد شدید می‌تواند به نارسایی قلبی منجر شود. همچنین، کمبود فولیک اسید ممکن است خطر پره‌اکلامپسی و زایمان زودرس را افزایش دهد. مصرف مکمل‌های فولیک اسید پیش از بارداری و در طول آن برای حفظ سلامت مادر و جنین حیاتی است.
 

عوارض هماتولوژیک کمبود فولیک اسید

کم‌خونی مگالوبلاستیک یکی از شایع‌ترین عوارض کمبود فولیک اسید است که ناشی از اختلال در سنتز DNA و تولید گلبول‌های قرمز بزرگ و ناکارآمد است. این وضعیت با علائمی مانند خستگی شدید، رنگ‌پریدگی پوست، تنگی نفس و ضربان قلب سریع همراه است. در موارد پیشرفته، ممکن است به نارسایی قلبی منجر شود. آزمایش خون معمولاً کاهش هموگلوبین و افزایش حجم متوسط گلبول‌های قرمز (MCV) را نشان می‌دهد. درمان با دوزهای 1-5 میلی‌گرم فولیک اسید روزانه می‌تواند علائم را در عرض چند هفته بهبود بخشد، اما تأخیر در تشخیص ممکن است عوارض ماندگار ایجاد کند.
 

عوارض قلبی-عروقی کمبود فولیک اسید

کمبود فولیک اسید با افزایش هموسیستئین در خون مرتبط است که خطر بیماری‌های قلبی-عروقی مانند آترواسکلروز، سکته مغزی و ترومبوز را افزایش می‌دهد. این اثر به دلیل آسیب به دیواره عروق و تشکیل پلاک‌های آترواسکلروتیک است. مکمل فولیک اسید می‌تواند سطوح هموسیستئین را کاهش دهد و سلامت عروقی را بهبود بخشد. عوامل ژنتیکی، مانند جهش MTHFR و سبک زندگی، مانند رژیم غذایی نامناسب، نیز در این فرآیند نقش دارند. بررسی‌های بالینی نشان می‌دهند که کاهش هموسیستئین می‌تواند خطر حوادث قلبی را تا 20% کاهش دهد.
 

عوارض عصبی و شناختی کمبود فولیک اسید

کمبود طولانی‌مدت فولیک اسید می‌تواند به نوروپاتی محیطی، آتاکسی (عدم هماهنگی حرکتی) و کاهش عملکرد شناختی منجر شود. در سالمندان، این کمبود با افزایش خطر زوال عقل و بیماری آلزایمر مرتبط است، زیرا افزایش هموسیستئین به آسیب عروقی مغز و کاهش جریان خون مغزی منجر می‌شود. علائم عصبی مانند بی‌حسی و گزگز در اندام‌ها نیز ممکن است رخ دهد، هرچند کمتر از کمبود ویتامین B12 شایع است. درمان زودهنگام با فولیک اسید می‌تواند پیشرفت این عوارض را کند کرده و عملکرد شناختی را بهبود بخشد.
 

ارتباط کمبود فولیک اسید با سرطان

فولیک اسید در تنظیم بیان ژن نقش دارد و کمبود آن می‌تواند خطر ابتلا به سرطان‌های کولورکتال، سینه و لوزالمعده را افزایش دهد. سطوح پایین فولات با افزایش ناپایداری ژنومی و جهش‌های سلولی مرتبط است که زمینه‌ساز سرطان می‌شود. با این حال، مصرف بیش از حد فولیک اسید ممکن است در برخی موارد رشد تومورهای موجود را تسریع کند که نشان‌دهنده نیاز به تعادل در مصرف این ویتامین است. بررسی‌های اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که رژیم غذایی غنی از فولات می‌تواند خطر سرطان کولورکتال را کاهش دهد.
 

بهترین قرص‌های فولیک اسید

کمبود فولیک اسید در بدن می‌تواند منجر به مشکلات جدی سلامتی مانند کم خونی، مشکلات در سیستم عصبی و نقص‌های تولد شود. در این راستا، مکمل‌های فولیک اسید نقش حیاتی در تامین این ویتامین و جلوگیری از عوارض آن دارند. فرم رایج مصرفی در این مکمل‌ها متیل فولات است. متیل فولات به دلیل نیاز نداشتن به تبدیل آنزیمی، برای افرادی که جهش ژنتیکی دارند مناسب‌تر است. در ادامه، سه مکمل فولیک اسید برجسته را معرفی می‌کنیم که می‌توانند برای سلامت عمومی و خاصیت پیشگیری از کمبود این ویتامین مفید باشند.
 

1. کوالی فول

کوالی فول یک مکمل با دوز بالا از 5-متیل تتراهیدروفولات (نسل چهارم فولات) است که جذب بالاتری نسبت به فولیک اسید معمولی دارد. هر قرص این مکمل حاوی 1200 میکروگرم 5-متیل تتراهیدروفولات گلوکزامین است که معادل 600 میکروگرم فولیک اسید فعال محسوب می‌شود. این محصول به‌ ویژه برای زنان باردار و افرادی که نیاز به تامین فولات بیشتری دارند مناسب است. کوالی فول به تقویت سیستم عصبی، کاهش سطح هموسیستئین و پیشگیری از نقص لوله عصبی در جنین کمک می‌کند. این محصول با پروانه ساخت شرکت رازان فارمد ایرانیان در کشور ایران تولید و در بسته‌بندی قوطی پلاستیکی 60 عددی عرضه می‌شود.
 

2. فولیک اسید 800 یوروویتال

فولیک اسید یوروویتال یک مکمل غذایی با 800 میکروگرم فولیک اسید است که برای زنان باردار یا بانوانی که قصد بارداری دارند، توصیه می‌شود. این محصول به جلوگیری از نقص لوله عصبی در جنین و حفظ سلامت مادر و جنین کمک می‌کند. فولیک اسید یوروویتال همچنین به کاهش خطر ناهنجاری‌های جمجمه، مغز و ستون فقرات جنین مفید است. قرص فولیک اسید یوروویتال تحت لیسانس کشور آلمان و با پروانه ساخت شرکت حکیمان طب کار در ایران تولید و در بسته‌بندی 60 عددی عرضه می‌شود.
 

3. روفولیک مکس عبیدی

روفولیک مکس عبیدی یک مکمل غذایی حاوی فولیک اسید به فرم کلسیم ال-متیل فولات است که جذب بهتری نسبت به فولیک اسید معمولی دارد. این مکمل به‌ ویژه برای افرادی که از کمبود ویتامین B9 رنج می‌برند و همچنین برای افراد مبتلا به کم‌خونی تالاسمی مینور مناسب است. هر قرص حاوی 1000 میکروگرم فولات به صورت کلسیم-ال-متیل فولات و 50 میکروگرم ویتامین B12 است که به ساخت گلبول‌های قرمز کمک می‌کند. این محصول با پروانه ساخت شرکت هیلیا فارمد در ایران تولید می‌شود و در بسته‌بندی 30 عددی عرضه می‌گردد.
 

سخن پایانی

کمبود فولیک اسید می‌تواند تأثیرات جدی و بلندمدت بر سلامت بدن داشته باشد. از اختلالات خونی مانند کم‌خونی گرفته تا آسیب‌های عصبی و مشکلات تولد، اهمیت این ویتامین در عملکردهای حیاتی بدن بر هیچ‌کس پوشیده نیست. برای پیشگیری از این عوارض، انتخاب مکمل‌های باکیفیت، رعایت دوز مناسب و مشورت با پزشک ضروری است. همچنین، بهبود سبک زندگی با گنجاندن ورزش منظم، تغذیه مناسب و مدیریت استرس می‌تواند اثربخشی مکمل‌ها را دوچندان کند و سلامت فرد را تقویت نماید.

داروکده، به ‌عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین کشور، دسترسی سریع و ایمن به انواع مکمل‌های تغذیه‌ای را برای هموطنان فراهم می‌آورد. تیم تخصصی داروکده، شامل داروسازان و کارشناسان تغذیه، مشاوره‌های دقیقی برای انتخاب مکمل‌های مناسب با توجه به نیازهای فردی شما ارائه می‌دهد. علاوه بر این، مقالات علمی و آموزشی منتشر شده در مجله داروکده می‌تواند به شما در انتخاب هوشمندانه‌ترین مکمل‌ها کمک کند.

در نهایت، از شما دعوت می‌کنیم تجربیات خود را در خصوص کمبود فولیک اسید، تأثیرات آن و مصرف مکمل‌ها با دیگر کاربران به اشتراک بگذارید. نظرات شما می‌تواند به دیگران در انتخاب بهترین راه برای حفظ سلامت کمک کند و فرصتی برای ارتقاء دانش جمعی در این زمینه ایجاد نماید. در صورت هرگونه سوال در خصوص انتخاب مناسب‌ترین مکمل‌ها، تیم تخصصی داروکده آماده پاسخگویی به شماست تا با اطمینان بهترین راه را برای خود انتخاب کنید.