مکمل‌های گیاهی ضد التهاب

التهاب، به عنوان واکنش دفاعی حیاتی، نقش اصلی را در حفظ تعادل بدن انسان ایفا می‌کند. این فرایند در حالت حاد، یک پاسخ طبیعی و ضروری برای مقابله با آسیب یا عفونت است و به ترمیم بافت‌ها کمک می‌کند. با این حال، هنگامی که این مکانیسم دفاعی از حالت کنترل خارج شده و به یک حالت التهاب مزمن تبدیل می‌شود، می‌تواند به یک عامل مخرب خاموش تبدیل گردد. التهاب مزمن نه تنها باعث درد و ناراحتی طولانی‌مدت می‌شود، بلکه اکنون به عنوان ریشه بسیاری از بیماری‌های شایع و تضعیف‌کننده مانند آرتروز (آرتریت)، دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی-عروقی، و حتی برخی از انواع سرطان‌ها شناخته می‌شود.

مدیریت التهاب مزمن اغلب شامل استفاده از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) است که اگرچه در تسکین علائم مؤثرند، اما می‌توانند عوارض جانبی جدی، به ویژه در استفاده طولانی‌مدت، برای دستگاه گوارش و سیستم قلبی-عروقی به همراه داشته باشند. این نگرانی فزاینده، جامعه پزشکی و عموم مردم را به سمت جستجوی رویکردهای درمانی ایمن‌تر، طبیعی‌تر و پایدارتر سوق داده است. در این میان، مکمل‌های گیاهی که میراث چندین هزار ساله در طب سنتی دارند، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته‌اند.

هدف از این مقاله جامع در مجله داروکده، بررسی علمی و مستند پتانسیل ترکیبات گیاهی به عنوان عوامل قدرتمند ضد التهاب است. ما قصد داریم علاوه بر معرفی برجسته‌ترین مکمل‌ها مانند کورکومین (از زردچوبه) و اسیدهای بوزولیک (از کندر)، مکانیسم‌های مولکولی آن‌ها را در مهار مسیرهای التهابی کلیدی مانند NF-κB و COX-2 بررسی کنیم.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• التهاب چیست؟
• مکمل‌های گیاهی ضد التهاب
• معرفی مکمل‌های گیاهی کلیدی ضد التهاب
• موارد منع مصرف

زمان تقریبی مطالعه: 4 دقیقه
 

التهاب چیست؟

التهاب نه تنها یک واکنش اولیه است، بلکه یک فرایند بسیار تنظیم‌شده است که باید در نهایت خاموش شود. عدم خاموش کردن این پاسخ، همان چیزی است که به التهاب مزمن و بیماری‌زایی منجر می‌شود.

1. مسیر خاموش شدن التهاب

یک پاسخ التهابی سالم نیازمند یک فاز فعال و برنامه‌ریزی‌شده برای حل و فصل یا خاموش شدن است. این فرایند توسط مولکول‌های تخصصی به نام واسطه‌های پیش‌حل و فصل کنترل می‌شود.

• لیپیدهای فعال زیستی: مهم‌ترین این واسطه‌ها شامل گروهی از لیپیدها هستند که از اسیدهای چرب امگا-۳ (مانند EPA و DHA) مشتق می‌شوند، از جمله رسولوین‌ها (Resolvins)، پروتکتین‌ها (Protectins) و مازین‌ها (Maresins).
• عملکرد: این واسطه‌ها نه تنها تولید واسطه‌های التهابی کلاسیک را متوقف می‌کنند، بلکه فعالانه به خاموش کردن نوتروفیل‌ها، افزایش حذف سلول‌های مرده توسط ماکروفاژها، و ترویج ترمیم بافت کمک می‌کنند.
   

2. ارتباط التهاب و استرس اکسیداتیو

التهاب و استرس اکسیداتیو دو مسیر مولکولی هستند که به شدت با یکدیگر در تعامل بوده و یک چرخه مخرب ایجاد می‌کنند:

1. التهاب تولید رادیکال‌های آزاد می‌کند: سلول‌های ایمنی فعال (مانند نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها) برای از بین بردن پاتوژن‌ها، مقادیر زیادی گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) یا رادیکال‌های آزاد تولید می‌کنند.

2. رادیکال‌های آزاد باعث التهاب می‌شوند: تجمع رادیکال‌های آزاد، به بافت‌ها آسیب رسانده و مسیرهای سیگنالینگ (مانند NF-κB) را فعال می‌کند که منجر به تولید بیشتر سیتوکین‌های التهابی می‌شود.

این چرخه معیوب، به‌ویژه در بیماری‌های مزمن مانند آترواسکلروز، آرتریت و دیابت، نقش محوری دارد. به همین دلیل است که بسیاری از گیاهان ضد التهاب دارای خواص آنتی‌اکسیدانی قوی نیز هستند. آن‌ها با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، یک سر این چرخه را مهار کرده و به طور غیرمستقیم، التهاب را کاهش می‌دهند.
 

3. التهاب سطح پایین

در بیماری‌هایی مانند چاقی، مقاومت به انسولین، و سندرم متابولیک، التهاب اغلب به صورت خاموش و تحت عنوان التهاب سطح پایین یا التهاب سیستمیک مزمن بروز پیدا می‌کند.

• منبع التهاب: بافت چربی (آدیپوز) بیش از حد، به ویژه چربی احشایی، به عنوان یک اندام فعال عمل کرده و سیتوکین‌های پیش‌التهابی (به نام آدیپوکین‌ها) مانند IL-6 و TNF-alpha ترشح می‌کند.
• اثر: این التهاب مداوم، اما خفیف، نه با درد شدید، بلکه با اختلال در عملکرد اندام‌ها، کاهش حساسیت به انسولین و آسیب به رگ‌های خونی خود را نشان می‌دهد.

مهار این التهاب سطح پایین با استفاده از مکمل‌های گیاهی می‌تواند یک استراتژی کلیدی در پیشگیری و مدیریت بیماری‌های متابولیک باشد.
 

مکمل‌های گیاهی ضد التهاب

مکمل‌های گیاهی ضد التهاب، فرآورده‌هایی هستند که از بخش‌های مختلف گیاهان (ریشه، برگ، ساقه، یا میوه) استخراج یا فرآوری شده‌اند و حاوی ترکیبات شیمیایی فعال زیستی (مانند پلی‌فنول‌ها، آلکالوئیدها، ترپنوئیدها و فلاونوئیدها) هستند که به طور طبیعی توانایی تعدیل و مهار مسیرهای التهابی بدن را دارند.

در طول تاریخ، از طب سنتی تا فیتوتراپی مدرن، این گیاهان به عنوان راهکاری برای تسکین درد، کاهش تورم و بهبود بیماری‌های مرتبط با التهاب استفاده شده‌اند. در عصر حاضر، آن‌ها به عنوان یک رویکرد مکمل و جایگزین برای داروهای سنتی ضد التهاب مورد توجه قرار گرفته‌اند.

استفاده از فرآورده‌های گیاهی در مقایسه با داروهای رایج ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن، مزایای مهمی دارد که آن‌ها را به انتخابی جذاب برای مدیریت طولانی‌مدت التهاب مزمن تبدیل کرده است:

۱. پروفایل ایمنی بهتر و عوارض جانبی کمتر

• حفاظت گوارشی: یکی از جدی‌ترین عوارض NSAIDs، مهار آنزیم COX-1 و در نتیجه آسیب به مخاط محافظتی معده است. بسیاری از مکمل‌های گیاهی برجسته، مهارکننده انتخابی COX-2 یا تعدیل‌کننده NF-κB هستند و معمولاً عوارض جانبی کمتری بر دستگاه گوارش ایجاد می‌کنند.
• ریسک کمتر قلبی-عروقی: در مصرف طولانی‌مدت، برخی NSAIDs با افزایش خطر حوادث قلبی-عروقی مرتبط هستند؛ در حالی که بسیاری از ترکیبات گیاهی (مانند کورکومین) حتی اثرات محافظتی بر قلب و عروق نشان داده‌اند.
   

۲. اثرات جامع‌تر (Holistic Effects)

• عملکرد چندهدفی (Multi-Targeting): برخلاف داروهای شیمیایی که اغلب فقط یک هدف مولکولی را دنبال می‌کنند، یک عصاره گیاهی حاوی ده‌ها ترکیب فعال است که می‌توانند به طور هم‌زمان بر چندین مسیر التهابی (مانند مهار NF-κB، کاهش COX-2، و مهار لیپوکسیژناز) و همچنین بر استرس اکسیداتیو تأثیر بگذارند. این عملکرد چندوجهی می‌تواند منجر به اثر ضدالتهابی قوی‌تر و پایدارتر شود.
• خواص آنتی‌اکسیدانی: همان‌طور که در بخش قبل ذکر شد، بسیاری از این ترکیبات گیاهی (مانند پلی‌فنول‌ها) آنتی‌اکسیدان‌های قدرتمندی هستند و با شکستن چرخه معیوب التهاب و استرس اکسیداتیو، به ریشه مشکل حمله می‌کنند.
   

۳. ارتقاء فاز حل و فصل التهاب

• برخی ترکیبات گیاهی نه تنها شروع التهاب را مهار می‌کنند، بلکه به فعال شدن مسیرهای حل و فصل التهاب (مانند تولید رسولوین‌ها) کمک می‌کنند و بدن را به طور فعال به سمت بازگشت به تعادل هدایت می‌کنند.

به همین دلایل، مکمل‌های گیاهی نه تنها ابزاری برای تسکین علائم، بلکه ابزاری برای بهبود تعادل التهابی و ارتقاء سلامت کلی بدن در نظر گرفته می‌شوند.
 

معرفی مکمل‌های گیاهی کلیدی ضد التهاب

این بخش، اطلاعات تخصصی را بر روی گیاهانی متمرکز می‌کند که دارای قوی‌ترین شواهد علمی برای تعدیل التهاب هستند.

۱. زردچوبه (Turmeric) و کورکومین (Curcumin)

زردچوبه (Curcuma longa)، یک ادویه زرد درخشان و ریشه‌ای از خانواده زنجبیل، احتمالاً مشهورترین مکمل گیاهی ضد التهاب در جهان است که در مکمل‌هایی نظیر قرص کورکوما استفاده شده است.

• ترکیبات فعال و زیستی: مهم‌ترین ترکیبات فعال زردچوبه، کورکومینوئیدها هستند که از میان آن‌ها، کورکومین قوی‌ترین اثرات بیولوژیکی را دارد.
• مکانیسم‌های ضد التهابی قدرتمند: کورکومین یک مهارکننده چندهدفی است که بر چندین مسیر سیگنالینگ التهابی تأثیر می‌گذارد.
• مهار NF-κB: کورکومین یکی از قوی‌ترین ترکیبات طبیعی شناخته شده برای مهار فاکتور رونویسی NF-κB است. با مهار NF-κB، تولید سیتوکین‌های پیش‌التهابی (مانند TNF-alpha و IL-6) و همچنین آنزیم COX-2 به شدت کاهش می‌یابد.
• مهار COX-2 و LOX: کورکومین همچنین می‌تواند به طور مستقیم فعالیت آنزیم‌های سیکلواکسیژناز-۲ (COX-2) و لیپوکسیژناز (LOX) را مهار کند، که هر دو در تولید واسطه‌های التهابی نقش دارند.
• آنتی‌اکسیدان قوی: کورکومین به طور مستقیم رادیکال‌های آزاد را خنثی کرده و تولید آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی ذاتی بدن را تحریک می‌کند.
• کاربردها: مطالعات بالینی متعدد، اثربخشی کورکومین را در کاهش درد و خشکی مفاصل در بیماران مبتلا به آرتروز (Osteoarthritis) و آرتریت روماتوئید، و همچنین در بهبود علائم برخی بیماری‌های التهابی روده (IBD) تأیید کرده‌اند.
   

۲. کندر (Boswellia serrata) و اسیدهای بوزولیک

کندر، که از صمغ درخت بوزولیا به دست می‌آید، در طب آیورودا برای درمان التهاب و آرتریت کاربرد فراوانی داشته است. از بهترین مکمل‌های حاوی کندر می‌توان به مکمل مموول اشاره کرد.

• ترکیبات فعال: اصلی‌ترین ترکیبات فعال ضد التهاب، اسیدهای بوزولیک (Boswellic Acids) هستند.
• مکانیسم اثر منحصر به فرد (مهار ۵-LOX): در حالی که بسیاری از مکمل‌ها COX-2 را هدف قرار می‌دهند، اسیدهای بوزولیک عمدتاً بر مهار آنزیم ۵-لیپوکسیژناز (۵-LOX) تمرکز دارند.
• اهمیت مهار ۵-LOX: مهار این آنزیم از تولید لکوترین‌ها جلوگیری می‌کند. لکوترین‌ها، به ویژه لکوترین B4، واسطه‌های بسیار قوی التهاب هستند که در بیماری‌هایی مانند آسم، کولیت اولسراتیو، و آرتریت روماتوئید نقش دارند.
• کاربردها: کندر به ویژه در مدیریت آرتروز زانو و التهابات روده (مانند بیماری کرون) مؤثر است. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که اسیدهای بوزولیک می‌توانند به کاهش تخریب غضروف نیز کمک کنند.
   

۳. زنجبیل (Ginger)

زنجبیل (Zingiber officinale)، یکی دیگر از ادویه‌های ریشه‌ای قدرتمند، نه تنها برای مشکلات گوارشی، بلکه برای خواص ضدالتهابی و تسکین‌دهنده درد آن نیز شناخته شده است. اینفلامید مکملی است که علاوه بر زنجبیل حاوی زردچوبه و بروملین (دیگر ترکیب ضد التهابی) است.

• ترکیبات فعال: ترکیبات اصلی شامل جینجرول‌ها (Gingerols) و پس از پختن یا خشک شدن، شوگائول‌ها (Shogaols) هستند.
• مکانیسم اثر: جینجرول‌ها و شوگائول‌ها با مهار تولید پروستاگلاندین‌ها و همچنین اثرات مستقیم بر گیرنده‌های درد، خاصیت ضددرد و ضدالتهابی خود را اعمال می‌کنند.
• تأثیر بر درد: زنجبیل به دلیل خواص ضدالتهابی و اثر بر سیستم عصبی، در کاهش دردهای قاعدگی، دردهای عضلانی ناشی از ورزش و دردهای مفاصل مفید است.
• کاربردها: مکمل‌های زنجبیل معمولاً برای کاهش درد و التهاب مفاصل و همچنین کاهش التهاب روده مورد استفاده قرار می‌گیرند.
   

موارد منع مصرف

علیرغم ایمنی نسبی، برخی شرایط پزشکی مصرف مکمل‌های ضد التهاب خاص را ممنوع یا محدود می‌کند:

۱. موارد منع مصرف زردچوبه (کورکومین)

• سنگ کیسه صفرا: کورکومین می‌تواند باعث تحریک و انقباض کیسه صفرا شود؛ در افراد دارای سنگ صفرا، خطر انسداد مجاری صفراوی وجود دارد.
• تداخل هورمونی: در دوران بارداری و شیردهی به دلیل فقدان مطالعات کافی و احتمال اثرات هورمونی (به ویژه در دوزهای مکمل) توصیه نمی‌شود.
   

۲. موارد منع مصرف کندر (Boswellia)

• بیماری‌های خودایمنی خاص: با وجود استفاده گسترده برای آرتریت، در موارد نادر ممکن است بر اثرگذاری داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی تأثیر بگذارد.
• بارداری: به دلیل احتمال تحریک رحم در برخی مطالعات حیوانی، در دوران بارداری منع مصرف دارد.
   

سخن پایانی

مقاله حاضر به بررسی جامع مفهوم التهاب، از ماهیت حاد تا عواقب مخرب مزمن آن، و نقش حیاتی مسیرهای مولکولی مانند NF-κB و COX-2 در پیشرفت بیماری‌ها پرداخت. ما بررسی کردیم که چگونه مکمل‌های گیاهی ضد التهاب، نه صرفاً به عنوان یک درمان سطحی، بلکه به عنوان تعدیل‌کننده‌های قدرتمند در این مسیرهای مولکولی عمل می‌کنند. ترکیبات برجسته‌ای نظیر کورکومین (از زردچوبه) با توانایی مهار NF-κB و COX-2، اسیدهای بوزولیک (از کندر) با مکانیسم منحصر به فرد مهار ۵-LOX، و جینجرول‌ها (از زنجبیل) با خواص تسکین‌دهنده درد، شواهد بالینی متقاعدکننده‌ای را برای مدیریت ایمن و جامع التهاب مزمن ارائه می‌دهند. مزیت اصلی این مکمل‌ها در برابر داروهای رایج، در عملکرد چندهدفی و پروفایل ایمنی بهتر آن‌ها نهفته است، که این امکان را فراهم می‌سازد تا التهاب را به طور مؤثر، و با عوارض جانبی گوارشی و قلبی-عروقی کمتر، در بلندمدت کنترل کرد.

در نهایت، مکمل‌های گیاهی ضد التهاب یک ابزار ارزشمند و با پشتوانه علمی برای ارتقاء سلامت التهابی و کیفیت زندگی در افراد مبتلا به شرایط مزمن هستند. با این وجود، به دلیل پتانسیل بالای این مواد در ایجاد تداخلات دارویی، به ویژه با داروهای رقیق‌کننده خون و داروهایی که توسط آنزیم‌های P450 متابولیزه می‌شوند، هرگز نباید بدون مشورت با متخصص (پزشک یا داروساز) مصرف شوند. توصیه ما این است که استفاده از این مکمل‌ها باید همواره بخشی از یک رویکرد جامع شامل تغذیه ضدالتهاب و سبک زندگی سالم باشد.

داروخانه آنلاین داروکده، تحت نظارت معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران و با کسب نشان اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، به ارائه خدمات با کیفیت بالا و ارتقای سطح آگاهی عمومی در حوزه سلامت پایبند است. داروکده با استفاده از دانش و تخصص تیمی متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، مجله علمی داروکده را راه‌اندازی کرده است تا با انتشار مقالات دقیق و مبتنی بر آخرین یافته‌های علمی، اطلاعات قابل اعتماد و راهکارهای کاربردی را برای بهبود سلامت و کیفیت زندگی در اختیار مخاطبان قرار دهد.

علاوه بر این، داروکده با ایجاد بخش پرسش و پاسخ آنلاین، فضایی را فراهم کرده است تا کاربران بتوانند به‌راحتی سؤالات، نظرات یا پیشنهادات خود را مطرح کنند و از مشاوره تخصصی تیم علمی بهره‌مند شوند. ما بر این باوریم که دیدگاه‌ها و بازخوردهای شما نقش مهمی در ارتقای کیفیت خدمات ما ایفا می‌کند و از شما دعوت می‌کنیم با به‌اشتراک‌گذاری نظرات خود، ما را در این مسیر یاری کنید.
 

منابع

Ballester P, Cerdá B, Arcusa R, Marhuenda J, Yamedjeu K, Zafrilla P. Effect of ginger on inflammatory diseases. Molecules. 2022 Jan;27(21):7223

Shaukat MN, Nazir A, Fallico B. Ginger bioactives: a comprehensive review of health benefits and potential food applications. Antioxidants. 2023 Nov 18;12(11):2015

Spence C. Ginger: The pungent spice. International Journal of Gastronomy and Food Science. 2023 Sep 1;33:100793

Urošević M, Nikolić L, Gajić I, Nikolić V, Dinić A, Miljković V. Curcumin: Biological activities and modern pharmaceutical forms. Antibiotics. 2022 Jan 20;11(2):135

Ming T, Tao Q, Tang S, Zhao H, Yang H, Liu M, Ren S, Xu H. Curcumin: An epigenetic regulator and its application in cancer. Biomedicine & Pharmacotherapy. 2022 Dec 1;156:113956

Cai Y, Huang C, Zhou M, Xu S, Xie Y, Gao S, Yang Y, Deng Z, Zhang L, Shu J, Yan T. Role of curcumin in the treatment of acute kidney injury: research challenges and opportunities. Phytomedicine. 2022 Sep 1;104:154306

Mahto K, Kuwar OK, Maloo A, Kumar A. Therapeutic potential of Boswellia Serrata in arthritis management: mechanistic insights into COX-2, 5-LOX, and NFĸB modulation. Inflammopharmacology. 2025 Aug 14:1-2

Obiștioiu D, Hulea A, Cocan I, Alexa E, Negrea M, Popescu I, Herman V, Imbrea IM, Heghedus-Mindru G, Suleiman MA, Radulov I. Boswellia essential oil: Natural antioxidant as an effective antimicrobial and anti-inflammatory agent. Antioxidants. 2023 Sep 27;12(10):1807