آیا افسردگی باعث چاقی می شود؟

امروزه دو پدیده نگران‌کننده یعنی چاقی و افسردگی به طور چشم‌گیری در حال گسترش هستند. افسردگی به عنوان یکی از رایج‌ترین اختلالات روانی، تأثیر عمیقی بر کیفیت زندگی فردی و اجتماعی افراد می‌گذارد. از سوی دیگر، چاقی نه‌تنها یک مسئله زیبایی‌شناختی نیست، بلکه با بیماری‌های مزمنی همچون دیابت، بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا در ارتباط است.

هرچند در ظاهر ممکن است افسردگی و چاقی دو پدیده مستقل به نظر برسند، اما در سال‌های اخیر پژوهش‌های متعددی به بررسی ارتباط افسردگی و اضافه وزن پرداخته‌اند. برخی از یافته‌ها نشان می‌دهند که افراد مبتلا به افسردگی بیشتر در معرض افزایش وزن هستند، در حالی که چاقی نیز می‌تواند زمینه‌ساز ابتلا به اختلالات روانی از جمله افسردگی شود.

هدف این مقاله بررسی علمی چاقی ناشی از افسردگی، با نگاهی بر شواهد موجود، مکانیسم‌های زیستی و روانی، و در نهایت ارائه راهکار کاربردی برای مقابله با این معضل است.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند: 

• چاقی عصبی چیست؟
• افسردگی باعث چاقی می شود؟
• تاثیر افسردگی بر افزایش وزن از نظر هورمونی
• داروهای افسردگی و چاقی
• درمان چاقی ناشی از افسردگی

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

چاقی عصبی چیست؟

چاقی عصبی یک اصطلاح است که به ارتباط علمی چاقی و اختلالات روان‌شناختی اطلاق می شود.

در حقیقت، چاقی روانی، مفهومی است که به افزایش وزن بدن ناشی از عوامل روانشناختی، به‌ویژه استرس، اضطراب و افسردگی اشاره دارد. در این وضعیت، فرد بدون لزوماً داشتن اختلالات متابولیکی یا ژنتیکی خاص، به دلیل داشتن احساسات منفی و یا مشکلات روانی به سمت پرخوری احساسی یا اختلال در الگوهای غذایی سوق پیدا می‌کند.

بنابراین، پاسخ این سوال که "آیا اضطراب باعث چاقی می شود؟" مثبت خواهد بود.

افراد مبتلا به چاقی عصبی اغلب هنگام مواجهه با احساسات منفی مانند غم، خشم یا ناامیدی، به غذا خوردن روی می‌آورند. غذا در اینجا نقش تسکین‌دهنده اضطراب را ایفا می‌کند. در این نوع پرخوری، تمایل به مصرف غذاهای پرکالری، شیرین یا چرب بسیار بیشتر است. نکته قابل توجه این است که پس از مصرف غذا، احساس گناه یا پشیمانی ممکن است بر شدت اضطراب و افسردگی بیفزاید و این چرخه معیوب ادامه یابد.

علاوه بر عوامل روانی، تغییرات هورمونی مانند افزایش سطح کورتیزول زمینه ساز ارتباط استرس و چاقی می باشد؛ چرا که سطح بالای کورتیزول می‌تواند باعث افزایش اشتها، ذخیره چربی و کاهش سوخت‌وساز بدن شود.

چاقی عصبی نه‌تنها یک وضعیت جسمی است، بلکه یک مسئله روان‌تنی محسوب می‌شود که برای درمان آن، تنها رژیم غذایی یا ورزش کافی نیست؛ بلکه نیازمند مداخلات روان‌درمانی و تغییر سبک زندگی نیز هست.

افسردگی باعث چاقی می شود؟

پیش از آنکه به این موضوع بپردازیم بهتر است تعریف کوتاهی از مفهوم افسردگی داشته باشیم:

افسردگی چیست؟

افسردگی یا اختلال افسردگی عمده (Major Depressive Disorder) یکی از شایع‌ترین و در عین حال ناتوان‌کننده‌ترین اختلالات روانی در دنیای امروز است. این اختلال با مجموعه‌ای از نشانه‌های روان‌شناختی، جسمی و رفتاری شناخته می‌شود که فراتر از احساس غم و ناراحتی ساده است. فرد مبتلا به افسردگی ممکن است دچار بی‌انگیزگی، ناامیدی، کاهش لذت از فعالیت‌های روزمره، تغییر در خواب و اشتها، خستگی مزمن، کاهش تمرکز و در موارد شدیدتر افکار خودکشی شود.

بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)، برای تشخیص افسردگی، فرد باید دست‌کم به مدت دو هفته، بیشتر روزها و بیشتر ساعات روز، علائمی نظیر خلق افسرده یا کاهش علاقه به فعالیت‌ها را تجربه کند.

عوامل متعددی در بروز افسردگی نقش دارند که می‌توان آن‌ها را در سه دسته اصلی جای داد:

- ژنتیکی و زیستی مانند عدم تعادل هورمونی یا انتقال دهنده های عصبی

- روان‌شناختی مثل سبک تفکر منفی یا ضربه‌های روانی

- محیطی نظیر فشارهای اجتماعی یا اقتصادی

در سال‌های اخیر، ارتباط بین افسردگی و تغییرات جسمی از جمله افزایش یا کاهش وزن نیز توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. 
 

ارتباط افسردگی و اضافه وزن

پژوهش‌های چند دهه اخیر بارها به رابطه بین افسردگی و افزایش وزن پرداخته‌اند. اگرچه این رابطه همیشه ساده و یک‌سویه نیست، اما بسیاری از مطالعات نشان داده‌اند که افسردگی می‌تواند یکی از عوامل پیش‌بینی‌کننده چاقی در بلندمدت باشد.در واقع، افرادی که دچار افسردگی هستند، بیشتر در معرض افزایش وزن قرار می‌گیرند، حتی اگر در ابتدا اضافه‌وزن نداشته باشند.

یک مطالعه‌ اروپایی بر روی بیش از ده‌هزار نفر در بازه‌ زمانی طولانی نشان داد که احتمال چاقی در افراد افسرده تا ۵۵ درصد بیشتر از دیگران است.

یکی دیگر از پژوهش‌ها در ایالات متحده بر روی بزرگسالان میانسال نشان داد زنانی که دچار افسردگی بودند، در طول پنج سال آینده به‌طور معناداری افزایش وزن پیدا کردند.

همچنین باید توجه داشت که رابطه افسردگی و چاقی یک‌طرفه نیست؛ در بسیاری از موارد، چاقی نیز می‌تواند عامل مهم در بروز یا تشدید افسردگی باشد. تجربه تبعیض اجتماعی، کاهش عزت‌نفس و نگرانی از تصویر بدنی می‌توانند پیامدهای روانی جدی برای افراد مبتلا به چاقی ایجاد کنند و خود زمینه ساز بروز افسردگی شوند.

اکنون شاید برایتان این سوال پیش بیاد که چرا افسردگی باعث چاقی می شود؟

در ادامه با اشاره به مکانیسم‌های بیولوژیکی، هورمونی و ارتباط قرص ضد افسردگی و چاقی می پردازیم.
 

تاثیر افسردگی بر افزایش وزن از نظر هورمونی

افسردگی نه‌تنها یک اختلال روانی است، بلکه به‌طور عمیقی با عملکرد سیستم‌های بیولوژیکی بدن، به‌ویژه هورمون‌ها و انتقال‌دهنده‌های عصبی در ارتباط است. این تغییرات در سطح بدن، نقش مهمی در افزایش وزن، افزایش چربی شکمی و اختلال در تنظیم اشتها دارند.

افسردگی و چاقی شکمی از طریق افزایش کورتیزول

افسردگی معمولاً با افزایش سطح کورتیزول همراه است. کورتیزول هورمونی است که در پاسخ به استرس توسط غدد فوق‌کلیوی ترشح می‌شود. در حالت طبیعی کورتیزول به بدن کمک می‌کند با استرس مقابله کند، اما در افسردگی مزمن، فعالیت محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA) مختل شده و منجر به ترشح بیش ‌از حد کورتیزول می‌گردد.

افزایش کورتیزول و تجمع چربی در ناحیه شکم با هم ارتباط دارند، ضمن اینکه منجر به افزایش اشتها، کاهش حساسیت به انسولین و کاهش متابولیسم شود. این وضعیت به طور خاص به چاقی شکمی منجر می‌شود که یکی از خطرناک‌ترین انواع چاقی ها بوده و خطر ابتلا به بیماری های مزمن را در سال های بعدی زندگی بالا می برد. 
 

اختلال در خواب و اشتها با کاهش سروتونین

افسردگی با کاهش سطح سروتونین همراه است که یکی از مهم‌ترین نوروترنسمیترهای مغز به حساب می آید. سروتونین نقش کلیدی در تنظیم خلق‌وخو، خواب و اشتها دارد. کاهش سروتونین می‌تواند باعث افزایش تمایل به خوردن غذاهای شیرین و پرکربوهیدرات شود، چون این غذاها به طور موقت سطح سروتونین را بالا می‌برند. این چرخه باعث پرخوری احساسی و در نهایت افزایش وزن می‌شود.

همچنین کاهش سروتونین ممکن است چرخه خواب را مختل کند و کم‌خوابی هم به نوبه خود باعث افزایش گرسنگی و کاهش کنترل بر روی اشتها می‌شود.
 

الگوی غذایی ناسالم با کاهش دوپامین

دوپامین در کنترل لذت، انگیزه و پاداش نقش دارد. افراد افسرده معمولاً سطح دوپامین پایین‌تری دارند. کاهش دوپامین می‌تواند باعث کاهش انگیزه برای انجام فعالیت بدنی و در عین حال افزایش تمایل به خوردن غذاهای لذت‌بخش اما ناسالم شود، که این الگو به مرور زمان منجر به افزایش وزن می‌گردد.

در مجموع، ترکیب این اختلالات هورمونی و عصبی در افسردگی می‌تواند منجر به افزایش مصرف غذا، کاهش فعالیت بدنی، ذخیره چربی در ناحیه شکمی و در نهایت چاقی مزمن شود.
 

داروهای افسردگی و چاقی

داروهای ضدافسردگی به‌طور کلی به چند گروه اصلی تقسیم می‌شوند که هرکدام عملکرد متفاوتی در مغز دارند. برخی از این داروها ممکن است موجب افزایش وزن و اشتها شوند. بنابراین جدا از اثرات متابولیک و هورمونی خود افسردگی در افزایش وزن، قرص ضد افسردگی و چاقی نیز به عنوان عامل دیگری مطرح است که نباید نادیده گرفته شود.

افزایش وزن ناشی از داروهای ضدافسردگی معمولاً به دلایل زیر رخ می‌دهد:

- افزایش اشتها به دلیل بلوکه شدن گیرنده‌های هیستامین (H1) به‌ویژه در داروهای سه‌حلقه‌ای و میرتازاپین

- تغییر در تعادل سروتونین و دوپامین که کنترل اشتها و پاداش غذایی رو مختل می کنند.

- کاهش سطح فعالیت بدنی یا فقدان انرژی ناشی از مصرف دارو

- کاهش متابولیسم پایه در اثر تغییر عملکرد سیستم عصبی خودکار
 

داروهای افسردگی که باعث چاقی می شود شامل موارد زیر هستند:    

- مهارکننده‌های بازجذب سروتونین انتخابی (SSRIs) شامل فلوکستین، سرترالین سیتالوپرام و...

- مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نوراپی‌نفرین (SNRIs) مانند ونلافاکسین، دولوکستین و...

- مهارکننده‌های مونوآمین‌اکسیداز (MAOIs) همچون فنلزین و ترانیل‌سیپرومین

- داروهای سه‌حلقه‌ای ضدافسردگی (TCAs) مانند آمی‌تریپتیلین، ایمی‌پرامین، نورتریپتیلین و داروهای آتیپیک یا غیرکلاسیک مثلاً میرتازاپین که به طور مشخص به عنوان داروهای ضد افسردگی اشتها آور شناخته می شوند.
 

درمان چاقی ناشی از افسردگی

بهبود چاقی و راهکارهای کاهش وزن نیازمند پیروی از اصول تغذیه ای و مرتبط با سبک زندگی هستند. هر چند زمانی که افسردگی باعث چاقی شده است، بکارگیری تنهای این اقدامات ممکن است موثر واقع نشود. در نتیجه اولین و مهم ترین کار پرداختن به ریشه های روان شناختی است که زمینه ساز چاقی و اضافه وزن شده اند.

بدین ترتیب، در کنار اقدامات درمانی مناسب زیر نظر متخصصین، می توان از سایر راهکارها برای بهبود چاقی ناشی از افسردگی بهره مند شد:

مقابله با استرس و تنظیم محور HPA

همانطور که گفته شد، استرس مزمن یکی از عوامل اصلی تحریک ترشح کورتیزول است که نقش مستقیمی در تجمع چربی شکمی دارد.

تنظیم محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال از طریق روش‌هایی مثل تنفس عمیق، مدیتیشن آگاهانه، تمرینات تنفس و ورزش هایی نظیر یوگا می‌تواند باعث کاهش سطح کورتیزول و بهبود عملکرد متابولیکی و در نهایت تعدیل اشتها و کاهش پرخوری عصبی شود.
 

پیروی از رژیم غذایی سالم و مدیریت کالری دریافتی

یک رژیم غذایی با شاخص گلیسمی پایین، غنی از فیبر، اسیدهای چرب امگا ۳، آنتی‌اکسیدان‌ها و منابع پروتئینی با کیفیت، می‌تواند التهاب سیستمیک و مقاومت به انسولین را کاهش دهد و با بهبود خلق‌وخو و کاهش وزن در افراد مبتلا به افسردگی همراه باشد. همچنین کاهش مصرف قند و غذاهای فرآوری‌شده، ترشح سروتونین را به شکل طبیعی متعادل‌تر می‌کند.

در کنار این ها، افراد دارای اضافه وزن، می بایست زیر نظر متخصصین تغذیه با کاهش اصولی کالری دریافتی و یک رژیم غذایی برای چربی سوزی، در زمینه کاهش وزن اقدام نمایند. تلاش برای رسیدن به وزن ایده آل خود عاملی موثر در بهبود عزت نفس و کاهش علائم افسردگی به نظر می رسد.
 

داشتن خواب کافی و منظم

اختلال در خواب با افزایش گرلین (هورمون گرسنگی) و کاهش لپتین (هورمون سیری) همراه است. خواب کمتر از ۶ ساعت در شب با افزایش قابل‌توجه احتمال چاقی و مقاومت به انسولین همراه است. ایجاد یک الگوی خواب پایدار شبانه ۷ تا ۹ ساعت با بهینه‌سازی ترشح ملاتونین به کاهش تحریک سیستم عصبی سمپاتیک، تنظیم اشتها و کنترل وزن کمک می‌کند. امروزه نیز برخی مطالعات سعی دارند نقش ملاتونین در بهبود افسردگی را بیشتر مورد بررسی قرار دهند.
 

فعالیت بدنی منظم

ورزش هوازی، پیاده‌روی سریع، تمرینات مقاومتی و یوگا نه‌تنها با افزایش مصرف انرژی، بلکه با افزایش سطح دوپامین و سروتونین در مغز، خلق‌وخو را بهبود می‌بخشند و تمایل به پرخوری عصبی را کاهش می‌دهند. حتی فعالیت بدنی متوسط به مدت ۳۰ دقیقه 5 در روز در هفته، می‌تواند باعث بهبود شاخص توده بدنی (BMI) و کاهش افسردگی شود.
 

افزایش طبیعی سروتونین با مکمل‌ها و فراورده‌های گیاهی

در کنار تمامی آن چه گفته شد، امروزه با پیشرفت های حوزه پزشکی، ترکیبات طبیعی همچون زعفران، گل محمدی، بادرنجبویه، علف چای، اسطوخودوس و... شناسایی شده اند که می‌توانند به‌طور ایمن تولید سروتونین را تحریک کنند و در کاهش اضطراب، بهبود خواب و تعدیل خلق و خو نقش داشته باشند و مصرف آن ها با مشورت پزشک کمک کننده خواهد بود.

دکتر شیدا احمدی کولایی، متخصص فارماکوگنوزی نیز در ویدیوی قوی ترین داروی گیاهی برای افزایش سروتونین در مجله علمی داروکده، در این راستا توضیحات علمی و کاربردی را ارائه داده است.
 

کلام آخر

در این مقاله تلاش کردیم با نگاهی علمی، رابطه افسردگی و چاقی را بررسی کنیم؛ رابطه‌ای پیچیده و چندسویه که نه‌تنها بر پایه احساسات و رفتار، بلکه بر مبنای تغییرات زیستی و هورمونی شکل می‌گیرد.

به طوریکه شواهد علمی نشان می‌دهند افسردگی می‌تواند از طریق اختلال در عملکرد هورمون‌ها، نورترنسمیترها، و تنظیم اشتها، منجر به افزایش وزن و به‌ویژه چاقی شکمی شود. در کنار آن، استفاده از برخی داروهای ضدافسردگی نیز ممکن است این روند را تشدید کند. درک این فرآیند به ما کمک می‌کند تا با دیدگاهی جامع‌تر به درمان چاقی ناشی از اختلالات روانی بپردازیم.

همچنین جدا از بحث دارودرمانی، امروزه راهکارهای متعددی برای بهبود علائم افسردگی و اضطراب و افزایش وزن ناشی از آن ها توسط متخصصین پیشنهاد می شوند که یکی از آن ها خرید مکمل های آرام‌بخش، ضد اضطراب و ضد افسردگی از مراکز معتبر و دارای مجوزی نظیر داروکده است.

داروخانه آنلاین داروکده، این محصولات را با ضمانت سلامت، اصالت و کیفیت در اختیار شما عزیزان قرار می دهد. ضمن اینکه به واسطه حضور یک تیم علمی متشکل از متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه، می توانید از مشاوره تلفنی داروکده در تمامی مراحل قبل و بعد از خرید خود بهره‌مند شوید.

در نهایت، در این مقاله به عنوان بخشی از مجله علمی داروکده، یافته های علمی پیرامون ارتباط چاقی و افسردگی گردآوری شده و به منظور ارتقای آگاهی عمومی جامعه به تالیف در آمد. امیدواریم از این مطالب نهایت استفاده را برده باشید و سوالات و نظرات ارزشمند خود را به منظور تعامل بیشتر با تیم علمی داروکده، به اشتراک بگذارید.