عوارض بی سی ای ای چیست؟

امروزه، مکمل‌های ورزشی جایگاه ویژه‌ای در میان ورزشکاران، بدنسازان و حتی افراد غیر ورزشکار یافته‌اند.

یکی از پرمصرف‌ترین این مکمل‌ها، آمینو اسیدهای شاخه‌دار یا BCAA است که شامل سه اسیدآمینه ضروری لوسین، ایزولوسین و والین است.

آمینو اسیدهای شاخه‌دار نقش مهمی در سنتز پروتئین و متابولیسم انرژی دارند و به عنوان سوخت عضلات در هنگام فعالیت‌های شدید فیزیکی در نظر گرفته می‌شوند.

با وجود مزایای شناخته‌شده، مصرف بی‌رویه و غیراصولی مکمل‌های BCAA ممکن است پیامدهای زیستی و بالینی قابل‌توجهی در پی داشته باشد.

در این مقاله از مجله علمی داروکده، با نگاهی علمی و منطبق بر مطالعات انجام‌شده در این زمینه، به بررسی عوارض بی سی ای ای خواهیم پرداخت.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• بی سی ای ای چیست
• بی سی ای ای برای چیست
• بهترین دوز مصرف بی سی ای ای
• بهترین زمان مصرف بی سی ای ای
• عوارض متابولیکی ناشی از مصرف بیش از حد BCAA
• عوارض عصبی بی سی ای ای
• عوارض گوارشی و کبدی BCAA
• عوارض قلبی و عروقی بی سی ای ای
• عوارض هورمونی و عضلانی بی‌سی‌ای‌ای
• عوارض التهابی و ایمنی BCAA
• گروه‌های پرخطر و محدودیت‌های مصرف BCAA

مدت زمان تقریبی مطالعه: 9 دقیقه

بی سی ای ای چیست

بی‌سی‌ای‌ای (BCAA) مخفف عبارت Branched-Chain Amino Acids یا «آمینو اسیدهای شاخه‌دار» است.

این گروه شامل سه آمینواسید ضروری به نام‌های لوسین، ایزولوسین و والین است که بدن انسان قادر به ساخت آن‌ها نیست و باید از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها تأمین شوند.

این ترکیبات به دلیل ساختار شیمیایی شاخه‌دارشان ویژگی‌های متابولیکی ویژه‌ای دارند و بخش قابل‌توجهی از آمینواسیدهای موجود در بافت عضلانی را تشکیل می‌دهند.

برخلاف بسیاری از آمینواسیدها که در کبد تجزیه می‌شوند، متابولیسم اصلی BCAA در عضلات صورت می‌گیرد، جایی که به‌عنوان منبع انرژی در هنگام فعالیت‌های فیزیکی شدید استفاده می‌شود.

به همین دلیل، ورزشکاران و بدنسازان معمولاً از مکمل‌های BCAA برای بهبود عملکرد، افزایش حجم عضلانی و تسریع روند ریکاوری بهره می‌گیرند.

برای آشنایی بیشتر با خواص بی سی ای ای و استفاده از مکمل‌های آن در ورزشکاران، مشاهده ویدیوی "همه چیز درباره BCAA" که توسط دکتر کوشا شهیدی (داروساز) در مجله علمی داروکده منتشر شده است؛ پیشنهاد می‌شود.

بی سی ای ای برای چیست

هدف اصلی از مصرف مکمل‌های بی‌سی‌ای‌ای معمولاً افزایش سنتز پروتئین عضلانی و کاهش تجزیه‌ی بافت عضلانی است.

لوسین، یکی از سه آمینواسید شاخه‌دار، به‌طور مستقیم مسیر سلولی معروف به mTOR را فعال می‌کند که در رشد و بازسازی عضلات نقش دارد.

از سوی دیگر، ایزولوسین در تنظیم قند خون و افزایش برداشت گلوکز توسط عضلات مؤثر است و والین در بازسازی بافت و حفظ عملکرد سیستم عصبی نقش ایفا می‌کند.

بسیاری از ورزشکاران از BCAA برای کاهش خستگی در تمرینات طولانی‌مدت استفاده می‌کنند. این اثر تا حدی به کاهش تولید سروتونین در مغز نسبت داده می‌شود، زیرا در شرایط ورزشی شدید افزایش سروتونین منجر به احساس خستگی می‌گردد.

همچنین برخی مطالعات نشان داده‌اند که مصرف متعادل BCAA می‌تواند درد عضلانی پس از تمرین را کاهش داده و روند ترمیم بافت را تسریع کند.

بهترین دوز مصرف بی سی ای ای

تعیین دوز مناسب مصرف BCAA یکی از مهم‌ترین عوامل در بهره‌گیری ایمن و مفید از این مکمل است.

مقدار مصرف به فاکتورهایی مانند سن، وزن بدن، سطح فعالیت بدنی، هدف تغذیه‌ای و کیفیت رژیم غذایی بستگی دارد.

به‌طور کلی و براساس مطالعات علمی صورت گرفته، دوز روزانه‌ی بی‌سی‌ای‌ای برای بزرگسالان سالم بین ۵ تا ۱۰ گرم است. این مقدار معمولاً برای حفظ تعادل آمینواسیدی و حمایت از سنتز پروتئین کافی است.

در ورزشکاران حرفه‌ای یا افرادی که تمرینات فشرده‌ی قدرتی یا استقامتی انجام می‌دهند، مصرف تا ۱۵ گرم در روز نیز بی‌خطر تلقی می‌شود، به شرط آنکه با آب کافی و رژیم غذایی سرشار از پروتئین همراه باشد.

ترکیب معمول سه اسیدآمینه‌ی شاخه‌دار در مکمل‌ها به نسبت ۲:۱:۱ (لوسین:ایزولوسین:والین) است، زیرا لوسین نقش غالبی در فعال‌سازی مسیر متابولیکی mTOR و تحریک سنتز پروتئین دارد.

بهترین زمان مصرف بی سی ای ای

زمان‌بندی مصرف مکمل بی سی ای ای نقش تعیین‌کننده‌ای در اثربخشی آن دارد.

مطالعات نشان می‌دهند که مصرف BCAA حدود ۳۰ تا ۴۵ دقیقه پیش از تمرین می‌تواند از تجزیه‌ی عضلات جلوگیری کرده و احساس خستگی را کاهش دهد.

همچنین مصرف بلافاصله پس از تمرین به بازسازی سریع‌تر بافت عضلانی کمک می‌کند.

در تمرینات طولانی‌مدت (بیش از ۹۰ دقیقه)، مصرف در حین فعالیت نیز مفید است، زیرا می‌تواند به تثبیت قند خون و تأمین انرژی کمک کند.

در روزهای استراحت، مصرف BCAA همراه با وعده‌های غذایی بهترین بازده را دارد و از نوسانات غیرضروری در سطح آمینواسیدها جلوگیری می‌کند.

عوارض متابولیکی ناشی از مصرف بیش از حد BCAA

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نگرانی در بررسی عوارض بی سی ای ای، اثر آن بر متابولیسم گلوکز و انسولین است.

مطالعات متعددی نشان داده‌اند که سطح بالای BCAA پلاسما با مقاومت به انسولین و افزایش خطر دیابت نوع ۲ ارتباط دارد.

مکانیسم پیشنهادی این اثر شامل فعال‌سازی مزمن مسیر mTOR و مهار بازخوردی سیگنالینگ انسولین است. به بیان ساده‌تر، وقتی سطح BCAA بالا بماند، بدن به‌مرور حساسیت خود را نسبت به انسولین از دست می‌دهد و متابولیسم قند دچار اختلال می‌شود.

افزون بر این، تجزیه‌ی بیش از اندازه‌ی BCAA بار نیتروژنی قابل‌توجهی بر بدن تحمیل می‌کند. این امر به‌ویژه در افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای کلیوی می‌تواند خطرناک باشد و موجب تجمع ترکیبات نیتروژنی و افزایش سطح اوره و کراتینین گردد.

از سوی دیگر، متابولیت‌های حاصل از تجزیه‌ی BCAA مانند ایزووالریلیک اسید و متیل‌مالونیک اسید ممکن است در بافت‌ها تجمع یافته و به آسیب اکسیداتیو منجر شوند.

عوارض عصبی بی سی ای ای

یکی از جنبه‌های کمتر شناخته‌شده‌ی عوارض BCAA اثر آن بر عملکرد مغز و سیستم عصبی است.

آمینواسیدهای شاخه‌دار با تریپتوفان برای عبور از سد خونی-مغزی رقابت می‌کنند.

وقتی مصرف بی‌سی‌ای‌ای زیاد شود، مقدار تریپتوفان ورودی به مغز کاهش یافته و در نتیجه سنتز سروتونین محدود می‌شود.

کاهش سروتونین در کوتاه‌مدت ممکن است موجب احساس هوشیاری و تمرکز بیشتر شود، اما در بلندمدت با افزایش اضطراب، تحریک‌پذیری، بی‌خوابی و اختلالات خلقی همراه است.

 
علاوه بر این، مطالعات انسانی و حیوانی نشان داده‌اند که دوزهای بالای لوسین می‌تواند الگوی ترشح دوپامین را نیز تغییر دهد.

دوپامین هورمونی است که نقش مهمی در انگیزه و احساس پاداش دارد. تغییر در سطوح دوپامین ممکن است باعث افت انگیزه، خستگی ذهنی و کاهش تمرکز شود، حالتی که در ورزشکاران حرفه‌ای به عنوان "خستگی مرکزی" شناخته می‌شود.

بنابراین، مصرف زیاد BCAA نه‌تنها به بهبود تمرکز کمک نمی‌کند، بلکه در درازمدت می‌تواند باعث اختلال عملکرد شناختی و خلقی شود.

عوارض گوارشی و کبدی BCAA

در میان عوارض بی سی ای ای، مشکلات گوارشی از شایع‌ترین موارد گزارش‌شده هستند.

مصرف زیاد پودر، نوشیدنی یا قرص‌های BCAA ممکن است منجر به نفخ، تهوع و اسهال شود.

علت این پدیده جذب ناقص اسیدهای آمینه است. در دوزهای بالا، این وضعیت می‌تواند باعث تغییر ترکیب میکروبیوتای روده شود که با التهاب مزمن، اختلال در جذب مواد مغذی و بروز سندرم روده تحریک‌پذیر مرتبط است.

از سوی دیگر، مصرف طولانی‌مدت BCAA ممکن است عملکرد کبد را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که تحریک مزمن مسیر mTOR توسط لوسین می‌تواند باعث افزایش سنتز چربی در سلول‌های کبدی و در نتیجه کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) شود.

افزایش سطح آنزیم‌های کبدی مانند ALT و AST نیز از نشانه‌های آسیب خفیف کبدی ناشی از مصرف بی‌رویه‌ی BCAA است.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که عوارض BCAA بر کبد و دستگاه گوارش در مصرف طولانی‌مدت قابل‌چشم‌پوشی نیستند.

عوارض قلبی و عروقی بی سی ای ای

رابطه‌ی میان BCAA و سلامت قلب در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

مطالعات علمی در جمعیت‌های برزگ نشان می‌دهد که سطح بالای BCAA در خون با افزایش تری‌گلیسرید، کلسترول بد (LDL) و شاخص‌های التهابی مرتبط است.

مکانیسم احتمالی این پدیده تغییر در متابولیسم چربی‌ها و کاهش اکسیداسیون آن‌هاست که منجر به تجمع چربی در عروق و افزایش خطر بیماری‌های قلبی می‌شود.

همچنین فعال‌سازی مزمن مسیر mTOR در سلول‌های اندوتلیال عروق می‌تواند موجب کاهش اتساع وابسته به نیتریک‌اکسید شود، پدیده‌ای که زمینه‌ساز آترواسکلروز (تصلب شرایین) است. در نتیجه، برخلاف تصور رایج که BCAA را صرفاً مکملی عضله‌ساز می‌داند، مصرف بی‌رویه آن می‌تواند خطر بروز بیماری‌های قلبی عروقی را افزایش دهد.

عوارض هورمونی و عضلانی بی‌سی‌ای‌ای

در میان عوارض BCAA، اختلال در تعادل هورمونی و فرآیند سنتز عضله از جنبه‌های کمتر مورد توجه اما مهم است.

لوسین که اصلی‌ترین آمینواسید شاخه‌دار محسوب می‌شود، در دوزهای بالا مسیر mTOR را بیش از حد فعال می‌کند. با تداوم این وضعیت، سلول برای جلوگیری از استرس متابولیکی، به‌طور بازخوردی مسیر را مهار می‌کند. این پدیده که بازدارندگی بازخوردی (Feedback Inhibition) نام دارد، در نهایت به کاهش سنتز پروتئین و حتی تجزیه‌ی عضله منجر می‌شود.

 
مصرف طولانی‌مدت مکمل‌های BCAA در زنان ممکن است محور هورمونی انسولین را تحت تأثیر قرار دهد. این تغییر می‌تواند با علائمی نظیر آکنه، افزایش چربی بدن و بی‌نظمی قاعدگی همراه باشد.

هرچند هنوز شواهد قطعی در این زمینه وجود ندارد، اما داده‌های موجود بر لزوم احتیاط در مصرف مداوم بی‌سی‌ای‌ای تأکید دارند.

عوارض التهابی و ایمنی BCAA

در مقادیر متعادل، BCAA ممکن است اثرات مثبت بر ایمنی داشته باشد، اما در دوزهای بالا می‌تواند پیامدهای معکوس ایجاد کند.

مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که مصرف زیاد این آمینواسیدها باعث افزایش بیان فاکتورهای التهابی می‌شود. این وضعیت در انسان نیز با افزایش شاخص CRP و بروز التهاب مزمن خفیف همراه است، حالتی که زمینه‌ساز سندرم متابولیک، دیابت و آترواسکلروز است.

علاوه بر این، تغییر در ترکیب میکروبیوتای روده به‌دنبال مصرف زیاد مکمل‌های پروتئینی می‌تواند تعادل ایمنی بدن را برهم بزند.

کاهش باکتری‌های مفید و افزایش باکتری‌های تولیدکننده‌ی آمونیاک موجب افزایش نفوذپذیری دیواره‌ی روده و ورود ترکیبات التهابی به خون می‌شود.

در نتیجه، عوارض بی سی ای ای بر سیستم ایمنی و التهاب مزمن از اهمیت قابل‌توجهی برخوردار است.

گروه‌های پرخطر و محدودیت‌های مصرف BCAA

بر اساس شواهد علمی، برخی گروه‌ها در برابر عوارض BCAA آسیب‌پذیرترند.

بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه یا کبد باید از مصرف خودسرانه‌ی مکمل‌های آمینواسیدی خودداری کنند، زیرا این ترکیبات می‌توانند بار متابولیکی اندام‌ها را افزایش دهند.

در مبتلایان به کبد چرب غیرالکلی یا هپاتیت مزمن، مصرف طولانی‌مدت ممکن است روند فیبروز را تسریع کند.

در دوران بارداری و شیردهی نیز به دلیل نبود داده‌های کافی درباره ایمنی، استفاده از مکمل‌های غیردارویی BCAA توصیه نمی‌شود.

در کودکان و نوجوانان، مصرف بدون نظارت پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند رشد طبیعی مغز و بدن را مختل کند.

سخن پایانی

در نهایت باید یادآور شد که اگرچه آمینو اسیدهای شاخه‌دار می‌توانند در بهبود عملکرد ورزشی و بازسازی عضلات مفید واقع شوند، اما مصرف بیش‌ازحد و طولانی مدت آن‌ها ممکن است با عوارض متابولیکی، گوارشی، عصبی و حتی قلبی همراه شود.

آگاهی از عوارض بی‌سی‌ای‌ای و مشاوره با متخصصین سلامت از جمله داروسازان و دانش آموختگان تغذیه، گامی اساسی در استفاده‌ی ایمن و هدفمند از مکمل‌هاست.

توصیه می‌شود برای خرید انواع مکمل‌های ورزشی یا سایر محصولات سلامت محور، از مراکز معتبر و داروخانه‌های آنلاین دارای مجوز رسمی اقدام کنید.

داروکده به عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین ایران، از سال ۱۳۸۸ فعالیت خود را به پشتوانه داروخانه مرکزی جمالزاده آغاز کرده و تنها داروخانه آنلاین کشور است که موفق به دریافت نماد پنج‌ستاره‌ی اعتماد الکترونیکی شده است.

تیم علمی داروکده متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تعذیه با ارائه‌ی مشاوره‌ی تخصصی و رایگان تلفنی، به شما کمک می‌کند تا بهترین مکمل ورزشی متناسب با نیازها و شرایط فردی خود را انتخاب کنید.

این اطمینان را خواهید داشت که محصولات ارائه‌شده در داروکده از معتبرترین برندهای دارویی و ورزشی هستند که مورد تايید سازمان غذا و داروی کشور می‌باشند.

 
با انتخاب آگاهانه و خرید قرص بی سی ای ای و سایر مکمل‌های ورزشی از داروکده، نه‌تنها از اصالت و کیفیت مکمل‌ها مطمئن می‌شوید، بلکه گامی مؤثر در مسیر سلامت، عملکرد بهتر و آرامش خاطر خود برمی‌دارید.

امید است مقاله "عوارض بی سی ای ای چیست" برای شما مفید واقع شده باشد و با ثبت نظارات و تجربیات خود در زمینه استفاده از مکمل‌های BCAA، ما و دیگران کاربران داروکده را بهره‌مند کنید.

منابع

1. Mansoori S, Ho MY, Ng KK, Cheng KK. Branched-chain amino acid metabolism: Pathophysiological mechanism and therapeutic intervention in metabolic diseases. Obes Rev. 2025 Feb;26(2):e13856. doi: 10.1111/obr.13856. Epub 2024 Oct 25. PMID: 39455059; PMCID: PMC11711082.

2. de la O V, Zazpe I, Ruiz-Canela M. Effect of branched-chain amino acid supplementation, dietary intake and circulating levels in cardiometabolic diseases: an updated review. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2020 Jan;23(1):35-50. doi: 10.1097/MCO.0000000000000614. PMID: 31688095.

3. Arroyo-Cerezo A, Cerrillo I, Ortega Á, Fernández-Pachón MS. Intake of branched chain amino acids favors post-exercise muscle recovery and may improve muscle function: optimal dosage regimens and consumption conditions. J Sports Med Phys Fitness. 2021 Nov;61(11):1478-1489. doi: 10.23736/S0022-4707.21.11843-2. Epub 2021 Feb 15. PMID: 33586928.

4. Xu M, Hu D, Liu X, Li Z, Lu L. Branched-Chain Amino Acids and Inflammation Management in Endurance Sports: Molecular Mechanisms and Practical Implications. Nutrients. 2025 Apr 12;17(8):1335. doi: 10.3390/nu17081335. PMID: 40284200; PMCID: PMC12029984.

5. Martinho DV, Nobari H, Faria A, Field A, Duarte D, Sarmento H. Oral Branched-Chain Amino Acids Supplementation in Athletes: A Systematic Review. Nutrients. 2022 Sep 27;14(19):4002. doi: 10.3390/nu14194002. PMID: 36235655; PMCID: PMC9571679.

6. Gannon NP, Schnuck JK, Vaughan RA. BCAA Metabolism and Insulin Sensitivity - Dysregulated by Metabolic Status? Mol Nutr Food Res. 2018 Mar;62(6):e1700756. doi: 10.1002/mnfr.201700756. Epub 2018 Feb 27. PMID: 29377510.

7. Cummings NE, Williams EM, Kasza I, Konon EN, Schaid MD, Schmidt BA, Poudel C, Sherman DS, Yu D, Arriola Apelo SI, Cottrell SE, Geiger G, Barnes ME, Wisinski JA, Fenske RJ, Matkowskyj KA, Kimple ME, Alexander CM, Merrins MJ, Lamming DW. Restoration of metabolic health by decreased consumption of branched-chain amino acids. J Physiol. 2018 Feb 15;596(4):623-645. doi: 10.1113/JP275075. Epub 2017 Dec 27. PMID: 29266268; PMCID: PMC5813603.

8. Cuomo P, Capparelli R, Iannelli A, Iannelli D. Role of Branched-Chain Amino Acid Metabolism in Type 2 Diabetes, Obesity, Cardiovascular Disease and Non-Alcoholic Fatty Liver Disease. Int J Mol Sci. 2022 Apr 13;23(8):4325. doi: 10.3390/ijms23084325. PMID: 35457142; PMCID: PMC9030262.