تلخی دهان از چیست؟

تلخی دهان یکی از نشانه‌های آزاردهنده و در عین حال شایع است که می‌تواند فعالیت‌های روزمره و احساس سلامت فرد را تحت‌تأثیر قرار دهد. بسیاری از افراد در مواجهه با این مشکل ابتدا می‌پرسند: تلخی دهان از چیست؟ این تغییر طعم گاهی ساده و موقتی است و گاهی می‌تواند سرنخی از یک مشکل پنهان در بدن باشد. علت طعم بد دهان می‌تواند از کم‌آبی، اختلالات معده و تلخ شدن دهان در اثر ریفلاکس گرفته تا مشکلات صفرا، عفونت‌ها یا تغییرات هورمونی متفاوت باشد. آگاهی از علت‌های احتمالی، نخستین گام برای انتخاب روش درمان مناسب است. این مقاله با نگاهی دقیق، علمی و قابل‌اعتماد، تمامی جنبه‌های مرتبط با تلخی دهان را بررسی می‌کند تا خواننده بتواند با شناخت بهتر این وضعیت، مسیر درستی برای درمان یا پیگیری پزشکی انتخاب کند.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• تلخی دهان چیست؟
• علت تلخی دهان چیست؟
• علت طعم بد دهان در بارداری
• درمان تلخی دهان چیست؟

زمان تقریبی مطالعه: 5 دقیقه

تلخی دهان چیست؟

تلخی دهان حالتی است که در آن فرد طعم تلخ، فلزی یا ناخوشایندی را در دهان خود احساس می‌کند، حتی زمانی که هیچ غذایی نخورده یا پس از مسواک‌زدن نیز این مزه از بین نمی‌رود. این احساس معمولاً موقتی است، اما گاهی می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل زمینه‌ای باشد. یکی از رایج‌ترین دلایل آن کمبود آب در بدن است؛ زمانی که دهان خشک می‌شود، بزاق غلیظ‌تر شده و محیطی مناسب برای رشد باکتری‌هایی ایجاد می‌کند که منشأ بوی بد و طعم تلخ هستند. علاوه بر این، مشکلات گوارشی مانند ریفلاکس معده، عفونت‌های دهان و لثه، تغییرات هورمونی، مصرف برخی داروها و حتی استرس می‌توانند باعث تلخی دهان شوند. گاهی هم تلخی دهان نتیجه‌ی اختلال در حس چشایی است؛ حالتی که در آن مغز پیام‌های دریافتی از گیرنده‌های چشایی را به‌طور اشتباه تفسیر می‌کند.

اهمیت توجه به تلخی دهان در این است که می‌تواند نشانه‌ای ساده، مانند خشکی دهان، یا نشانه‌ای جدی‌تر، مانند مشکلات کبدی یا صفراوی باشد. در بسیاری از افراد این طعم ناخواسته هنگام صبح شدیدتر است، زیرا در طول خواب تولید بزاق کاهش می‌یابد. اگر تلخی دهان کوتاه‌مدت باشد، معمولاً با نوشیدن آب کافی، رعایت بهداشت دهان و محدود کردن مصرف مواد تحریک‌کننده برطرف می‌شود. اما اگر این حالت بیش از دو هفته ادامه پیدا کند یا با علائم دیگری مانند سوزش معده، بوی بد شدید دهان، درد شکم یا کاهش وزن همراه باشد، نیاز به بررسی پزشکی دارد.

علت تلخی دهان چیست؟

تلخی دهان می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد که در ادامه به بررسی مهم‌ترین علت‌های طعم بد دهان خواهیم پرداخت:
 

- کم‌آبی و خشکی دهان

یکی از رایج‌ترین دلایل تلخی دهان، کمبود آب در بدن است. وقتی آب کافی نمی‌نوشی، بزاق کم و غلیظ می‌شود و این محیط خشک، رشد باکتری‌ها را افزایش می‌دهد؛ وضعیتی که به‌ویژه در تلخ شدن دهان در صبح بیشتر احساس می‌شود. بزاق برای پاک‌سازی دهان ضروری است و وقتی مقدارش کم باشد، طعم تلخ یا فلزی ایجاد می‌شود. افرادی که زیاد قهوه، چای یا نوشیدنی‌های ادرارآور مصرف می‌کنند، بیشتر دچار خشکی دهان می‌شوند. همچنین تنفس با دهان هنگام خواب این حالت را تشدید می‌کند و باعث می‌شود فرد پس از بیدار شدن طعم تلخ‌تری را تجربه کند.

- ریفلاکس معده و بازگشت اسید

ریفلاکس یا GERD زمانی رخ می‌دهد که اسید معده یا صفرا به سمت گلو و دهان برمی‌گردد. این مواد طعم بسیار تلخی دارند و حتی مقدار کمی از آن‌ها می‌تواند برای ساعت‌ها بد بودن مزه دهان و احساس طعم ناخوشایند ایجاد کند. ریفلاکس معمولاً با علائمی مانند سوزش معده، ترش کردن، احساس سنگینی پس از غذا و بوی بد دهان همراه است. غذاهای چرب، تند، دیرخوابیدن بعد از غذا و اضافه‌وزن این مشکل را تشدید می‌کنند و باعث می‌شوند طعم تلخ مدت بیشتری در دهان باقی بماند. استفاده از محصولاتی مثل شربت شربت آلوئه ورا برای رفلاکس معده می‌تواند در بهبود شرایط کمک کننده باشد.

- بهداشت نامناسب دهان و دندان

تجمع پلاک، جرم دندان، التهاب لثه و پوسیدگی باعث رشد انواع باکتری‌هایی می‌شود که ترکیبات بدبو و تلخ تولید می‌کنند و در نهایت منجر به بو و طعم بد دهان می‌شوند. وقتی دهان به‌خوبی تمیز نشود، این باکتری‌ها روی سطح زبان و بین دندان‌ها فعال می‌مانند و طعم تلخ ایجاد می‌کنند. استفاده از نخ دندان، مسواک زدن مرتب و جرم‌گیری دوره‌ای اهمیت زیادی دارد. زبان هم باید تمیز شود، چون بیشترین تجمع باکتری روی سطح زبان است و تمیز نکردن آن یکی از دلایل اصلی تلخی دهان و بوی نامطلوب محسوب می‌شود.

- مصرف داروها و مکمل‌ها

برخی داروها روی گیرنده‌های چشایی تأثیر می‌گذارند یا باعث خشکی دهان می‌شوند و همین موضوع می‌تواند علت خشکی و طعم بد دهان در بسیاری از افراد باشد. داروهایی مانند آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای اعصاب، داروهای فشار خون، داروهای تیروئید و مکمل‌های آهن و روی از شایع‌ترین عوامل تلخ شدن دهان هستند. گاهی این داروها از طریق بزاق دفع می‌شوند و طعم خود دارو در دهان باقی می‌ماند؛ حالتی که به‌ویژه در خشکی و تلخی دهان بعد از خواب بیشتر احساس می‌شود. این شرایط معمولاً با نوشیدن آب بیشتر، مصرف غذا همراه دارو یا تعویض دارو با مشورت پزشک قابل کنترل است.

- بیماری‌های کبد، صفرا و مشکلات گوارشی

کبد و کیسه صفرا نقش مهمی در هضم چربی و ترشح صفرا دارند و هر اختلال در این ناحیه می‌تواند باعث تلخی دهان و صفرا شود. وقتی صفرا به سمت معده یا دهان برمی‌گردد، طعم تلخ شدیدی ایجاد می‌کند و رابطه مستقیم میان کیسه صفرا و تلخی دهان شکل می‌گیرد. مقدار کمی از صفرا هم می‌تواند مزه‌ای آزاردهنده ایجاد کند و در شرایطی مانند سنگ کیسه صفرا و تلخی دهان این حالت شدیدتر دیده می‌شود. مشکلات صفرا و تلخی دهان معمولاً با علائمی مثل درد سمت راست شکم، نفخ، تهوع بعد از غذاهای چرب و زردی همراه است. برای بهبود شرایط می‌توانید از مقاله "برای دفع سنگ کیسه صفرا چه بخوریم؟" در مجله علمی داروکده استفاده نمایید. درصورتی که شرایط سنگی کیسه صفرا شدید باشد، تشخیص و درمان تلخی دهان و صفرا باید تحت نظر پزشک انجام شود تا از عوارض احتمالی جلوگیری شود.

- عفونت‌ها و التهابات دهانی و تنفسی

عفونت لثه، التهاب زبان، لوزه‌ها، سینوزیت و حتی سرماخوردگی می‌توانند باعث تغییر طعم دهان شوند و در بسیاری موارد یکی از دلایل تلخ شدن دهان محسوب می‌شوند. وقتی سینوس‌ها ملتهب می‌شوند، ترشحات از پشت گلو وارد دهان می‌ریزد و این مخاط تلخ‌طعم معمولاً احساس ناخوشایندی ایجاد می‌کند. برخی افراد پس از ابتلا به ویروس‌ها، به‌ویژه کرونا، دچار طعم بد دهان بعد از کرونا می‌شوند که می‌تواند هفته‌ها باقی بماند. عفونت‌ها علاوه بر ایجاد التهاب، روی حس چشایی هم اثر می‌گذارند و باعث اختلال در پردازش طعم‌ها می‌شوند. با درمان عفونت و کاهش التهاب، تلخی دهان معمولاً برطرف می‌شود.

علت طعم بد دهان در بارداری

طعم بد دهان در بارداری یکی از تجربه‌های شایع و آزاردهنده بسیاری از مادران است، به‌خصوص در سه‌ماهه اول، زمانی که طعم بد دهان در اوایل بارداری و حتی تلخ شدن دهان در اوایل بارداری بیشتر احساس می‌شود. مهم‌ترین دلیل این وضعیت تغییرات شدید هورمونی است. افزایش هورمون‌هایی مانند استروژن و پروژسترون مستقیماً روی حس چشایی اثر می‌گذارد و همین نوسانات می‌تواند باعث شود زنان مزه‌ای تلخ، فلزی یا صابونی را احساس کنند. این شرایط برای برخی به‌قدری واضح است که فکر می‌کنند تلخ شدن دهان نشانه بارداری است. در کنار این، تهوع بارداری، بازگشت اسید معده و تغییرات بزاق نیز باعث تلخی دهان و حالت تهوع در بارداری می‌شود. بسیاری از زنان هنگام مصرف مواد قندی دچار تلخی یا مزه فلزی می‌شوند و این حالت می‌تواند توضیحی برای علت تلخ شدن دهان بعد از خوردن شیرینی در بارداری باشد. مکمل‌هایی مانند آهن و ویتامین‌های پریناتال نیز طعم فلزی ایجاد می‌کنند و به بد مزه بودن دهان در بارداری دامن می‌زنند.

در کنار تغییرات هورمونی و گوارشی، سیستم ایمنی بدن نیز در دوران بارداری الگوی متفاوتی دارد و احتمال عفونت‌های خفیف دهانی یا سینوسی کمی افزایش می‌یابد؛ عاملی که باعث اختلال در حس چشایی و تشدید حالت تهوع و مزه بد دهان می‌شود. برخی زنان علاوه بر تلخی، طعم ترش یا فلزی نیز تجربه می‌کنند و گاهی این مسئله با باورهای سنتی درباره تلخ شدن دهان در بارداری و جنسیت جنین همراه می‌شود، اگرچه این ارتباط پایه علمی ندارد. به‌طور کلی، علت طعم بد دهان در بارداری مجموعه‌ای از عوامل هورمونی، گوارشی و تغییریافته بویایی است و در بیشتر موارد با ورود به سه‌ماهه دوم کاهش می‌یابد. نوشیدن آب کافی، تقسیم وعده‌های غذایی، مسواک زدن زبان، استفاده از آدامس بدون قند و پرهیز از غذاهای چرب و تند می‌تواند این حالت را کمتر کند. تلخ شدن دهان در بارداری اگرچه ناخوشایند است، اما معمولاً نشانه‌ای طبیعی از سازگاری بدن با شرایط جدید بوده و اغلب به‌تدریج بهتر می‌شود.

جهت کاهش این علائم رعایت یک رژیم غذایی درست و اصولی می‌تواند موثر و کمک کننده باشد، همچنین در این زمینه توصیه می‌شود به مقاله دکتر مارال خداپرست با عنوان "خانم های باردار بخوانند: تغذیه صحیح در دوران بارداری" در مجله علمی داروکده مراجعه نمایید.

درمان تلخی دهان چیست؟

درمان تلخی دهان شبیه باز کردن گره‌ای است که باید اول بفهمیم سر نخش کجاست. تلخی دهان یک بیماری مستقل نیست، بلکه علامتی از چیزی دیگر است؛ از کم‌آبی ساده گرفته تا ریفلاکس یا مشکلات دهان و دندان. برای اینکه علت طعم بد دهان مشخص شود، باید بررسی کرد که تلخی ناگهانی است یا ماندگار، بعد از غذا تشدید می‌شود یا همراه با تهوع است. بهترین درمان همان است که با علت هماهنگ باشد، اما مسیرهای کلی و مؤثری وجود دارد که تقریباً در همه موارد کمک می‌کنند. استفاده از محصولات پروبیوتیک می‌تواند تا حدودی در تنظیم میکروب‌های گوارشی و به دنبال آن درمان تلخی دهان کمک کننده باشد.

اول باید دهان را مرطوب نگه داشت. آب، بزاق را فعال می‌کند و فضای دهان را از خشکی که بستر تلخی است، خارج می‌سازد. کسانی که تلخ بودن دهان در صبح برایشان شدید است معمولاً با نوشیدن آب بیشتر و کم کردن مصرف قهوه و چای تغییر محسوسی احساس می‌کنند. بهداشت دهان ستون اصلی درمان است. زبان محل تجمع بیشترین باکتری‌هاست و وقتی تمیز نشود، تلخ شدن دهان یا مزه فلزی پدید می‌آید. اگر تلخی از سمت معده بیاید مثل ریفلاکس، بازگشت صفرا یا غذاهای سنگین، درمان رفتاری است: نخوابیدن بلافاصله بعد از غذا، کم کردن غذاهای چرب و تند، آهسته خوردن و در موارد شدید استفاده از داروی تلخی دهان یا داروهای ضداسید طبق نظر پزشک. مشکلات کبدی و تلخی دهان و صفرا معمولاً ماندگارترند و با سنگینی شکم یا تهوع همراه می‌شوند. اگر تلخی بعد از شروع یک داروی جدید ایجاد شد، مشورت برای جایگزینی یا تغییر زمان مصرف بسیار کمک‌کننده است.

درمان‌های ساده خانگی مانند چای سبز، آب‌لیمو رقیق یا جویدن زنجبیل گاهی مثل یک تصفیه‌گر کوچک عمل می‌کنند. اما اگر تلخی بیشتر از دو هفته طول بکشد یا همراه با حالت تهوع و مزه بد دهان، کاهش وزن، درد شکم یا زردی باشد، باید بررسی تخصصی انجام شود.

کلام آخر

تلخی دهان نشانه‌ای است که بهتر است ساده از کنار آن نگذریم. گاهی ریشه‌اش کم‌آبی، ریفلاکس یا بی‌نظمی در بهداشت دهان است و گاهی می‌تواند از مشکلات صفرا، عفونت یا مصرف برخی داروها خبر بدهد. رسیدن به علت اصلی همیشه بهترین درمان است، اما اصلاح عادت‌های روزانه و انتخاب محصولات مناسب هم در کاهش این مشکل نقش دارد. برای بررسی و تهیه مکمل‌های مناسب داروخانه آنلاین داروکده می‌تواند انتخابی مطمئن و سریع باشد. همچنین مشاوران داروخانه آنلاین داروکده، متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه پاسخگوی پرسش‌های شما خواهند بود.

منابع

1. Deems DA, Doty RL, Settle RG, Moore-Gillon V, Shaman P, Mester AF, et al. Smell and taste disorders: a study of 750 patients from the University of Pennsylvania Smell and Taste Center. Arch Otolaryngol Head Neck Surg. 1991;117(5):519-28.

2. Bromley SM. Smell and taste disorders: clinical evaluation and management. Med Clin North Am. 2004;88(2):257-68.

3. Spielman AI. Chemosensory function and dysfunction. Crit Rev Oral Biol Med. 1998;9(3):267-91.

4. Farrell MJ, Zamarripa F, Shade R, Phillips PA, McKinley MJ, Fox PT, et al. Effect of dehydration on brain responses to water ingestion. Proc Natl Acad Sci U S A. 2008;105(20):8251–6.

5. Vakil N, van Zanten SV, Kahrilas P, Dent J, Jones R. The Montreal definition and classification of gastroesophageal reflux disease (GERD). Am J Gastroenterol. 2006;101(8):1900–20.

6. Porter SR, Scully C, Hegarty AM. An update of the etiology and management of xerostomia. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod. 2004;97(1):28–46.

7. Lock GL, Rickman OB, Prasad MS. Bile reflux: an underdiagnosed cause of GERD symptoms. Clin Gastroenterol Hepatol. 2007;5(7):772–7.

8. Gupta A, Epstein JB, Sroussi H. Hyposalivation in elderly patients. J Can Dent Assoc. 2006;72(9):841–6.

9. Doty RL, Shah M, Bromley SM. Drug-induced taste disorders. Drug Saf. 2008;31(3):199–215.

10. Mullol J, Alobid I, Mariño-Sánchez F, Quintó L, de Haro J, Bernal-Sprekelsen M, et al. The loss of smell and taste in COVID-19: A review. J Invest Allergol Clin Immunol. 2020;30(5):317–28.