مواد غذایی مفید و مضر برای کراتینین بالا

کراتینین یک محصول زائد طبیعی در بدن انسان است که از متابولیسم عضلانی و تجزیه پروتئین‌ها تولید می‌شود. این ماده توسط کلیه‌ها فیلتر شده و از طریق ادرار دفع می‌گردد.

سطوح بالای کراتینین در خون اغلب نشان‌دهنده مشکلات کلیوی مانند بیماری مزمن کلیه (CKD)، آسیب حاد کلیه یا حتی عوامل موقتی مانند کم‌آبی بدن، مصرف بیش از حد پروتئین یا تمرینات شدید ورزشی است.

یکی از مهم‌ترین عوامل در مدیریت سطح کراتینین، تغذیه صحیح است. آنچه ما روزانه مصرف می‌کنیم، می‌تواند بر سلامت کلیه‌ها، روند دفع مواد زائد و میزان بار متابولیکی بدن اثر بگذارد.

برخی مواد غذایی با دارا بودن ترکیبات مفید، به تقویت عملکرد کلیه، کاهش التهاب و بهبود جریان دفع کمک می‌کنند؛ در حالی که گروهی دیگر با افزایش فشار بر کلیه‌ها یا تشدید تجمع مواد زائد، وضعیت فرد را وخیم‌تر می‌سازند.

شناخت این مواد غذایی و به‌کارگیری آن‌ها در رژیم روزانه، نه تنها به افراد مبتلا به کراتینین بالا کمک می‌کند تا وضعیت سلامت خود را بهتر مدیریت کنند، بلکه می‌تواند به پیشگیری از پیشرفت بیماری‌های کلیوی نیز منجر شود.

در این مقاله تلاش می‌کنیم با رویکردی علمی و در عین حال کاربردی، به معرفی مواد غذایی مفید و مضر برای کراتینین بالا بپردازیم تا خوانندگان بتوانند با انتخاب‌های آگاهانه، کیفیت زندگی خود را ارتقا دهند و از آسیب‌های احتمالی آینده پیشگیری نمایند.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• کراتینین چیست؟
• علت بالا بودن کراتینین چیست؟
• علائم بالا بودن کراتینین در بدن
• مواد غذایی مفید برای کراتینین بالا
• مواد غذایی مضر برای کراتینین بالا

مدت زمان تقریبی مطالعه : 7 دقیقه
 

کراتینین چیست؟

کراتینین یک ماده زائد شیمیایی است که در نتیجه فعالیت طبیعی ماهیچه‌ها تولید می‌شود.

این ماده از شکستن یک مولکول به نام کراتین به وجود می‌آید.

کراتین ماده‌ای است که در ماهیچه‌ها ذخیره می‌شود و انرژی لازم برای انقباضات عضلانی را فراهم می‌کند. هرچه توده عضلانی یک فرد بیشتر باشد، مقدار بیشتری کراتین و به دنبال آن، کراتینین تولید می‌شود.

با این حال، بسیاری از افراد به اشتباه واژه‌های کراتین و کراتینین را به جای یکدیگر به کار می‌برند، در حالی که این دو ترکیب از نظر ماهیت و نقش در بدن تفاوت اساسی دارند.
 

برای درک بهتر نقش کراتین و چگونگی متابولیسم آن در بدن، پیشنهاد می‌شود ویدیوی "همه چیز درباره کراتین" که در دو بخش توسط دکتر کوشا شهیدی (داروساز) در مجله علمی داروکده منتشر شده است، مشاهده شود.
 

تولید کراتینین در بدن به طور معمول یک فرآیند ثابت و پایدار است. پس از تولید، کراتینین از طریق جریان خون به کلیه‌ها منتقل می‌شود.

کلیه‌ها مانند فیلترهای بدن عمل می‌کنند و وظیفه دارند این ماده زائد را از خون جدا کرده و از طریق ادرار از بدن خارج کنند.

بنابراین، سطح کراتینین در خون به طور مستقیم با عملکرد کلیه‌ها ارتباط دارد.

یک کلیه سالم می‌تواند کراتینین را به طور مؤثر از بدن دفع کند، در حالی که کلیه‌هایی که به درستی کار نمی‌کنند، نمی‌توانند این کار را انجام دهند و در نتیجه، سطح کراتینین در خون افزایش می‌یابد.

سطوح کراتینین در خون معمولاً ثابت است و بسته به عواملی مانند سن، جنسیت، جثه و میزان توده عضلانی متفاوت است.

سطوح نرمال کراتینین به شرح زیر است :

- مردان بزرگسال: حدود ۰.۶ تا ۱.۲ mg/dL

- زنان بزرگسال: حدود ۰.۵ تا ۱.۱ mg/dL

آزمایش سطح کراتینین در خون یکی از روش‌های اصلی برای بررسی سلامت کلیه‌ها است. این آزمایش معمولاً به عنوان بخشی از آزمایش‌های روتین خون انجام می‌شود و به پزشکان کمک می‌کند تا عملکرد کلیه را ارزیابی کنند.
 

علت بالا بودن کراتینین چیست؟

بالا بودن سطوح کراتینین در خون، که به عنوان هیپرکراتینینمی شناخته می‌شود، می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد. اصلی‌ترین علت آن اختلال در عملکرد کلیه‌ها است، زیرا کلیه‌ها مسئول دفع کراتینین هستند.

برخی از مهم‌ترین دلایل افزایش کراتینین عبارتند از:

- بیماری‌های کلیوی

شایع‌ترین علت بالا رفتن کراتینین، آسیب به کلیه‌ها یا بیماری‌های مزمن کلیوی (CKD) است.

بیماری‌هایی مانند دیابت و فشار خون بالا می‌توانند به مرور زمان به رگ‌های خونی کوچک در کلیه‌ها آسیب بزنند و توانایی آن‌ها را برای فیلتر کردن خون کاهش دهند.
 

- کم آبی بدن

وقتی بدن به اندازه کافی آب نداشته باشد، حجم خون کاهش می‌یابد و کلیه‌ها نمی‌توانند به طور مؤثر خون را فیلتر کنند. این موضوع می‌تواند منجر به افزایش موقت سطح کراتینین شود.
 

- مصرف زیاد پروتئین

رژیم‌های غذایی با پروتئین بالا، به ویژه گوشت قرمز، می‌توانند به طور موقت سطح کراتینین را افزایش دهند. این به دلیل این است که گوشت قرمز حاوی کراتین است که در بدن به کراتینین تبدیل می‌شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد مصرف پروتئین و تاثیر آن بر سلامت کلیه، مطالعه مقاله‌ی‌ "ارتباط بین مصرف پروتئین ها و سنگ کلیه" تالیف و ترجمه دکتر الهه عبدالهی (داروساز) که در مجله علمی داروکده منتشر شده است، خالی از لطف نیست.
 

- ورزش شدید

فعالیت بدنی شدید و تمرینات سنگین می‌توانند باعث تجزیه بیشتر عضلات و در نتیجه، افزایش تولید کراتینین شوند. این افزایش معمولاً موقتی است و پس از استراحت به حالت عادی باز می‌گردد.

- مصرف برخی داروها 

برخی داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن می‌توانند بر عملکرد کلیه‌ها تأثیر بگذارند و سطح کراتینین را بالا ببرند.

- انسداد مجاری ادرار

سنگ کلیه یا بزرگی پروستات می‌تواند باعث انسداد جریان ادرار شود و فشار زیادی به کلیه‌ها وارد کند که در نهایت عملکرد آن‌ها را مختل می‌کند. 

- عفونت کلیه

عفونت‌های حاد کلیه می‌توانند باعث آسیب موقت به بافت کلیه و افزایش کراتینین شوند.
 

علائم بالا بودن کراتینین در بدن

علائم بالا بودن کراتینین اغلب با علائم بیماری‌های کلیوی همپوشانی دارد، زیرا افزایش کراتینین معمولاً نشانه‌ای از مشکلات کلیوی است.

در مراحل اولیه، ممکن است هیچ علامتی وجود نداشته باشد، اما با پیشرفت، علائم ظاهر می‌شوند.

یکی از شایع‌ترین علائم خستگی مداوم و ضعف عمومی است، زیرا انباشت سموم در خون انرژی بدن را کاهش می‌دهد.
 

علائم بالا بودن کراتینین می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• خستگی و ضعف: کاهش عملکرد کلیه می‌تواند منجر به کم‌خونی شود که یکی از دلایل اصلی خستگی مفرط است.
• تغییرات در الگوی ادرار: کاهش حجم ادرار، ادرار تیره یا کف‌آلود، یا نیاز به ادرار کردن مکرر (به خصوص در شب) می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات کلیوی باشد.
• ورم (ادم): کلیه‌های آسیب‌دیده نمی‌توانند مایعات اضافی را به درستی دفع کنند، که این امر منجر به تجمع مایعات در بدن، به ویژه در پاها، مچ پاها، دست‌ها و صورت می‌شود.          
• تهوع و استفراغ: تجمع مواد زائد در بدن می‌تواند باعث مشکلات گوارشی مانند تهوع و استفراغ شود.
• تنگی نفس: تجمع مایعات در ریه‌ها می‌تواند باعث تنگی نفس شود.
• خارش پوست: تجمع سموم در بدن می‌تواند باعث خارش و خشکی شدید پوست شود.
• درد در ناحیه کمر: درد در ناحیه پهلوها یا پشت، می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات کلیه باشد.

در صورت مشاهده هر یک از این علائم، ضروری است که برای تشخیص دقیق و درمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.
 

مواد غذایی مفید برای کراتینین بالا

مواد غذایی مفید برای کراتینین بالا آن‌هایی هستند که به کلیه‌ها کمک می‌کنند تا کارآمدتر عمل کنند، التهاب را کاهش دهند و سطوح کراتینین را پایین بیاورند.

در افراد با سطح کراتینین بالا تمرکز بر غذاهای گیاهی، کم‌پروتئین و غنی از آنتی‌اکسیدان‌ها به کاهش سطح کراتینین خون کمک می‌کند.

مطالعات نشان می‌دهد که رژیم غذایی گیاهی می‌تواند سطوح کراتینین را تا 10 تا 20 درصد کاهش دهد.
 

در ادامه به مهم‌ترین مواد غذایی مفید برای کراتین بالا اشاره می‌کنیم.

- میوه‌های مفید برای کراتینین بالا

میوه‌ها از مهم‌ترین اجزای یک رژیم غذایی سالم برای افرادی با سطح کراتینین بالا به شمار می‌روند.

بسیاری از میوه‌ها مانند سیب، توت‌فرنگی، انگور، آناناس، زغال‌اخته و گلابی به دلیل دارا بودن پتاسیم و فسفر نسبتاً کم، برای بیماران کلیوی و افرادی با کراتینین بالا گزینه‌ای مناسب محسوب می‌شوند.

سیب به علت وجود فیبر محلول و ترکیب پکتین قادر است سطح کلسترول و قند خون را کاهش دهد و از این طریق فشار متابولیکی وارد بر کلیه‌ها را کمتر کند.

علاوه بر این، میوه‌ها منبعی غنی از آنتی‌اکسیدان‌ها، فلاونوئیدها و ویتامین C هستند که با کاهش استرس اکسیداتیو و مهار فرآیندهای التهابی، نقش مهمی در حفاظت از سلول‌های کلیوی ایفا می‌کنند.

گروه توت‌ها، از جمله توت‌فرنگی، بلوبری و تمشک، به دلیل غلظت بالای آنتی‌اکسیدان‌ها و ویتامین C در پیشگیری از التهاب و بهبود عملکرد کلیه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند.

هندوانه نیز با داشتن آب فراوان، فرایند هیدراتاسیون بدن را تسهیل کرده و دفع مواد زائد و کراتینین را سرعت می‌بخشد.

انگور قرمز به واسطه‌ی ترکیب فعال رزوراترول دارای خاصیت ضدالتهابی است و می‌تواند در کاهش آسیب‌های بافتی و محافظت از ساختار کلیه مفید باشد.

در مجموع، مصرف متعادل و منظم این دسته از میوه‌ها نه تنها به بهبود وضعیت تغذیه‌ای کمک می‌کند بلکه می‌تواند عاملی مفید در کنترل و کاهش سطح کراتینین خون نیز باشد.
 

- سبزیجات مفید برای کراتینین بالا

سبزیجاتی مانند کلم سفید، گل‌کلم، کاهو، خیار، فلفل دلمه‌ای و پیاز گزینه‌های مناسب برای رژیم غذایی افراد با کراتینین بالا هستند.

خیار و کرفس به دلیل اثرات ادرارآور طبیعی می‌توانند در کاهش غلظت کراتینین خون نقش داشته باشند.

فلفل دلمه‌ای منبع خوبی از ویتامین C است و در مقایسه با بسیاری از سبزیجات پتاسیم کمتری دارد، بنابراین برای بیماران کلیوی مناسب‌تر است.

کلم بروکلی با وجود داشتن ترکیبات گوگردی و آنتی‌اکسیدان‌های قوی، در صورتی که در حد متعادل مصرف شود، به تقویت عملکرد کلیه و کاهش التهاب کمک می‌کند.
 

- منابع پروتئین گیاهی کنترل‌شده

پروتئین‌های گیاهی مانند عدس، نخود، لوبیا و توفو در مقادیر محدود می‌توانند جایگزین پروتئین‌های حیوانی شوند.

این منابع پروتئینی نسبت به گوشت قرمز یا مرغ کراتین کمتری تولید می‌کنند و بار کمتری بر کلیه‌ها وارد می‌کنند.

با این حال، به دلیل محتوای پتاسیم و فسفر، در افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی باید تحت نظر متخصص تغذیه مصرف شوند.
 

- چربی‌های سالم

روغن زیتون و روغن کانولا به دلیل داشتن چربی‌های غیراشباع سالم به کاهش التهاب و حمایت از سلامت قلب کمک می‌کنند.

این چربی‌ها می‌توانند جایگزین چربی‌های اشباع‌شده مانند کره یا روغن‌های حیوانی شوند که برای افراد با کراتینین بالا مضر هستند.
 

- آب و هیدراتاسیون

نوشیدن آب کافی برای کمک به دفع سموم و کاهش سطح کراتینین حیاتی است. هیدراتاسیون مناسب می‌تواند به بهبود عملکرد کلیه‌ها کمک کند، اما مقدار مصرف آب باید با توجه به وضعیت بیمار و توصیه پزشک تنظیم شود. بهتر است از نوشیدنی‌های بدون شکر و کافئین استفاده شود.
 

مواد غذایی مضر برای کراتینین بالا

برخی مواد غذایی می‌توانند با افزایش بار متابولیکی بر کلیه‌ها یا ایجاد عدم تعادل در الکترولیت‌ها، سطح کراتینین را بالا ببرند و به سلامت کلیه‌ها آسیب برسانند.

اجتناب از این مواد یا مصرف محدود آنها تحت نظر متخصص تغذیه برای مدیریت کراتینین بالا ضروری است.
 

در ادامه به بررسی مواد غذایی مضر برای کراتین بالای خون می‌پردازیم.

- پروتئین‌های حیوانی

مصرف بیش از حد پروتئین‌های حیوانی مانند گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات می‌تواند سطح کراتینین را افزایش دهد، زیرا این مواد حاوی کراتین هستند که در بدن به کراتینین تبدیل می‌شود.

گوشت‌های فرآوری‌شده مانند سوسیس و کالباس نیز به دلیل محتوای بالای سدیم و افزودنی‌ها برای کلیه‌ها مضر هستند.
 

- غذاهای پرنمک

غذاهای پرنمک مانند فست‌فودها، کنسروها، چیپس، غذاهای آماده و تنقلات شور می‌توانند فشار خون را افزایش داده و به کلیه‌ها آسیب برسانند.

سدیم زیاد باعث احتباس آب در بدن شده و عملکرد کلیه‌ها را مختل می‌کند.

بهتر است به جای استفاده از نمک زیاد از ادویه‌های طبیعی مانند زردچوبه، زیره یا گیاهان معطر برای طعم‌دهی به غذا استفاده شود.
 

- لبنیات پر چرب

 لبنیات پرچرب نیز گزینه‌ی مناسبی نیستند، زیرا هم پروتئین بالایی دارند و هم سرشار از چربی‌های اشباع هستند که متابولیسم آن‌ها به کلیه فشار وارد می‌کند. شیر پرچرب و پنیرهای شور می‌توانند باعث افزایش سطح مواد نیتروژنی در خون شوند.
 

- میوه‌ها و سبزیجات پرپتاسیم

میوه‌ها و سبزیجاتی مانند موز، پرتقال، سیب‌زمینی، اسفناج، گوجه‌فرنگی و آووکادو حاوی پتاسیم بالایی هستند. در افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی و با کراتینین بالا، تجمع پتاسیم می‌تواند باعث مشکلات قلبی و عضلانی شود.
 

- شکر و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده

مصرف زیاد شکر و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده، همچون شیرینی‌ها، کیک‌ها، نان سفید و نوشیدنی‌های شیرین، می‌تواند به افزایش وزن، التهاب مزمن و ابتلا به دیابت منجر شود. این عوامل نه تنها فشار اضافی بر کلیه‌ها وارد می‌کنند، بلکه به تدریج می‌توانند عملکرد آن‌ها را مختل کرده و خطر بروز بیماری‌های کلیوی را افزایش دهند.
 

- دریافت کراتین اضافی

کراتینین محصول نهایی تجزیه‌ی کراتین است؛ ترکیبی که به طور طبیعی از اسیدهای آمینه در بدن ساخته می‌شود و علاوه بر آن در منابع پروتئینی غذایی و مکمل‌های ورزشی نیز وجود دارد.

مکمل‌های کراتین به دلیل نقشی که در افزایش ذخایر انرژی عضلات دارند، در میان ورزشکاران برای ارتقای قدرت و بهبود عملکرد جسمانی بسیار رایج هستند.

با این حال، مصرف مداوم و بیش از حد این مکمل‌ها می‌تواند سطح کراتینین خون را افزایش داده و فشار قابل‌توجهی بر عملکرد کلیه‌ها وارد کند؛ فشاری که در درازمدت احتمال بروز عوارض جانبی و آسیب‌های کلیوی را بالا می‌برد.

بر همین اساس، استفاده از مکمل کراتین برای افرادی که از پیش دچار افزایش سطح کراتینین خون یا مشکلات کلیوی هستند توصیه نمی‌شود.
 

- کافئین و الکل

در میان انواع نوشیدنی‌ها، الکل یکی از مضرترین گزینه‌ها برای سلامت کلیه‌ها به شمار می‌رود. مصرف الکل با ایجاد کم‌آبی شدید در بدن و وارد کردن آسیب مستقیم به سلول‌های کلیوی، می‌تواند وضعیت بیماران مبتلا به کراتینین بالا را وخیم‌تر سازد.

نوشابه‌های گازدار نیز به دلیل دارا بودن فسفات‌های مصنوعی و مقادیر بالای قند ساده، نه تنها به کلیه‌ها آسیب می‌زنند بلکه خطر بروز بیماری‌های قلبی و متابولیکی را افزایش می‌دهند.

از سوی دیگر، مصرف بیش از اندازه کافئین از طریق قهوه، چای پررنگ یا نوشیدنی‌های انرژی‌زا، منجر به افزایش فشار خون و تشدید بار متابولیکی بر کلیه‌ها می‌شود.

بنابراین، پرهیز یا محدودیت جدی این گروه از نوشیدنی‌ها برای افرادی که با مشکل افزایش کراتینین مواجه‌اند، ضرورت دارد.
 

سوالات متداول

1. سطوح بالای کراتینین می‌توانند به طور طبیعی به حالت عادی بازگردند؟

بله، سطوح بالای کراتینین می‌توانند با هیدراتاسیون مناسب، رژیم غذایی مناسب برای کلیه‌ها، کاهش مصرف پروتئین، ورزش متوسط و مدیریت استرس به طور طبیعی به حالت عادی بازگردند. با این حال، اگر سطوح کراتینین همچنان بالا باقی بماند، مشاوره با یک پزشک متخصص نفرولوژی ضروری است.

2. چقدر طول می‌کشد تا سطوح کراتینین به طور طبیعی کاهش یابد؟

بازه زمانی بسته به علت بالا بودت سطح کراتین متفاوت است. با تغییرات مناسب در سبک زندگی و رژیم غذایی، برخی افراد ممکن است طی چند هفته تا چند ماه بهبود یابند. با این حال، بیماری مزمن کلیوی ممکن است نیاز به مدیریت طولانی‌مدت داشته باشد.

3. در صورت افزایش سطوح کراتینین، از مصرف چه غذاهایی باید اجتناب نمود؟

مصرف بیش از حد گوشت قرمز یا منابع پروتئینی حیوانی می‌تواند به طور گذرا سطوح کراتینین را افزایش دهد، زیرا متابولیسم پروتئین‌های حیوانی منجر به تولید بیشتر ضایعات نیتروژنی می‌شود که کلیه‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد. علاوه بر این، غذاهای پر سدیم مانند غذاهای فرآوری‌شده، کنسروها، و محصولات گوشتی آماده (مانند سوسیس و کالباس) باید محدود شوند، زیرا سدیم اضافی می‌تواند فشار خون را افزایش داده و عملکرد کلیوی را مختل کند. رعایت یک رژیم غذایی کم‌پروتئین و کم‌سدیم، می‌توانند سطوح کراتینین را کنترل نمایند.

سخن پایانی

مدیریت سطح کراتینین بالا به‌عنوان یکی از شاخص‌های مهم سلامت کلیه، نیازمند رویکردی جامع در تغذیه و سبک زندگی است.

گنجاندن مواد غذایی مفید مانند سبزیجات برگ‌دار، میوه‌های تازه سرشار از آنتی‌اکسیدان، غلات کامل غنی از فیبر و منابع پروتئین گیاهی همچون حبوبات، می‌تواند به بهبود عملکرد کلیه، کاهش بار متابولیکی و تنظیم سطح کراتینین کمک کند.

در مقابل، محدود کردن مصرف گوشت قرمز پرچرب، محصولات لبنی پرچرب، غذاهای فرآوری‌شده با سدیم بالا و نوشیدنی‌های شیرین‌شده برای پیشگیری از تشدید مشکلات کلیوی و ارتقای سلامت عمومی بدن ضروری است.

علاوه بر این، مشورت با متخصصان تغذیه و پزشکان برای تنظیم رژیم غذایی شخصی‌سازی‌شده می‌تواند تأثیر بسزایی در کنترل کراتینین بالا داشته باشد.

تیم علمی داروکده، متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، با انتشار مقالات علمی به‌روز در مجله علمی داروکده، شما را در مسیر دستیابی به سبک زندگی سالم یاری می‌کند.

همچنین مجموعه‌ای از مکمل‌های غذایی، از جمله محصولات تخصصی دفع سنگ کلیه و کنترل عفونت‌ ادراری، در داروخانه آنلاین داروکده موجود و قابل تهیه است.

امیدواریم مطالعه مقاله "مواد غذایی مفید و مضر برای کراتینین بالا" اطلاعات سودمندی در جهت حفظ سلامت کلیه و کمک به کاهش سطح کراتینین خون در اختیار شما قرار داده باشد.

:References

Avila M, Mora Sánchez MG, Bernal Amador AS, Paniagua R. The metabolism of creatinine and its usefulness to evaluate kidney function and body composition in clinical practice. Biomolecules. 2025 Jan 1;15(1):41

Kramer H. Diet and Chronic Kidney Disease. Adv Nutr. 2019 Nov 1;10(Suppl_4):S367-S379. doi: 10.1093/advances/nmz011. PMID: 31728497; PMCID: PMC6855949

Calvo MS, Uribarri J. Perspective: Plant-based Whole-Grain Foods for Chronic Kidney Disease: The Phytate-Phosphorus Conundrum. Adv Nutr. 2021 Dec 1;12(6):2056-2067. doi: 10.1093/advances/nmab066. PMID: 34192744; PMCID: PMC8634414

MacLaughlin HL, Friedman AN, Ikizler TA. Nutrition in kidney disease: core curriculum 2022. American Journal of Kidney Diseases. 2022 Mar 1;79(3):437-49

Chan W. Chronic kidney disease and nutrition support. Nutrition in Clinical Practice. 2021 Apr;36(2):312-30

Hasan H, Rahman MH, Haque MA, Rahman MS, Ali MS, Sultana S. Nutritional management in patients with chronic kidney disease: A focus on renal diet. Asia Pacific Journal of Medical Innovations. 2024 Aug 31;1(1):34-40

Brosnan ME, Brosnan JT. The role of dietary creatine. Amino acids. 2016 Aug;48(8):1785-91

Alhassani RY, Bagadood RM, Balubaid RN, Barno HI, Alahmadi MO, Ayoub NA, Ayoub N. Drug therapies affecting renal function: an overview. Cureus. 2021 Nov 26;13(11)