خشکی چشم؛ علت و درمان

خشکی چشم یکی از شایع‌ترین اختلالات سطح چشم است که با گسترش استفاده از وسایل دیجیتال، افزایش مواجهه با عوامل محیطی نامطلوب و شیوع بیشتر بیماری‌های زمینه‌ای، روندی صعودی در میان گروه‌های مختلف سنی یافته است. این اختلال که با ناپایداری لایه اشکی، التهاب سطح قرنیه و احساس ناراحتی مزمن همراه است، می‌تواند بر عملکرد بینایی، کیفیت زندگی و حتی سلامت روانی فرد تاثیر بگذارد. برخلاف تصور عمومی، خشکی چشم تنها به کمبود اشک محدود نمی‌شود، بلکه نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل فیزیولوژیک، محیطی و سیستمیک است. در این مقاله از مجله داروکده، با نگاهی علمی و جامع، به بررسی خشکی چشم، شایع‌ترین علائم، علل زمینه‌ای، گروه‌های در معرض خطر و روش‌های درمانی موجود، از اقدامات خانگی تا مداخلات تخصصی، می‌پردازیم و در پایان به پرسش‌های متداول در این زمینه پاسخ خواهیم داد.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• خشکی چشم چیست؟
• علائم خشکی چشم
• علت خشکی چشم
• گروه‌های در معرض خطر خشکی چشم
• درمان خشکی چشم

مدت زمان تقریبی مطالعه: 6 دقیقه

خشکی چشم چیست؟

خشکی چشم (Dry Eye Disease یا DED) یک اختلال مزمن و چندعاملی سطح چشم است که به دلیل کاهش تولید اشک یا افزایش تبخیر آن، باعث ناپایداری لایه اشکی و التهاب سطح قرنیه و ملتحمه می‌شود. این وضعیت نه‌ تنها موجب احساس ناراحتی، سوزش، خارش یا تاری دید در فرد می‌گردد، بلکه در صورت عدم درمان می‌تواند به آسیب ساختاری قرنیه و کاهش کیفیت زندگی منجر شود.

در شرایط طبیعی، سطح چشم توسط یک لایه نازک از اشک که از سه جزء اصلی (لایه لیپیدی، لایه آبی و لایه موکوسی) تشکیل شده است، مرطوب نگه داشته می‌شود. این لایه نه ‌تنها باعث روان‌سازی پلک روی سطح چشم می‌شود، بلکه نقش حیاتی در اکسیژن‌رسانی، محافظت در برابر عوامل بیماری‌زا و حفظ شفافیت قرنیه دارد. در خشکی چشم، این تعادل ظریف به هم می‌خورد و موجب بروز علائم ناراحت‌کننده و گاه ناتوان‌کننده می‌شود.

خشکی چشم یکی از شایع‌ترین اختلالات چشمی در جوامع امروزی است و تخمین زده می‌شود که تا ۳۰ درصد افراد در سنین بزرگسالی درجاتی از این بیماری را تجربه می‌کنند. شیوع این اختلال به ‌ویژه در میان زنان، سالمندان، کاربران طولانی‌مدت وسایل دیجیتال و افراد مبتلا به بیماری‌های التهابی سیستمیک بیشتر است.
 

علائم خشکی چشم

علائم خشکی چشم بسته به شدت بیماری، نوع اختلال اشکی (کاهش ترشح یا افزایش تبخیر) و زمینه‌های همراه می‌تواند متغیر باشد، اما در اغلب موارد با ناراحتی‌های مکرر و مزمن در سطح چشم همراه است. این علائم ممکن است در ابتدا خفیف و گذرا باشند، اما در صورت پیشرفت بیماری، می‌توانند بر کیفیت بینایی و زندگی روزمره فرد تاثیر قابل توجهی بگذارند.

رایج‌ترین علائم خشکی چشم عبارت‌اند از:

- احساس سوزش یا خارش چشم

یکی از اولین نشانه‌های خشکی چشم، احساس سوزش ملایم یا تحریک ناشی از تماس هوا با سطح ناپایدار قرنیه است.

- احساس وجود جسم خارجی یا شن‌ریزه در چشم

بسیاری از بیماران احساس می‌کنند جسمی ریز یا ذره‌ای شن در چشمشان وجود دارد؛ احساسی آزاردهنده که معمولا ناشی از ناپایداری لایه اشکی و تحریک یا التهاب سطح قرنیه و ملتحمه است.

- تاری دید متناوب

خشکی لایه اشکی ممکن است باعث تاری دید به ‌ویژه در هنگام مطالعه، کار با کامپیوتر یا رانندگی شود. این تاری معمولا با پلک زدن برطرف می‌گردد.

- قرمزی و التهاب چشم

کاهش رطوبت سطح چشم می‌تواند منجر به گشاد شدن عروق سطحی و بروز قرمزی چشم شود.

- احساس سنگینی یا خستگی چشم‌ها

در اثر تلاش مداوم چشم برای تطابق و حفظ رطوبت، بسیاری از افراد دچار خستگی زودهنگام چشمی می‌شوند.

- افزایش حساسیت به نور (فتوفوبی)

التهاب مزمن و تحریک مداوم می‌تواند حساسیت به نور محیطی را افزایش دهد، به ‌ویژه در فضاهای پرنور یا هنگام استفاده از نمایشگرها.

- اشک‌ریزش غیرطبیعی

اگرچه متناقض به نظر می‌رسد، اما یکی از علائم خشکی چشم می‌تواند افزایش اشک‌ریزش رفلکسی باشد. در این حالت، چشم به دلیل تحریک زیاد، اشک با کیفیت پایین و فاقد ترکیبات محافظتی تولید می‌‌نماید.
 

علت خشکی چشم

خشکی چشم یک بیماری چندعاملی است که به طور کلی در اثر اختلال در تولید یا عملکرد اشک به وجود می‌آید. این اختلال ممکن است به ‌دلیل کاهش ترشح اشک Aqueous-deficient dry یا افزایش تبخیر اشک Evaporative dry eye یا ترکیبی از هر دو رخ دهد. علل این اختلالات به طیف گسترده‌ای از عوامل داخلی و محیطی مرتبط هستند که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌نماییم:

1. کاهش تولید اشک (Aqueous Deficiency)

در این حالت، غدد اشکی اصلی توانایی کافی برای تولید بخش آبی اشک را از دست می‌دهند. شایع‌ترین علل این نوع خشکی چشم عبارت‌اند از:

- سندروم شوگرن (Sjögren’s Syndrome): یک بیماری خودایمنی شایع که باعث التهاب و آسیب غدد ترشحی، از جمله غدد اشکی و بزاقی می‌شود. این سندروم علت اصلی خشکی چشم با منشا سیستمیک است.

- افزایش سن: با افزایش سن، عملکرد غدد اشکی کاهش می‌یابد، به ‌ویژه در زنان پس از یائسگی.

- درگیری‌های نوروژنیک: آسیب‌های عصبی ناشی از جراحی، دیابت یا بیماری‌های عصبی می‌توانند انتقال پیام‌های محرک ترشح اشک را مختل کنند.

- داروها: برخی داروها مانند آنتی‌هیستامین‌ها، ضدافسردگی‌ها (به‌ویژه سه‌حلقه‌ای‌ها)، بتابلوکرها و دیورتیک‌ها با مهار عملکرد غدد اشکی، می‌توانند تولید اشک را کاهش دهند.

- کمبودهای تغذیه‌ای: کمبود ریزمغذی‌هایی مانند ویتامین A، ویتامینB2 (ریبوفلاوین) و اسیدهای چرب امگا-۳ می‌تواند عملکرد غدد اشکی و سلامت سطح قرنیه را مختل کرده و احتمال بروز خشکی چشم را افزایش دهد.
 

2. افزایش تبخیر اشک (Evaporative Dry Eye)

در این نوع از خشکی، اشک تولید می‌شود اما به سرعت تبخیر می‌گردد؛ معمولا به دلیل اختلال در لایه لیپیدی فیلم اشکی که توسط غدد میبومیان ترشح می‌شود. دلایل شایع این وضعیت عبارت‌اند از:

- اختلال عملکرد غدد میبومیان (Meibomian Gland Dysfunction - MGD): شایع‌ترین علت خشکی تبخیری که در آن غدد ترشح‌کننده چربی در لبه پلک‌ها دچار انسداد یا تغییر عملکرد می‌شوند.

- بلفاریت مزمن: التهاب لبه پلک‌ها می‌تواند به اختلال در ترشح چربی و تشدید تبخیر اشک منجر شود.

- استفاده طولانی از صفحات دیجیتال: کاهش تعداد پلک‌زدن هنگام کار با کامپیوتر، موبایل یا تبلت باعث کاهش توزیع یکنواخت اشک و افزایش تبخیر آن می‌شود.

- قرار گرفتن در محیط‌های نامناسب: سیستم‌های تهویه، هوای خشک، ارتفاع بالا و آلودگی هوا از عوامل محیطی موثر در افزایش تبخیر اشک هستند.

- استفاده از لنزهای تماسی: لنز می‌تواند به ‌طور مکانیکی لایه اشکی را مختل کند و باعث افزایش تبخیر آن شود.
 

3. عوامل ترکیبی و ساختاری

در برخی افراد، عوامل متعدد به ‌طور هم‌زمان وجود دارند یا ساختارهای طبیعی چشم دچار اختلال است:

- ناهنجاری‌های پلکی مانند لاگوفتالموس (incomplete lid closure): عدم بسته‌شدن کامل پلک هنگام خواب یا پلک زدن، موجب افزایش تبخیر و تحریک قرنیه می‌شود.

- جراحی‌های چشمی مانند لیزیک یا آب مروارید: این جراحی‌ها می‌توانند به اعصاب سطح قرنیه آسیب بزنند و رفلکس‌های ترشح اشک را مختل کنند.

- نوسانات هورمونی: کاهش هورمون‌های جنسی به ‌ویژه آندروژن‌ها در زنان پس از یائسگی می‌تواند به اختلال عملکرد غدد اشکی و میبومیان منجر شود.
 

بیشتر بخوانید: تمرکز بیشتر و محافظت از چشم در دنیای دیجیتال با سایگیمر

گروه‌های در معرض خطر خشکی چشم

خشکی چشم ممکن است در هر فردی و در هر سنی بروز پیدا کند، اما شیوع آن در برخی گروه‌های جمعیتی به‌طور معناداری بیشتر است از جمله:

- زنان، به‌ویژه پس از یائسگی

- سالمندان

- بیماران مبتلا به بیماری‌های خودایمنی (مانند سندرم شوگرن، لوپوس و آرتریت روماتوئید)

- مصرف‌کنندگان داروهای خاص (آنتی‌هیستامین‌ها، ضدافسردگی‌ها، بتابلوکرها، رتینوئیدها و...)

- کاربران طولانی‌مدت وسایل دیجیتال

- استفاده‌کنندگان از لنزهای تماسی

- افراد در معرض شرایط محیطی خشک، باد، گردوغبار یا هوای آلوده

- افرادی که تحت جراحی‌های چشمی قرار گرفته‌اند (مثل لیزیک یا آب مروارید)

- مبتلایان به بیماری‌های غدد چربی پلک (مانند اختلال عملکرد غدد میبومیان)

- افراد با بیماری‌های متابولیک مانند دیابت
 

درمان خشکی چشم

درمان خشکی چشم به ‌شکل مرحله‌ای و بر اساس شدت بیماری، علت زمینه‌ای و پاسخ به درمان انتخاب می‌شود. از درمان‌های خانگی و غیردارویی گرفته تا مداخلات پزشکی تخصصی، رویکردهای درمانی مختلفی برای مدیریت این اختلال وجود دارد. هدف اصلی در درمان خشکی چشم، کاهش علائم، بهبود کیفیت لایه اشکی، کنترل التهاب سطح چشم و پیشگیری از آسیب‌های قرنیه‌ای است.

در موارد خفیف تا متوسط، به‌ویژه در مراحل ابتدایی بیماری، می‌توان از رویکردهای غیر دارویی به ‌عنوان بخشی از درمان خشکی چشم در خانه بهره گرفت. این مداخلات ساده اما موثر، نقش مهمی در کنترل علائم و بهبود عملکرد لایه اشکی دارند. این درمان‌ها شامل موارد زیر هستند:

- استفاده منظم از قطره‌های اشک مصنوعی

- کمپرس گرم روزانه روی پلک‌ها برای کمک به باز شدن غدد چربی

- ماساژ ملایم پلک و رعایت بهداشت لبه پلک‌ها

- افزایش رطوبت محیط با دستگاه بخور

- کاهش زمان خیره شدن به مانیتور و پلک زدن آگاهانه

- اجتناب از دود سیگار، هوای خشک و باد مستقیم

- استفاده از عینک آفتابی برای کاهش تبخیر اشک و محافظت در برابر نور، باد و ذرات معلق

- مصرف آب کافی برای حفظ هیدراتاسیون عمومی بدن

- رعایت یک رژیم غذایی متعادل و غنی از ریزمغذی‌های ضروری برای سلامت چشم، از جمله اسیدهای چرب امگا-۳ ویتامین‌های A ،C و E ، زینک و آنتی‌اکسیدان‌هایی مانند لوتئین و زآگزانتین.

- استفاده از مکمل‌های غذایی مناسب برای کاهش خشکی چشم

این اقدامات می‌توانند تا حد زیادی علائم را کاهش داده و نیاز به درمان‌های دارویی را در بسیاری از موارد به تعویق اندازند.
 

بیشتر بخوانید: بهترین قرص برای تقویت چشم

در موارد متوسط تا شدید یا در بیمارانی که به درمان‌های اولیه پاسخ کافی نمی‌دهند، مداخلات تخصصی‌تری لازم است که با هدف مهار التهاب، حفظ لایه اشکی و پیشگیری از آسیب قرنیه طراحی شده‌اند. از جمله این روش‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- داروهای ضدالتهاب موضعی (مانند سیکلوسپورین A و لایفیتگرست)

- انسداد موقت یا دائم مجرای اشکی برای حفظ رطوبت چشم

- استفاده از سرم اتولوگ تهیه‌ شده از خون خود بیمار

- درمان اختلال غدد میبومیان با تکنولوژی IPL یا LipiFlow

- لنزهای اسکلرال برای موارد شدید و مقاوم به درمان

در نهایت، موفقیت در درمان خشکی چشم نیازمند رویکردی چندوجهی، پیگیری مداوم و رعایت توصیه‌های تخصصی چشم‌پزشک است. گرچه درمان قطعی همیشگی برای همه بیماران ممکن نیست، اما با انتخاب روش مناسب، می‌توان علائم بیماری را به ‌طور چشمگیر کنترل و کیفیت زندگی را ارتقا داد.
 

سوالات متداول در مورد خشکی چشم

1- خشکی چشم کمبود کدام ویتامین است؟

یکی از مهم‌ترین ویتامین‌هایی که کمبود آن با خشکی چشم مرتبط است، ویتامین A است. این ویتامین نقش حیاتی در حفظ سلامت اپیتلیوم قرنیه و غدد اشکی دارد و کمبود آن می‌تواند منجر به کاهش ترشح اشک و کراتینه شدن سطح چشم شود. در موارد شدید، کمبود ویتامین A ممکن است باعث گزروفتالمی (Xerophthalmia) و آسیب‌های قرنیه‌ای شود. علاوه بر آن، ویتامین‌های C ،E و B2 نیز در سلامت سطح چشم نقش حمایتی دارند.

2- آیا خشکی چشم خطرناک است؟

در اغلب موارد، خشکی چشم تهدید فوری برای بینایی محسوب نمی‌شود، اما در صورت عدم درمان یا کنترل مناسب، می‌تواند به آسیب‌های جدی در سطح قرنیه منجر گردد. کاهش پایداری لایه اشکی باعث التهاب مزمن، زخم قرنیه، عفونت و در موارد نادر، کاهش بینایی می‌شود. همچنین، خشکی شدید چشم می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به ‌طور قابل توجهی کاهش دهد. در بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای مانند سندرم شوگرن، خطر عوارض چشمی بیشتر است. بنابراین، تشخیص به ‌موقع و مداخله درمانی مناسب برای پیشگیری از پیشرفت بیماری ضروری است.

3- خشکی چشم چه عوارضی دارد؟

خشکی چشم در صورت تداوم و عدم درمان مناسب می‌تواند منجر به التهاب مزمن سطح چشم، اختلال در عملکرد اپیتلیوم قرنیه و آسیب تدریجی به ساختار قرنیه شود. این وضعیت زمینه‌ساز ایجاد زخم‌های قرنیه‌ای، کراتیت نقطه‌ای سطحی و افزایش خطر عفونت‌های چشمی است. همچنین ناپایداری فیلم اشکی موجب تاری دید، نوسانات بینایی و حساسیت به نور می‌شود. در موارد شدید و مقاوم، احتمال کاهش دائمی بینایی نیز وجود دارد.

4- آیا خشکی چشم باعث نابینایی میشود؟

خشکی چشم به‌ ندرت منجر به نابینایی کامل می‌شود، اما در موارد شدید و درمان‌نشده، می‌تواند آسیب‌های جدی و غیرقابل برگشتی به سطح قرنیه وارد کند. التهاب مزمن، زخم‌های قرنیه، نازک شدن اپیتلیوم و عفونت‌های ثانویه از جمله عوارضی هستند که در صورت پیشرفت، ممکن است دید را به ‌طور قابل‌توجهی کاهش دهند. در بیماران با اختلالات خودایمنی یا نقص‌های اشکی شدید، این خطر بیشتر است. نابینایی در چنین شرایطی اغلب تدریجی، محدود و ناشی از عوارض ثانویه است.

5- آیا خشکی چشم درمان قطعی دارد؟

خشکی چشم در اغلب موارد یک اختلال مزمن و چندعاملی است که درمان قطعی و دائمی برای آن وجود ندارد، به ‌ویژه زمانی که با بیماری‌های زمینه‌ای پایدار یا تغییرات وابسته به سن همراه باشد. با این حال، در برخی بیماران که علت خشکی چشم آن‌ها قابل اصلاح است، مانند مواجهه با عوامل محیطی یا مصرف داروهای خاص، بهبودی کامل امکان پذیر است.
 

سخن پایانی

خشکی چشم اگرچه در ظاهر یک مشکل ساده و رایج به نظر می‌رسد، اما در واقع اختلالی چندوجهی و بالقوه مزمن است که می‌تواند به‌ طور قابل‌توجهی عملکرد بینایی و کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. شناخت به ‌موقع علائم، شناسایی علل زمینه‌ای و انتخاب روش درمانی مناسب، نقش کلیدی در جلوگیری از پیشرفت بیماری و بروز عوارض جدی‌تر ایفا می‌کند.

خوشبختانه، با بهره‌گیری از راهکارهای خانگی، اصلاح سبک زندگی، تغذیه سالم و در صورت لزوم، درمان‌های تخصصی، می‌توان در بسیاری از موارد کنترل موثری بر این بیماری داشت. در نهایت، توجه به سلامت چشم و مشورت با چشم‌پزشک در صورت بروز نشانه‌های مکرر خشکی، گامی مهم در پیشگیری از آسیب‌های جدی‌تر چشمی است.

در فرایند مدیریت خشکی چشم، انتخاب محصولات باکیفیت، نقشی کلیدی در ارتقای اثربخشی درمان ایفا می‌کند. داروخانه آنلاین داروکده به عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه اینترنتی در ایران، مجموعه‌ای جامع از مکمل‌های سلامت چشم و بینایی و اشک‌های مصنوعی را عرضه می‌نماید.

داروکده با ارائه اطلاعات علمی به‌روز، بررسی دقیق ترکیبات محصولات و فراهم‌سازی امکان مشاوره تخصصی با تیم علمی متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، شرایطی را فراهم کرده است تا کاربران بتوانند با اطمینان و آگاهی، فرآورده‌ای متناسب با نیازهای فردی خود انتخاب کنند. تنها با یک تماس یا مشاوره آنلاین، می‌توانید گامی مطمئن در مسیر انتخاب بهترین گزینه بردارید.

امیدواریم این مقاله توانسته باشد اطلاعات مفیدی در زمینه خشکی چشم، علل، علائم و روش‌های درمان آن در اختیار شما قرار دهد. خوشحال می‌شویم با ثبت نظرات، انتقادات و پیشنهادهای خود، ما را در تولید محتوای کاربردی‌تر همراهی نمایید.