لوتئین (lutein) چیست و چه خواصی دارد؟

لوتئین یکی از کاروتنوئیدهای مهم، به‌ عنوان ترکیبی با عملکرد آنتی‌اکسیدانی و محافظتی، در سال‌های اخیر جایگاه ویژه‌ای در حوزه سلامت و تغذیه یافته است. این رنگدانه طبیعی که به‌ طور عمده در شبکیه چشم، پوست، بافت مغز و پلاسمای خون انسان یافت می‌شود، در بدن سنتز نمی‌گردد و صرفا از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌های غذایی قابل تامین است.

نقش لوتئین در حفظ سلامت چشم، به خصوص در پیشگیری از دژنراسیون ماکولا و آسیب‌های ناشی از نور آبی، تنها یکی از ابعاد عملکرد این ماده ارزشمند است. مطالعات علمی متعدد همچنین نشان داده‌اند که لوتئین می‌تواند در تقویت عملکرد شناختی، محافظت از پوست در برابر اشعه UV، حمایت از سلامت قلب و حتی کاهش ریسک برخی سرطان‌ها نقش موثری ایفا نماید.

در این مقاله از مجله علمی داروکده به بررسی جامع لوتئین پرداخته‌ایم؛ از ساختار و عملکرد آن در بدن تا منابع، نحوه مصرف، دوزهای پیشنهادی، عوارض احتمالی و نکات احتیاطی مرتبط با مصرف مکمل‌های لوتئین.
 

آنچه در این مقاله می‌خوانید:

• لوتئین چیست؟
• خواص لوتئین برای سلامتی
• منابع لوتئین
• نحوه و میزان مصرف لوتئین
• عوارض جانبی و موارد احتیاط در مصرف لوتئین
• سوالات متداول درباره لوتئین

مدت زمان تقریبی مطالعه: 6 دقیقه
 

لوتئین چیست؟

لوتئین (Lutein) یک رنگدانه زرد-نارنجی از گروه کاروتنوئیدها است که به ‌طور طبیعی در سبزیجات برگ‌سبز، میوه‌ها، زرده تخم‌مرغ و برخی گل‌ها وجود دارد. این ترکیب در بدن انسان ساخته نمی‌شود، بنابراین تنها از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها قابل دریافت است.

از نظر ساختاری، لوتئین یک آنتی‌اکسیدان قوی است که شباهت زیادی به بتاکاروتن دارد، اما برخلاف آن، فعالیت پیش‌ساز ویتامین A ندارد. مهم‌ترین محل تجمع لوتئین در بدن، شبکیه چشم و به ‌ویژه ناحیه ماکولا (مسئول دید مرکزی و دقیق) است. در واقع، لوتئین به‌ عنوان «فیلتر طبیعی نور آبی» در چشم عمل می‌کند و با جذب طول موج‌های پرانرژی نور، از آسیب اکسیداتیو به سلول‌های حساس شبکیه جلوگیری به عمل می‌آورد و یکی از مواد مغذی مهم برای حفظ سلامت و تقویت چشم است.

علاوه بر چشم، لوتئین در پوست، مغز، بافت‌های چربی و پلاسما نیز یافت می‌شود و مطالعات نشان می‌دهند که این ماده می‌تواند نقش مهمی در سلامت مغز، پوست و سیستم قلبی-عروقی ایفا کند.

به دلیل توانایی بالای لوتئین در مهار رادیکال‌های آزاد، این ترکیب ممکن است در محافظت مقابل بیماری‌های مزمن مرتبط با استرس اکسیداتیو نیز موثر باشد.

در ادامه به مهم‌ترین فواید لوتئین برای سلامتی بر پایه شواهد علمی می‌پردازیم.
 

خواص لوتئین برای سلامتی

- حمایت از سلامت بینایی و پیشگیری از بیماری‌های چشمی

خواص لوتئین برای چشم بسیار شناخته شده است. لوتئین بیشترین تراکم خود را در ناحیه ماکولا (بخش مرکزی و حیاتی شبکیه چشم) دارد، جایی که مسئول پردازش دقیق‌ترین و متمرکزترین دید است. این کاروتنوئید به‌ عنوان یک فیلتر طبیعی برای نور آبی عمل کرده و با جذب پرتوهای پرانرژی، از آسیب نوری به سلول‌های فتورسپتور جلوگیری می‌کند. علاوه بر این، لوتئین با مهار رادیکال‌های آزاد و کاهش التهاب اکسیداتیو، از ساختارهای حساس شبکیه محافظت می‌نماید.

یافته‌های مطالعات بالینی نشان می‌دهند که دریافت کافی لوتئین، به ‌ویژه در کنار زاگزانتین، می‌تواند خطر ابتلا به دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) و تشکیل آب ‌مروارید را به‌ طور قابل توجهی کاهش دهد و سرعت پیشرفت این بیماری‌ها را نیز کندتر نماید. از این رو در بسیاری از مکمل‌های تخصصی برای سلامت چشم و بینایی از این دو ترکیب استفاده شده است.
 

بیشتر بخوانید: لوتئین و زی زانتین دو ترکیب اصلی در سلامت چشم

- تقویت سلامت مغز و عملکرد شناختی

لوتئین از معدود کاروتنوئیدهایی است که توان عبور از سد خونی-مغزی را دارد و در غلظت‌های بالا در نواحی خاصی از مغز، به‌ ویژه قشر خاکستری و بخش‌های مرتبط با حافظه، یادگیری و تصمیم‌گیری تجمع می‌یابد. مطالعات مشاهده‌ای و مداخله‌ای نشان داده‌اند که سطح بالاتر لوتئین در پلاسما یا بافت مغز، با عملکرد بهتر شناختی، از جمله حافظه، دقت، سرعت پردازش اطلاعات و عملکرد اجرایی در بزرگسالان، به ‌ویژه سالمندان، مرتبط است.

همچنین شواهد اولیه حاکی از آن است که لوتئین می‌تواند در مراحل رشد مغز نوزادان نیز نقش حمایتی داشته باشد و به بهبود رشد عصبی و شناختی در اوایل زندگی کمک کند. مکانیسم‌های پیشنهادی این اثر شامل کاهش التهاب عصبی، حفاظت در برابر استرس اکسیداتیو و پشتیبانی از یکپارچگی سلول‌های عصبی است.
 

- محافظت از پوست در برابر پیری و اشعه UV

لوتئین به‌ عنوان یک آنتی‌اکسیدان قوی، نقش مهمی در دفاع از پوست مقابل پرتوهای مضر خورشید ایفا می‌کند. این کاروتنوئید با جذب اشعه‌های ماورای بنفش و کاهش استرس اکسیداتیو ناشی از تابش نور، می‌تواند از تخریب الیاف کلاژن، کاهش خاصیت ارتجاعی و شکل‌گیری چین‌وچروک‌های زودرس جلوگیری نماید.

مطالعات انسانی نشان داده‌اند که مصرف مکمل‌های حاوی لوتئین ممکن است باعث افزایش آبرسانی پوست، بهبود بافت پوست و کاهش شدت اریتم ناشی ازUV  (قرمزی و التهاب پس از آفتاب) گردند.
 

- کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی-عروقی

لوتئین با عملکرد ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی خود، می‌تواند نقش مهمی در حفاظت از سیستم قلبی-عروقی ایفا کند. این کاروتنوئید از اکسیداسیون لیپوپروتئین‌های LDL (کلسترول بد) جلوگیری کرده و به این ترتیب از آغاز فرایند آترواسکلروز (تصلب شرایین) ممانعت به عمل می آورد. همچنین، لوتئین با کاهش التهاب سیستمیک و بهبود عملکرد سلول‌های اندوتلیال (سلول‌های پوشاننده دیواره عروق)، به حفظ انعطاف‌پذیری رگ‌ها کمک می‌کند.

شواهد اپیدمیولوژیک و مطالعات بالینی نشان داده‌اند که سطوح بالاتر لوتئین در خون با کاهش ضخامت دیواره شریان کاروتید (CIMT)، کاهش سفتی عروق و کاهش خطر رویدادهای قلبی مانند سکته و انفارکتوس میوکارد همراه است. از این رو، لوتئین نه ‌تنها برای سلامت چشم، بلکه به‌ عنوان یک عامل محافظ قلب نیز شناخته می‌شود.
 

- نقش در پیشگیری از برخی سرطان‌ها

شواهد اپیدمیولوژیک حاکی از آن است که مصرف منظم لوتئین از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها، ممکن است با کاهش خطر ابتلا به برخی از سرطان‌ها از جمله سرطان روده بزرگ همراه باشد.

مکانیسم‌های زیربنایی این اثر محافظتی به توانایی لوتئین در مهار رادیکال‌های آزاد، کاهش التهاب مزمن، تعدیل فعالیت ژن‌های مرتبط با رشد سلولی و پیشگیری از تکثیر سلول‌های سرطانی نسبت داده شده است. همچنین، لوتئین ممکن است با تقویت عملکرد سیستم ایمنی، به مقابله بهتر بدن با تغییرات سلولی غیرطبیعی کمک کند.

در حالی که برای تایید قطعی این اثرات به کارآزمایی‌های بالینی گسترده‌تری نیاز است، یافته‌های فعلی از نقش بالقوه لوتئین در راهبردهای تغذیه‌ای برای پیشگیری از سرطان پشتیبانی می‌کنند.
 

منابع لوتئین

از آنجا که لوتئین در بدن انسان سنتز نمی‌شود، دریافت آن به ‌طور کامل وابسته به منابع غذایی یا مکمل‌ها است. خوشبختانه، لوتئین به صورت طبیعی در بسیاری از مواد غذایی گیاهی، به خصوص در سبزیجات برگ‌سبز تیره، وجود دارد.

در ادامه، غنی‌ترین منابع غذایی لوتئین معرفی می‌شوند: 

1. سبزیجات برگ‌سبز تیره

• اسفناج پخته‌شده یا خام

• برگ چغندر

• برگ شلغم

• جعفری تازه
 

2. سبزیجات رنگی و سایر منابع گیاهی

• ذرت شیرین (به‌ویژه به‌صورت پخته‌شده یا کنسروی)

• نخود سبز

• فلفل دلمه‌ای زرد و نارنجی

• کدو حلوایی

• کدو سبز

• بروکلی

• هویج
 

3. میوه‌ها

• آووکادو

• پرتقال

• انگور سبز

• کیوی
 

4. زرده تخم‌مرغ

یکی از منابع حیوانی مهم لوتئین است. اگرچه محتوای لوتئین زرده تخم‌مرغ نسبت به سبزیجات کمتر است، اما زیست‌دسترسی آن بسیار بالاتر است، چراکه لوتئین موجود در تخم‌مرغ همراه با چربی طبیعی است که جذب آن را تسهیل می‌کند.
 

5. مواد غذایی غنی‌شده و مکمل‌ها

برخی نوشیدنی‌ها، غلات صبحانه یا روغن‌های خوراکی ممکن است با لوتئین غنی شده باشند. همچنین، مکمل‌های لوتئین به‌ صورت کپسول یا قرص، در دوزهای متنوع عرضه می‌شوند و به ‌ویژه برای افراد در معرض خطر بیماری‌های چشمی توصیه می‌گردند.
 

نحوه و میزان مصرف لوتئین

از آنجا که لوتئین ترکیبی محلول در چربی است، جذب آن در بدن زمانی به حداکثر می‌رسد که همراه با وعده غذایی، به ‌ویژه غذاهای حاوی چربی‌های سالم مصرف شود. با این وجود، برای افرادی که تمایل دارند مصرف دقیق‌تری داشته باشند، مکمل‌های لوتئین نیز در دسترس هستند؛ این مکمل‌ها اغلب به‌ صورت ترکیبی با زیگزانتین جهت حمایت از سلامت چشم و پیشگیری از بیماری‌های وابسته به سن عرضه می‌شوند.

میزان دریافت روزانه لوتئین از طریق رژیم غذایی معمول، بین ۱ تا ۳ میلی‌گرم تخمین زده می‌شود. در حالی‌که اثرات سودمند لوتئین در مطالعات بالینی عمدتا در دوزهای حدود ۶ میلی‌گرم در روز یا بیشتر مشاهده شده‌اند؛ مقداری که می‌توان با مصرف منظم منابع غذایی غنی از لوتئین به آن دست یافت.

بیشتر مکمل‌های تجاری موجود در بازار حاوی ۲۰ میلی‌گرم یا بالاتر لوتئین هستند؛ این مقدار اگرچه بیش از نیاز روزانه برای دریافت فواید سلامت‌بخش آن است، اما در اغلب مطالعات بالینی، دوزهایی در بازه ۱۰ تا ۴۰ میلی‌گرم در روز مورد استفاده قرار گرفته‌اند و هیچ‌گونه عارضه جانبی جدی یا نگرانی ایمنی قابل توجهی گزارش نشده است. این موضوع نشان می‌دهد که قرص لوتئین در دوزهای متعارف، ترکیبی ایمن با تحمل‌پذیری بالا است و عوارض قرص لوتئین در این محدوده دوز به‌ طور کلی نادر است.
 

عوارض جانبی و موارد احتیاط در مصرف لوتئین

لوتئین در اغلب مطالعات بالینی به ‌عنوان ترکیبی ایمن شناخته شده است و مصرف آن حتی در دوزهای نسبتا بالا (تا ۴۰ میلی‌گرم در روز) در بزرگسالان سالم، بدون بروز عوارض جانبی جدی گزارش شده است. این کاروتنوئید طبیعی، به دلیل محلول بودن در چربی و توانایی بدن در تنظیم جذب و دفع آن، به ‌ندرت در بدن تجمع سمی ایجاد می‌کند.

با این حال، در موارد نادر و عمدتا در پی مصرف دوزهای بسیار بالا یا استفاده طولانی‌مدت از مکمل‌ها، ممکن است برخی عوارض خفیف و برگشت‌پذیر مشاهده شود، از جمله:

- کاروتنودرما (زردی پوست): تغییر رنگ زرد یا نارنجی در پوست، به ‌ویژه در کف دست و پا که ناشی از تجمع کاروتنوئیدها در بافت‌های زیرجلدی است. این وضعیت بی‌خطر بوده و با قطع یا کاهش مصرف، به ‌تدریج برطرف می‌شود.

- ناراحتی‌های گوارشی خفیف: مانند تهوع، نفخ یا احساس سنگینی معده، به‌ ویژه در افرادی با حساسیت گوارشی یا مصرف مکمل‌های لوتئین با معده خالی.
 

موارد احتیاط در مصرف لوتئین                  

اگرچه لوتئین یکی از ایمن‌ترین ترکیبات تغذیه‌ای شناخته‌ شده است، اما در برخی شرایط خاص، احتیاط در مصرف آن توصیه می‌شود:

1. زنان باردار و شیرده

مصرف لوتئین از طریق منابع غذایی در دوران بارداری و شیردهی بی‌خطر تلقی می‌گردد، اما استفاده از مکمل‌های با دوز بالا باید با نظر پزشک انجام شود، به ‌ویژه اگر این مکمل‌ها حاوی ترکیبات دیگری مانند زیگزانتین یا ویتامین A باشند که مصرف آنها در دوزهای بالا ممکن است محدود شود.

2. کودکان و نوجوانان

هرچند لوتئین برای رشد و سلامت بینایی در کودکان ضروری است، اما دوز مصرفی باید بر اساس سن و وضعیت سلامت عمومی توسط پزشک تعیین گردد. استفاده خودسرانه از مکمل‌های بزرگسالان برای کودکان توصیه نمی‌شود.

3. بیماران دارای اختلال در جذب چربی

افرادی که دچار بیماری‌هایی مانند فیبروز کیستیک، بیماری التهابی روده یا سندروم روده کوتاه هستند، ممکن است در جذب لوتئین دچار مشکل باشند. در این موارد، مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه، جهت تنظیم دوز ضروری است. 

4. مصرف همزمان با سایر کاروتنوئیدها یا مکمل‌ها

لوتئین با سایر کاروتنوئیدها مانند بتاکاروتن و لیکوپن رقابت جذب دارد. بنابراین در صورت مصرف مکمل‌های ترکیبی یا مولتی‌ویتامین‌های حاوی چند نوع کاروتنوئید، بهتر است فرمولاسیون آن‌ها متناسب طراحی شده باشد تا مانع جذب یکدیگر نشوند.

5. افرادی با بیماری‌های خاص یا مصرف داروهای مزمن

هرچند لوتئین با اکثر داروها تداخل شناخته‌شده‌ای ندارد، اما در بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن مانند بیماری‌های کبدی یا کلیوی بهتر است مصرف مکمل تحت نظر پزشک صورت گیرد، به‌ ویژه اگر فرد داروهای متعددی دریافت می‌کند.
 

سوالات متداول درباره لوتئین

۱. آیا لوتئین همان ویتامین A است؟

خیر. لوتئین از خانواده کاروتنوئیدها است و از نظر ساختار شیمیایی به بتاکاروتن شباهت دارد، اما برخلاف آن، در بدن به ویتامین A تبدیل نمی‌شود. نقش اصلی‌ لوتئین محافظت آنتی‌اکسیدانی و حفظ سلامت چشم‌ها است.

۲. بهترین زمان مصرف لوتئین چه زمانی است؟

بهترین زمان مصرف لوتئین، همراه یا بلافاصله بعد از وعده غذایی حاوی چربی‌های سالم است، زیرا لوتئین محلول در چربی است و همراه غذا بهتر جذب می‌شود.

3- آیا لوتئین فقط برای افراد مسن مفید است؟

خیر. لوتئین در تمام مراحل زندگی، از رشد مغزی در نوزادان تا حفظ عملکرد شناختی و بینایی در بزرگسالی، نقش دارد. با این حال، بیشترین کاربرد بالینی آن در پیشگیری از بیماری‌های چشمی مرتبط با افزایش سن دیده شده است.

4- آیا می‌توان لوتئین را از طریق غذا به اندازه کافی دریافت کرد؟

اگر رژیم غذایی سرشار از سبزیجات برگ‌سبز تیره مانند اسفناج، کلم‌پیچ و منابعی مثل زرده تخم‌مرغ باشد، ممکن است نیاز روزانه تامین شود. با این حال، بسیاری از افراد از طریق مکمل‌ها دوز موثرتری دریافت می‌کنند.

5- آیا می‌توان قرص لوتئین را به ‌طور مداوم مصرف کرد؟

مصرف مداوم قرص لوتئین در دوزهای معمول برای اغلب افراد بی‌خطر است، اما در دوره‌های طولانی، بهتر است وقفه‌هایی منظم در نظر گرفته شود تا از عادت زیستی بدن جلوگیری شده، پاسخ‌دهی به مکمل حفظ گردد و احتمال بروز عوارض ناخواسته کاهش یابد. افرادی که به‌ صورت مداوم از مکمل‌های لوتئین استفاده می‌کنند، به‌ویژه کسانی که در معرض بیماری‌های چشمی قرار دارند یا از فرآورده‌های تقویتی چشم بهره می‌برند، بهتر است پیش از ادامه مصرف طولانی‌مدت با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت نمایند تا دوز و مدت مصرف متناسب با شرایط فردی آن‌ها تنظیم شود.
 

سخن پایانی

لوتئین یکی از کاروتنوئیدهای مهمی است که به‌ دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی و حضور فعال در بافت‌های حیاتی مانند شبکیه چشم، مغز و پوست، در مطالعات بسیاری مورد توجه قرار گرفته است. شواهد موجود نشان می‌دهند که دریافت لوتئین، به‌ ویژه در قالب یک رژیم غذایی متنوع یا در صورت نیاز با مصرف مکمل، می‌تواند به حفظ سلامت بینایی و کاهش اثرات ناشی از استرس اکسیداتیو کمک نماید.

اگرچه لوتئین در دوزهای متعارف ایمن تلقی می‌شود، اما در مصرف بلندمدت، رعایت تعادل در دوز مصرفی و در نظر گرفتن وقفه‌های مناسب توصیه می‌شود. همچنین در برخی گروه‌های خاص، مانند زنان باردار، کودکان یا افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه پیش از مصرف مکمل‌های لوتئین اهمیت ویژه‌ای دارد.

لوتئین و طیف گسترده‌ای از مکمل‌های تخصصی در داروخانه آنلاین داروکده موجود است. داروکده، نخستین داروخانه اینترنتی دارای مجوز رسمی در کشور و تنها داروخانه آنلاین با نماد اعتماد الکترونیک پنج ‌ستاره، فضایی مطمئن و تخصصی برای خرید آنلاین فرآورده‌های سلامت‌محور فراهم کرده است؛ جایی که اصالت کالا، قیمت مناسب و تاریخ مصرف معتبر در اولویت قرار دارد.

برای انتخاب آگاهانه و مطمئن‌تر، امکان مشاوره تلفنی با تیم علمی داروکده فراهم است. این تیم، متشکل از داروسازان و متخصصان تغذیه، با دانش تخصصی و رویکردی علمی، شما را در انتخاب مکمل مناسب بر اساس نیازهای فردی راهنمایی خواهند کرد.

علاوه بر این، مجله علمی داروکده با انتشار محتوای به‌روز و معتبر در حوزه سلامت، بستری ارزشمند برای افزایش آگاهی، ارتقای سواد تغذیه‌ای و آشنایی با تازه‌ترین یافته‌های علمی فراهم آورده است.

داروکده همواره پذیرای دیدگاه‌ها، نقدها و پیشنهادهای کاربران خود است و آن را فرصتی برای ارتقای خدمات و پاسخ‌گویی موثرتر به نیازهای مخاطبان می‌داند.