
در این مقاله از مجله علمی داروکده، شیرین کنندههای مصنوعی و کم کالری را بررسی میکنیم.
نویسنده: محمدرضا روح الامینی
تحریریه داروکده
آخرین به روزرسانی:
14 دی 1404
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
14 دی 1404
8K
هرآنچه در مورد شیرین کنندههای کمکالری لازم است بدانید
مصرف بیش از حد قندهای ساده به یکی از چالشهای اصلی سلامت عمومی در عصر حاضر تبدیل شده است. ارتباط محکم میان دریافت بالای قند افزوده و افزایش شیوع بیماریهای مزمن نظیر دیابت نوع ۲، بیماریهای قلبی-عروقی و چاقی، ضرورت یافتن جایگزینهایی مناسب برای شیرینسازی مواد غذایی و نوشیدنیها را بیش از پیش نمایان ساخته است. این نیاز مبرم، مسیر را برای توسعه و کاربرد گسترده ترکیبات جایگزین قند، که به عنوان شیرینکنندههای کمکالری یا شیرین کنندههای غیرمغذی شناخته میشوند، هموار کرده است.
با افزایش تقاضا برای محصولات با محتوای قند و کالری کاهشیافته، گستره استفاده از شیرینکنندههای مصنوعی فراتر از مصارف فردی، به یک جزء اساسی در فرمولاسیون صنعتی محصولات غذایی و آشامیدنی تبدیل شده است. با این حال، با وجود منافع ظاهری در زمینه کنترل وزن و دیابت، بحثها و نگرانیهای متعددی پیرامون ایمنی بلندمدت، تأثیرات متابولیکی و اثرات احتمالی آنها بر میکروبیوتای روده همچنان در محافل علمی و عمومی مطرح است. درک جامع از ماهیت، عملکرد، مزایا و معایب احتمالی این ترکیبات، برای مصرفکنندگان، متخصصان تغذیه و سیاستگذاران حوزه سلامت، امری ضروری محسوب میشود.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:
زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
شیرینکنندههای کمکالری یا غیرمغذی، که اغلب به عنوان "شیرینکنندههای مصنوعی" شناخته میشوند، ترکیبات شیمیایی یا عصارههای گیاهی هستند که برای ایجاد طعم شیرین در محصولات غذایی و نوشیدنیها به کار میروند، در حالی که یا فاقد کالری قابل توجه هستند یا کالری بسیار کمتری نسبت به قند معمولی (ساکاروز) دارند. تعریف رسمی آنها اغلب بر اساس میزان کالری آنها است: معمولاً به ترکیباتی اطلاق میشود که میزان انرژی کمتری نسبت به یک حجم معادل قند معمولی فراهم میکنند.
این ترکیبات از نظر ساختاری بسیار متنوع هستند؛ اما وجه مشترک آنها قدرت شیرینکنندگی بسیار بالا (از دهها تا هزاران برابر شیرینتر از شکر) است. این قدرت بالا به تولیدکنندگان امکان میدهد تا تنها با استفاده از مقادیر بسیار اندک، سطح شیرینی مطلوب را حاصل کنند، که نتیجه آن کاهش چشمگیر یا حذف کامل کالری از محصول نهایی است.
شیرینکنندههای مصنوعی را میتوان به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
توسعه این ترکیبات، به عنوان تلاشی علمی برای جداسازی و تقویت ویژگی شیرینی، به منظور استفاده مؤثر و با حداقل تأثیر منفی بر سلامت متابولیک صورت میگیرد.

یکی از اصلیترین دلایل استفاده از این ترکیبات، کاهش محتوای کالری محصولات غذایی است. از آنجایی که شیرینکنندههای کمکالری، کالری بسیار کمتری نسبت به ساکاروز فراهم میکنند، جایگزینی آنها میتواند به کاهش کلی کالری دریافتی روزانه کمک کند. مطالعات بالینی متعدد نشان دادهاند که جایگزینی نوشیدنیهای شیرینشده با قند با نوشیدنیهای حاوی شیرینکنندههای کمکالری میتواند منجر به کاهش متوسطی در وزن بدن و شاخص توده بدنی (BMI) در بزرگسالان دارای اضافه وزن و چاق شود. این خاصیت، آنها را به ابزاری مفید در رژیمهای کاهش وزن و حفظ وزن تبدیل میکند.
برای افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که در معرض خطر ابتلا به آن هستند، شیرینکنندههای کمکالری یک مزیت حیاتی فراهم میکنند. از آنجا که این ترکیبات به ندرت متابولیزه میشوند یا مسیرهای متابولیکی متفاوتی نسبت به گلوکز دارند (به ویژه شیرینکنندههای غیرمغذی)، معمولاً تأثیر قابل توجهی بر افزایش سطح قند خون یا ترشح انسولین ندارند. این امر به افراد دیابتی این امکان را میدهد که بدون به خطر انداختن کنترل قند خون خود، طعم شیرین را در رژیم غذایی خود حفظ کنند. سازمانهای معتبر در حیطه سلامت، از جمله انجمن دیابت آمریکا، مصرف شیرینکنندههای مصنوعی برای دیابت را به عنوان یک استراتژی ایمن برای مدیریت این بیماری تأیید میکنند.
برخلاف قندهای ساده که توسط باکتریهای دهان تخمیر شده و اسید تولید میکنند که منجر به پوسیدگی دندان میشود، بسیاری از شیرینکنندههای کمکالری، به ویژه قندهای الکلی مانند زایلیتول و اریتریتول، توسط این باکتریها به آسانی تخمیر نمیشوند. این ویژگی باعث میشود که این ترکیبات به طور قابل توجهی خطر پوسیدگی دندان را کاهش دهند و در بسیاری از آدامسها و محصولات بهداشت دهان و دندان استفاده شوند.

مسأله ایمنی شیرینکنندههای کمکالری از جمله موضوعات علمی است که به طور گسترده مورد بررسی و نظارت قرار گرفته است. نهادهای نظارتی بینالمللی و ملی، بر اساس شواهد علمی موجود، به طور مستمر ایمنی این مواد را ارزیابی و تأیید میکنند.
ایمنی شیرینکنندههای کمکالری توسط نهادهای نظارتی معتبر جهانی مانند سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA)، سازمان ایمنی غذایی اروپا (EFSA) و کمیته مشترک متخصصین افزودنیهای غذایی سازمان بهداشت جهانی، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (JECFA) ارزیابی و تأیید میشود. این فرآیند ارزیابی شامل بررسی دقیق دادههای سمشناسی و مطالعات بالینی متعدد حیوانی و انسانی است که اثرات احتمالی از جمله سرطانزایی، سمیت عصبی، تأثیرات تولیدمثلی و جهشزایی را بررسی میکنند. هر شیرینکننده پیش از تأیید نهایی و ورود به بازار، باید این فرآیندهای سختگیرانه را با موفقیت پشت سر بگذارد.
یکی از مفاهیم کلیدی در ارزیابی ایمنی، تعیین دریافت قابل قبول روزانه (Acceptable Daily Intake - ADI) است. ADI حداکثر مقداری از یک ماده است که فرد میتواند روزانه در طول عمر خود و بدون ایجاد هیچ گونه خطر بهداشتی قابل اثباتی مصرف کند. ADI با اعمال یک فاکتور ایمنی (معمولاً ۱۰۰ برابر) بر روی مقداری که در مطالعات حیوانی هیچ اثر مضری مشاهده نشده (NOAEL) تعیین میشود. مقادیر ADI برای شیرینکنندههای مورد تأیید به شرح زیر است:
به طور کلی، برای اکثر افراد، رسیدن به حد ADI از طریق مصرف نرمال مواد غذایی حاوی این شیرینکنندهها بسیار دشوار است. نگرانیهای تاریخی در مورد برخی شیرینکنندهها، نظیر ارتباط ساخارین با سرطان مثانه در موشها، با مطالعات گسترده انسانی به طور قاطع رد شده و این مواد در چارچوب ADI ایمن تلقی میشوند.

شیرینکنندههای کمکالری، به ویژه آنهایی که غیرمغذی هستند، نقش مهمی در مدیریت تغذیهای افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ و نوع ۲ ایفا میکنند. هدف اصلی در رژیم غذایی دیابتی، کنترل سطح گلوکز خون و جلوگیری از نوسانات شدید پس از وعدههای غذایی است. دکتر داروساز احسان عمادی نیز در مقالهای با عنوان "دیابت چیست" به طور مفصل به علائم این بیماری و نحوه کنترل قند خون پرداخته است.
شیرینکنندههای غیرمغذی مانند سوکرالوز، آسپارتام، ساخارین و استویا، به دلیل ساختار شیمیایی خود، در دستگاه گوارش انسان جذب یا متابولیزه نمیشوند یا به میزانی ناچیز جذب میشوند که بر گلوکز خون تأثیر نمیگذارند. این ویژگی به افراد دیابتی اجازه میدهد که جایگزین مناسبی برای قندهای ساده پیدا کنند که میتوانند به صورت مستقیم باعث افزایش شدید قند خون شوند. این ترکیبات میتوانند به کاهش بار گلایسمی کلی رژیم غذایی کمک کنند. انجمن دیابت آمریکا (ADA) و سازمانهای بهداشتی دیگر، استفاده از شیرینکنندههای غیرمغذی را به عنوان جایگزینی برای قند و شکر در نوشیدنیها و غذاها، به عنوان بخشی از یک استراتژی کلی برای مدیریت قند خون، تأیید کردهاند.
پلیاولها (قندهای الکلی) مانند زایلیتول، سوربیتول و مالتیتول وضعیت متفاوتی نسبت به ساکاروز دارند. این قندها کالری کمتری نسبت به شکر (حدود 1.5 تا 3 کالری در هر گرم در مقایسه با 4 کالری در هر گرم شکر) دارند و شیرینی کمتری ایجاد میکنند، اما هنوز میتوانند تا حدی جذب شوند و موجب افزایش خفیفی در سطح قند خون گردند. با این حال، شاخص گلایسمی (GI) آنها معمولاً پایینتر از شکر است. برای مثال، اریتریتول تقریباً هیچ کالری ندارد و تأثیر ناچیزی بر قند خون میگذارد، در حالی که مالتیتول اثر گلایسمی بیشتری دارد. بیماران دیابتی باید هنگام مصرف پلیاولها، به ویژه در مقادیر زیاد، محتوای کربوهیدرات و تأثیر احتمالی آنها بر قند خون را در نظر بگیرند.

یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات در مورد شیرینکنندههای کمکالری، ارتباط احتمالی آنها با افزایش وزن یا چاقی در بلندمدت است. در حالی که منطق اولیه استفاده از این مواد، کاهش کالری و کمک به مدیریت وزن است، برخی تحقیقات و فرضیهها نشان میدهند که ممکن است اثرات فیزیولوژیکی و رفتاری پیچیدهتری در میان باشد.
فرضیهای وجود دارد که شیرینی بدون کالری دریافتی میتواند بر تنظیمات فیزیولوژیکی بدن در مورد انرژی و سیری تأثیر بگذارد. این تئوری بیان میکند که طعم شیرین به طور طبیعی بدن را برای دریافت کالری آماده میکند و وقتی این انتظار برآورده نمیشود، ممکن است منجر به پاسخهای جبرانی شود. این پاسخها میتواند شامل افزایش میل به مصرف غذاهای شیرینتر و پرکالریتر یا اختلال در سیگنالهای سیری باشد که در نهایت به افزایش مصرف غذا در زمانهای بعدی منجر شود.
با این حال، شواهد موجود در مطالعات انسانی در این زمینه متناقض است. برخی مطالعات کوتاهمدت کاهش مصرف کالری را نشان دادهاند، در حالی که برخی مطالعات اپیدمیولوژیک مشاهدهای، ارتباطی میان مصرف منظم نوشابههای رژیمی و افزایش وزن یا دور شکم را گزارش کردهاند. باید توجه داشت که مطالعات مشاهدهای نمیتوانند رابطه علت و معلولی را اثبات کنند و ممکن است این ارتباط ناشی از «استدلال معکوس» باشد (افرادی که در حال حاضر اضافه وزن دارند یا تمایل به چاقی دارند، بیشتر از این محصولات استفاده میکنند).
در سالهای اخیر، توجه علمی قابل توجهی به تأثیر شیرینکنندههای کمکالری بر میکروبیوتای روده معطوف شده است. مطالعات حیوانی و برخی دادههای انسانی نشان دادهاند که برخی از این ترکیبات، مانند ساخارین و سوکرالوز، میتوانند تنوع و ترکیب باکتریهای روده را تغییر دهند. این تغییرات پتانسیل تأثیرگذاری بر متابولیسم میزبان، از جمله افزایش تحمل گلوکز و مقاومت به انسولین را دارند.
با این حال، ماهیت و اهمیت بالینی این تغییرات در انسان، به ویژه در دوزهای مصرفی معمول (در محدوده ADI)، هنوز به طور کامل مشخص نشده و نیاز به تحقیقات بیشتری دارد. در حال حاضر، هیچ اجماع علمی قاطعی مبنی بر اینکه شیرینکنندههای کمکالری به طور مستقیم و به خودی خود باعث چاقی میشوند، وجود ندارد؛ اما نیاز به درک عمیقتر از تأثیرات طولانیمدت و پیچیده آنها بر تنظیم متابولیسم احساس میشود.

بهترین شیرینکننده مصنوعی، انتخابی است که به شدت به ترجیحات فردی، کاربرد مورد نظر (پخت و پز یا افزودن به نوشیدنی)، و وضعیت سلامتی خاص (مانند فنیلکتونوری) بستگی دارد. در ادامه، رایجترین و تأییدشدهترین شیرینکنندههای کمکالری مورد بررسی قرار میگیرند.
شیرینکننده سوییت لایف، حاوی سوکرالوز به عنوان قند مصنوعی است و تنها 4 کیلوکالری به ازای هر گرم دارد. سوییت لایف فاقد شکر افزوده، نمک و چربی است و یک گزینه مناسب برای افرادی است که به دنبال جایگزین قند در رژیم غذایی خود هستند. این شیرینکننده به ویژه برای بیماران دیابتی مناسب است و میتوان از آن در دسرهای رژیمی، نوشیدنیها مانند چای و قهوه استفاده کرد. این محصول با پروانه ساخت شرکت سمر طب درمان، در بستهبندی 100 عددی ساشهای عرضه میشود و به راحتی در هر وعده غذایی قابل استفاده است.
شیرینکننده سوربیتول استویا دوبیس ترکیبی از سوربیتول و استویا است که به طور خاص برای افرادی با رژیم لاغری یا ورزشکاران طراحی شده است. با 33.76 کیلوکالری انرژی به ازای هر 100 گرم، این محصول گزینهای مناسب برای افرادی است که میخواهند بدون مصرف شکر اضافی از طعم شیرینی لذت ببرند. این شیرینکننده برای افراد دیابتی نیز مناسب است و میتوان آن را در نوشیدنیهای سرد و گرم به کار برد. این محصول با پروانه ساخت شرکت صنایع غذایی و دارویی ایلیا پارس در بستهبندی 50 عددی ساشهای ارائه میشود.
شیرینکننده مصنوعی سوییت اند لو حاوی آسپارتام و آسه سولفام K است و هر ساشه آن برابر با 2 قاشق چایخوری شکر شیرینی دارد. این محصول دارای تنها 3 کیلوکالری در هر ساشه است و سبب افزایش قند خون نمیشود. سوییت اند لو به عنوان جایگزینی بدون افزایش وزن برای شکر مناسب است و برای افرادی که به دنبال یک شیرینکننده کم کالری برای رژیم غذایی خود هستند، ایدهآل است. این شیرینکننده در شرکت دایتری فود کشور انگلستان تولید شده و در بستهبندیهای 50، 100 و 200 عددی ساشهای قابل تهیه است.
با وجود تأیید ایمنی توسط نهادهای نظارتی، مصرف شیرینکنندههای کمکالری با نگرانیهای بالقوهای همراه است که فراتر از بحث سرطانزایی است و بیشتر به تأثیرات متابولیکی و رفتاری مرتبط است:
شیرینکنندههای کمکالری در سالهای اخیر به عنوان جایگزینی علمی و ایمن برای قندهای سنتی مورد توجه قرار گرفتهاند. این ترکیبات میتوانند با کاهش دریافت کالری روزانه، به کنترل وزن و مدیریت قند خون در بیماران دیابتی کمک کنند. تعادل و تنوع در انتخاب منابع شیرینی اهمیت دارد و نباید این محصولات را جایگزین کامل رژیم غذایی سالم دانست. هدف اصلی، کاهش وابستگی به طعمهای بیش از حد شیرین و ترویج مصرف مواد غذایی طبیعی و کمفرآوریشده است.
در انتخاب و مصرف مکملها یا محصولات شیرینکننده، توجه به کیفیت تولید، منشأ مواد اولیه و دوز مصرفی اهمیت ویژهای دارد. استفاده از محصولات دارای استاندارد و مجوزهای بهداشتی معتبر و خرید آنها از منابع معتبری مانند داروکده، همراه با مشورت پزشک، میتواند احتمال بروز عوارض ناخواسته را به حداقل برساند. ترکیب این محصولات با سبک زندگی سالم شامل ورزش منظم، تغذیه متعادل، خواب کافی و مدیریت استرس، میتواند در بهبود سلامت عمومی و متابولیک نقش مؤثری ایفا کند.
داروکده به عنوان نخستین و بزرگترین داروخانه آنلاین کشور، بستری مطمئن برای دسترسی به مکملها و محصولات تغذیهای استاندارد فراهم کرده است. وجود تیمی از متخصصان داروسازی و تغذیه در این مجموعه، امکان مشاوره علمی و انتخاب هوشمندانه محصولات را برای کاربران فراهم میسازد. همچنین، انتشار مقالات علمی و آموزشی در مجله داروکده به ارتقای آگاهی عمومی در زمینه تغذیه و سلامت کمک میکند. از کاربران دعوت میشود تا تجربیات خود را در استفاده از شیرینکنندههای کمکالری به اشتراک بگذارند تا زمینه تبادل دانش و انتخاب آگاهانهتر فراهم شود.
منابع
پرسش و پاسخ
ثبت دیدگاه
پیام به صورت ناشناس ثبت گردد
پیام به صورت خصوصی ثبت گردد
منابع:
مقالات مرتبط
مجله داروکده یک مجله اینترنتی است که شما را در امر آشنایی، تهیه و مصرف صحیح محصولات سلامت محور یاری میرساند.
استفاده از مطالب مجله داروکده فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع و درج لینک بلامانع است . کلیه حقوق این مجله به وب سایت داروکده تعلق دارد