کمبود کدام ویتامین باعث خشکی چشم می شود؟

خشکی چشم یکی از شایع‌ترین اختلالات سطح چشم به شمار می‌رود که می‌تواند کیفیت بینایی و راحتی فرد را به ‌طور محسوسی تحت تاثیر قرار دهد. این عارضه نه ‌تنها با ایجاد احساس ناراحتی، سوزش، تاری دید و حساسیت به نور، عملکرد روزمره‌ فرد را در فعالیت‌هایی مانند مطالعه، رانندگی و استفاده از رایانه مختل می‌کند، بلکه در صورت تداوم و عدم درمان مناسب، ممکن است به آسیب‌های ساختاری در قرنیه و ملتحمه منجر شود.

علل بروز خشکی چشم متنوع‌ هستند و طیف وسیعی از عوامل محیطی تا علل سیستمی مانند بیماری‌های خودایمنی و مصرف برخی داروها را شامل می‌شوند. با این حال، یکی از جنبه‌های کمتر مورد توجه اما بسیار مهم، نقش تغذیه و کمبود ریزمغذی‌های ضروری است؛ عواملی که برای حفظ سلامت بافت‌های سطح چشم، تولید اشک و کاهش التهاب اهمیت اساسی دارند.

در این مقاله، با مروری بر علائم و علل شایع خشکی چشم به بررسی تاثیر کمبود ویتامین‌ها در خشکی چشم، می‌پردازیم و راهکارهای مناسب برای پیشگیری و بهبود خشکی چشم را ارائه می‌دهیم.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• خشکی چشم و علائم آن
• علت‌های خشکی چشم
• کمبود ویتامین‌ها و خشکی چشم
• راهکارهای مناسب برای کاهش خشکی چشم

مدت زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

خشکی چشم و علائم آن

خشکی چشم (Dry Eye Disease) یک اختلال چند عاملی سطح چشم است که با کاهش پایداری لایه اشکی، التهاب مزمن و آسیب به سطح اپی‌تلیوم قرنیه و ملتحمه همراه است. این وضعیت ممکن است ناشی از کاهش تولید اشک (Aqueous-deficient dry eye) یا افزایش تبخیر اشک (Evaporative dry eye) باشد و معمولا با اختلال عملکرد غدد میبومین، اختلالات خودایمنی یا عوامل محیطی و تغذیه‌ای در ارتباط است.

علائم خشکی چشم طیف وسیعی را شامل می‌شود که شدت آن‌ها ممکن است متغیر بوده و با فعالیت‌های روزانه فرد مانند مطالعه، رانندگی یا کار با رایانه تشدید شود. از جمله شایع‌ترین علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- احساس سوزش، خارش یا وجود جسم خارجی در چشم

- قرمزی مزمن یا التهاب سطح چشم

- تاری دید گذرا، به ‌ویژه هنگام تمرکز طولانی

- اشک‌ریزش رفلکسی به‌ عنوان پاسخ جبرانی به خشکی

- حساسیت به نور (فتوفوبیا)

- خستگی چشمی یا احساس فشار پشت چشم‌ها
 

علت‌های خشکی چشم

خشکی چشم یک اختلال چند علتی است که می‌تواند ناشی از عوامل داخلی (سیستمی) یا محیطی باشد. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که تعادل میان تولید، ترکیب و تبخیر اشک بر هم می‌خورد و در نتیجه سطح چشم از رطوبت کافی محروم می‌ماند. شناخت دقیق دلایل زمینه‌ای خشکی چشم، پیش‌نیاز انتخاب درمان مناسب و پیشگیری از پیشرفت بیماری است.

از مهم‌ترین علت‌های خشکی چشم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- کاهش تولید اشک (Aqueous Tear Deficiency)

در افراد سالمند و بیماران مبتلا به بیماری‌های خودایمنی نظیر سندرم شوگرن، لوپوس یا آرتریت روماتوئید، کاهش تولید اشک پدیده‌ای شایع است. در این شرایط، عملکرد غدد اشکی مختل شده و توانایی آن‌ها در ترشح کافی اشک برای مرطوب نگه داشتن سطح چشم به‌ طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد.
 

- افزایش تبخیر اشک (Evaporative Dry Eye)

ناشی از اختلال عملکرد غدد میبومین در پلک‌ها که باعث کاهش لیپید محافظ اشک می‌شود. عواملی مانند بلفاریت مزمن، استفاده مداوم از لنز تماسی و قرار گرفتن طولانی ‌مدت در معرض باد یا هوای خشک، این نوع خشکی را تشدید می‌کنند.
 

- عوامل محیطی و رفتاری

استفاده بیش از حد از نمایشگرها بدون پلک‌زدن مناسب، قرار گرفتن در فضای خشک یا دارای تهویه شدید، مصرف دخانیات و آلاینده‌های هوا همگی با افزایش تبخیر اشک مرتبط هستند.
 

- مصرف برخی داروها

داروهایی مانند آنتی‌هیستامین‌ها، ضدافسردگی‌ها، داروهای ضد فشار خون (بتابلوکرها)، دیورتیک‌ها، قرص‌های ضد بارداری و برخی داروهای خواب‌آور، می‌توانند ترشح اشک را کاهش داده یا تعادل آن را بر هم بزنند.
 

- اختلالات هورمونی و یائسگی

کاهش استروژن و آندروژن‌ها در دوران یائسگی می‌تواند منجر به تغییر کیفیت و کمیت اشک شود. این موضوع یکی از دلایل افزایش شیوع خشکی چشم در زنان میانسال است.
 

- جراحی‌های چشمی و عوارض آن‌ها

جراحی‌هایی مانند لیزیک یا PRK ممکن است اعصاب سطح قرنیه را موقتا یا دائما تحت تاثیر قرار دهند و در نتیجه، رفلکس ترشح اشک کاهش یابد.

علاوه بر عوامل بالینی و محیطی ذکرشده، وضعیت تغذیه‌ای فرد نیز می‌تواند نقش مهمی در سلامت سطح چشم و عملکرد طبیعی سیستم اشکی ایفا کند.

چشم به ‌عنوان یکی از حساس‌ترین اعضای بدن، نیازمند تامین مداوم ریزمغذی‌هایی مانند ویتامین‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها و اسیدهای چرب ضروری است. کمبود این ترکیبات می‌تواند هم‌زمان با کاهش تولید اشک، آسیب به بافت اپی‌تلیال قرنیه و افزایش التهاب، زمینه‌ساز بروز یا تشدید خشکی چشم شود. به‌ ویژه در افرادی که رژیم غذایی نامتعادل دارند، از رژیم‌های محدودپیروی می‌کنند یا دچار اختلال در جذب مواد مغذی هستند (مانند بیماران گوارشی یا سالمندان)، احتمال بروز خشکی چشم ناشی از کمبود ریزمغذی‌ها بیشتر است.

در بخش بعد، به بررسی دقیق‌تر ویتامین‌هایی خواهیم پرداخت که کمبود آن‌ها با اختلال در سلامت چشم و افزایش خطر خشکی چشم مرتبط هستند.
 

بیشتر بخوانید: بهترین قرص برای خشکی چشم

کمبود ویتامین‌ها‌ و خشکی چشم

نقش تغذیه در سلامت چشم فراتر از تامین انرژی و مواد ساختاری است. ریزمغذی‌هایی مانند ویتامین‌ها، به‌ ویژه آن دسته که خاصیت آنتی‌اکسیدانی یا نقش حمایتی در ساختار و عملکرد غدد اشکی دارند، برای حفظ تعادل اشک، سلامت اپی‌تلیوم قرنیه و جلوگیری از التهاب‌های سطح چشم ضروری‌ هستند. شواهد علمی نشان می‌دهند که کمبود برخی از این ویتامین‌ها می‌تواند به ‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در بروز خشکی چشم نقش داشته باشد.

در ادامه به مهم‌ترین ویتامین‌هایی می‌پردازیم که کمبود آن‌ها می‌تواند زمینه‌ساز بروز یا تشدید خشکی چشم شود.

- ویتامین A

ویتامین A یکی از حیاتی‌ترین ریزمغذی‌ها در حفظ سلامت ساختار و عملکرد چشم به ‌ویژه در نواحی سطحی آن به ‌شمار می‌رود. این ویتامین نقشی اساسی در حفظ یکپارچگی و تمایز سلول‌های اپی‌تلیال قرنیه و ملتحمه ایفا می‌کند و از طریق تحریک تولید موکوس توسط سلول‌های جامی، به پایداری لایه اشکی کمک می‌نماید. این مکانیسم‌ها در مجموع مانع از خشکی سطح چشم و آسیب قرنیه می‌شوند.

کمبود ویتامین A می‌تواند منجر به بروز اختلالات بالینی جدی همچون گزروفتالمی (خشکی شدید و زبر شدن ملتحمه و قرنیه)، کراتومالاسی (نرم شدن پیشرونده قرنیه) و در صورت عدم درمان، زخم قرنیه و نابینایی برگشت‌ناپذیر شود.
 

- ویتامین D

ویتامین D فراتر از نقش کلاسیک خود در تنظیم متابولیسم کلسیم و فسفر، دارای عملکردهای گسترده‌ای در سیستم ایمنی بدن است. این ویتامین با اعمال اثرات ایمونومدولاتوری، می‌تواند با کاهش التهاب مزمن و تعدیل پاسخ‌های ایمنی، نقش موثری در حفظ سلامت بافت‌های سطح چشم ایفا کند.

شواهد فزاینده‌ای حاکی از آن است که سطوح پایین ویتامین D با افزایش شیوع و شدت خشکی مزمن چشم در ارتباط است. این مساله به ‌ویژه در بیماران مبتلا به بیماری‌های خودایمنی مانند سندرم شوگرن که در آن عملکرد غدد اشکی مختل می‌شود، برجسته‌تر است.

در مطالعات بالینی، تجویز مکمل‌های ویتامین D در افراد دچار کمبود، با بهبود علائم خشکی چشم، کاهش التهاب سطحی و افزایش پایداری لایه اشکی همراه بوده است. بنابراین، ارزیابی و اصلاح وضعیت ویتامین D می‌تواند به ‌عنوان بخشی از رویکرد درمانی جامع در مدیریت خشکی چشم در نظر گرفته شود.
 

- ویتامین‌های گروه B به‌ویژه (B2، B6 و B12)

ویتامین‌های گروه B، به ‌ویژه ریبوفلاوین (B2)، پیریدوکسین (B6) و کوبالامین (B12)، نقش‌های کلیدی در حفظ عملکرد طبیعی بافت‌های چشمی، سلامت اعصاب بینایی و تنظیم عملکرد غدد اشکی ایفا می‌کنند. کمبود ریبوفلاوین می‌تواند با بروز علائمی نظیر فوتوفوبیا (حساسیت به نور)، قرمزی و تحریک مزمن چشم همراه باشد.

از سوی دیگر، کمبود ویتامین‌های B6 و B12 با ایجاد نوروپاتی محیطی، نه ‌تنها اعصاب بینایی را تحت تاثیر قرار می‌دهد، بلکه ممکن است با کاهش عملکرد اعصاب مسئول ترشح اشک، منجر به اختلال در تولید اشک و خشکی چشم شود.

مطالعات متعددی به ارتباط میان کمبود ویتامین B12 و افزایش شیوع خشکی چشم در بیماران دیابتی یا افراد مبتلا به آسیب عصبی محیطی اشاره کرده‌اند. در چنین شرایطی، اصلاح کمبود ویتامین‌های گروه B می‌تواند به کاهش علائم چشمی، بهبود عملکرد غدد اشکی و پیشگیری از پیشرفت عوارض کمک نماید.
 

- ویتامین E

ویتامین E به ‌عنوان یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های محلول در چربی، نقش کلیدی در محافظت از سلول‌های قرنیه در برابر آسیب‌های ناشی از استرس اکسیداتیو ایفا می‌کند. استرس اکسیداتیو، یکی از مکانیسم‌های پاتولوژیک شناخته ‌شده در ایجاد و تداوم خشکی مزمن چشم است که با آسیب به ساختارهای سلولی و افزایش التهاب سطح چشم همراه است.

شواهد علمی حاکی از آن است که کاهش سطح ویتامین E می‌تواند موجب افزایش حساسیت قرنیه به آسیب‌های اکسیداتیو و اختلال در عملکرد لایه اشکی شود. دریافت مقادیر کافی این ویتامین از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها، به حفظ پایداری غشای سلولی، تقویت دفاع آنتی‌اکسیدانی چشم و بهبود علائم خشکی کمک می‌کند.
 

بیشتر بخوانید: بررسی خواص قرص ویتامین E

- سایر ترکیبات مغذی موثر در خشکی چشم

علاوه بر ویتامین‌ها، برخی ریزمغذی‌های غیر ویتامینی نیز نقش مهمی در حمایت از سلامت سطح چشم و کاهش علائم خشکی چشم ایفا می‌کنند. اسیدهای چرب امگا-۳ با خواص ضدالتهابی قوی، می‌توانند با بهبود عملکرد غدد میبومین و افزایش کیفیت لایه لیپیدی اشک، از تبخیر بیش‌ازحد آن جلوگیری کرده و ثبات فیلم اشکی را ارتقا دهند.

زینک یا روی نیز به ‌عنوان یک کوفاکتور آنزیمی، در حفظ سلامت اپی‌تلیوم قرنیه، فرایندهای ترمیم بافتی و دفاع آنتی‌اکسیدانی چشم نقش دارد.

همچنین، کاروتنوئیدهایی نظیر لوتئین و زآگزانتین که به‌ طور طبیعی در شبکیه و عدسی تجمع می‌یابند، با مهار رادیکال‌های آزاد و محافظت از بافت‌های چشمی در برابر استرس اکسیداتیو، به کاهش التهاب و بهبود کیفیت بینایی کمک می‌کنند.

برای آشنایی دقیق‌تر با این دو ترکیب کلیدی و نحوه تاثیر آن‌ها بر سلامت چشم، پیشنهاد می‌کنیم مقاله تخصصی "لوتئین و زی‌زانتین دو ترکیب اصلی در سلامت چشم" به قلم دکتر کوشا شهیدی را در مجله داروکده مطالعه فرمایید.
 

راهکارهای مناسب برای کاهش خشکی چشم

مدیریت خشکی چشم، به ‌ویژه در موارد مزمن یا ناشی از علل تغذیه‌ای، نیازمند رویکردی چندوجهی است که شامل اصلاح سبک زندگی، بهبود وضعیت تغذیه و در صورت نیاز، مداخلات درمانی است. در این بخش، به موثرترین راهکارهای تغذیه‌ای، رفتاری و حمایتی برای کاهش علائم خشکی چشم می‌پردازیم:

- اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای و مصرف مکمل‌ها

همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، کمبود ویتامین‌هایی مانند A، D، E ،B12 و سایر ریزمغذی‌ها از جمله امگا-۳، زینک، لوتئین و زآگزانتین، نقش مهمی در ایجاد و تشدید خشکی چشم دارد. مصرف غذاهای غنی از این ترکیبات (مانند ماهی‌های چرب، سبزیجات برگ‌سبز، مغزها، جگر، تخم‌مرغ، لبنیات کامل و میوه‌های نارنجی‌رنگ) در کنار مصرف هدفمند مکمل‌های غذایی می‌تواند باعث بهبود کیفیت لایه اشکی، کاهش التهاب و افزایش مقاومت سلول‌های قرنیه در برابر آسیب‌های اکسیداتیو شود.
 

- مدیریت زمان استفاده از نمایشگرها

استفاده طولانی ‌مدت از موبایل، تبلت یا کامپیوتر باعث می‌شود تعداد پلک‌زدن‌ها به‌ طور ناخودآگاه کاهش پیدا کند که این مسئله تبخیر اشک را افزایش داده و به خشکی چشم منجر می‌شود. یکی از راه‌های آسان برای کاهش خشکی و خستگی چشم، این است که هر از گاهی نگاهتان را از صفحه بردارید و برای چند لحظه به جایی دورتر نگاه کنید؛ مثلا منظره‌ای بیرون از پنجره یا دیواری در فاصله دور. این کار کمک می‌کند عضلات چشم استراحت کنند و سطح چشم مرطوب بماند.
 

- افزایش رطوبت محیط زندگی یا کار

استفاده از دستگاه‌های بخور، به ‌ویژه در فصول سرد سال یا فضاهای بسته دارای تهویه مصنوعی، می‌تواند به کاهش تبخیر اشک کمک کند. همچنین اجتناب از قرار گرفتن در معرض باد مستقیم (مانند کولر، پنکه یا پنجره باز خودرو) توصیه می‌شود.
 

- پرهیز از عوامل محرک و عادات آسیب‌زا

مصرف دخانیات، مواجهه با دود، گردوغبار و مواد آلرژن محیطی می‌تواند التهاب سطح چشم را تشدید کرده و تعادل لایه اشکی را مختل کند. ترک سیگار و استفاده از عینک‌های محافظ در محیط‌های آلوده یا بادخیز از راهکارهای موثر در این زمینه هستند.
 

- استفاده از اشک مصنوعی و روان‌کننده‌های چشمی

قطره‌های اشک مصنوعی بدون مواد نگهدارنده، ژل‌های مرطوب‌کننده یا اسپری‌های لیپیدی سطح پلک می‌توانند به حفظ رطوبت سطح چشم و کاهش اصطکاک در هنگام پلک‌زدن کمک کنند. این محصولات به ‌ویژه برای افرادی که در معرض شرایط آب‌وهوایی خشک یا استفاده طولانی‌ مدت از صفحه‌نمایش هستند، بسیار مفید واقع می‌شوند.
 

- ارزیابی پزشکی و درمان‌های مکمل در موارد مقاوم

در مواردی که خشکی چشم با رعایت نکات فوق بهبود نمی‌یابد، ارزیابی دقیق توسط چشم‌پزشک ضروری است. درمان‌های مکمل نظیر انسداد موقت یا دائم مجرای اشکی (punctal plugs)، استفاده از قطره‌های حاوی سیکلوسپورین یا لیفیتگراست و در صورت لزوم بررسی بیماری‌های زمینه‌ای مانند شوگرن یا اختلالات تیروئید باید مدنظر قرار گیرد.
 

سخن پایانی

خشکی چشم مشکلی شایع اما قابل کنترل است که توجه به تغذیه و اصلاح کمبود ریزمغذی‌ها، نقشی کلیدی در مدیریت آن ایفا می‌کند. ویتامین‌هایی مانند A، E به همراه ترکیباتی نظیر امگا-۳ و زینک، می‌توانند با تقویت ساختار و عملکرد سیستم اشکی، به کاهش علائم کمک کنند. بهره‌گیری از مکمل‌های تخصصی، در کنار رعایت سبک زندگی سالم و مشورت با پزشک، رویکردی موثر برای پیشگیری و درمان این اختلال آزاردهنده خواهد بود.

داروکده، به ‌عنوان نخستین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین کشور، با ارائه مجموعه‌ای تخصصی از مکمل‌های طراحی شده برای سلامت چشم و بینایی، همراهی مطمئن برای شما است. مشاوران علمی داروکده، متشکل از داروسازان متخصص و کارشناسان ارشد تغذیه، آماده‌ هستند تا بر پایه دانش روز، شما را در انتخاب دقیق و آگاهانه یاری دهند.

اگر به ‌دنبال اطلاعات علمی قابل اعتماد در حوزه سلامت، زیبایی و مکمل‌های غذایی هستید، مجله علمی داروکده مرجعی تخصصی و همیشه به‌روز است.

امیدواریم که این مقاله برای شما مفید واقع شده باشد. از همراهی شما سپاسگزاریم و قدردان خواهیم بود اگر نظرات، پیشنهادها یا پرسش‌های خود را با ما به اشتراک بگذارید. بازخورد شما، ما را در ارتقای کیفیت محتوای علمی یاری خواهد کرد.