شب ادراری در کودکان

شب ادراری کودکان نشانه چیست؟

شب‌ادراری در کودکان یکی از شایع‌ترین نگرانی‌های والدین است که علاوه بر جنبه پزشکی، می‌تواند اثرات روانی و اجتماعی نیز برای کودک و خانواده داشته باشد. بسیاری از والدین این مشکل را با تنبیه یا سرزنش اشتباه می‌گیرند، در حالی‌که شب‌ادراری یک اختلال ارادی نیست و معمولاً ناشی از عوامل تکاملی، هورمونی یا محیطی است.

این مقاله با گردآوری مطالب سودمند و علمی درباره علل، شیوع و چگونگی درمان شب ادراری در کودکان و حتی نقش تغذیه و مکمل‌ها در کنترل این مشکل، می‌تواند به والدین کمک کند تا با دیدی علمی و صحیح، کودک خود را در مسیر بهبود حمایت کنند.

فهرست مطالب

• شب ادراری کودکان؛ تعریف و شیوع
• علت شب ادراری کودکان
• درمان شب ادراری کودکان
• برای جلوگیری از شب ادراری چه بخوریم؟

مدت زمان تقریبی مطالعه: 6 دقیقه

شب ادراری کودکان؛ تعریف و شیوع

شب‌ادراری (Nocturnal Enuresis) به دفع غیرارادی ادرار در هنگام خواب، پس از سنی که انتظار می‌رود کنترل مثانه به دست آمده باشد، گفته می‌شود.

بر اساس معیارهای تشخیصی، شب‌ادراری معمولاً در کودکانی مطرح می‌شود که حداقل ۵ سال سن دارند و به مدت دست‌کم سه ماه، هفته‌ای دو بار یا بیشتر، دچار بی‌اختیاری شبانه باشند.
 

- شب ادراری کودکان از چه سنی شروع می شود؟

کودکان معمولاً توانایی کنترل ادرار روزانه را تا سن ۳ تا ۴ سالگی به دست می‌آورند، اما کنترل کامل ادرار در خواب کمی دیرتر حاصل می‌شود. به همین دلیل شب ادراری کودکان ۳ساله و به طو کلی قبل از ۵ سالگی به عنوان یک مرحله طبیعی رشد در نظر گرفته می‌شود و نیازمند بررسی پزشکی نیست.

اگر پس از ۵ سالگی همچنان بی‌اختیاری شبانه ادامه داشته باشد، به‌عنوان یک اختلال تلقی می‌شود. در بیشتر کودکان، شب‌ادراری از همان سنین اولیه (اولین سال‌های مدرسه) شروع شده و شب‌ادراری اولیه نامیده می‌شود. در موارد کمتری، کودک پس از یک دوره خشکی کامل حداقل شش‌ماهه، دوباره دچار بی‌اختیاری می‌شود که به آن شب‌ادراری ثانویه گفته می‌شود.

- شیوع شب ادراری در کودکان

شیوع این اختلال وابسته به سن است. به طور کلی:

• در سن ۵ سالگی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کودکان دچار شب‌ادراری هستند.
• این میزان در سن ۱۰ سالگی به حدود ۵ درصد می‌رسد.
• در سنین نوجوانی و پس از آن، شیوع به حدود ۱ تا ۲ درصد محدود می‌شود.

پسران بیش از دختران درگیر شب‌ادراری می‌شوند. دفعات تکرار می‌تواند از چند بار در هفته تا هر شب متغیر باشد و شدت آن از دفع مقادیر کم ادرار تا خیس شدن کامل تختخواب متفاوت است. در برخی کودکان مشکل گذرا و خودمحدودشونده است، اما در گروهی دیگر پایدار مانده و نیازمند ارزیابی و مداخله تخصصی می‌باشد.

علت شب ادراری کودکان

شب ادراری در کودکان نشانه چیست؟

شب‌ادراری پدیده‌ای چندعاملی است که نتیجه تعامل میان عوامل تکاملی، ژنتیکی، هورمونی، نورولوژیک و روانی است؛ همچنین، از آن جایی که شب ادراری در کودکان نیز مانند هر معضل دیگری برای درمان نیاز به شناسایی علل زمینه ای دارد، در این قسمت دلایل شب ادراری کودکان را به صورت کامل بررسی می کنیم:

- أخیر در تکامل مکانیسم‌های کنترل مثانه

شایع‌ترین علت شب‌ادراری، تأخیر در بلوغ سیستم عصبی مرکزی و مسیرهای عصبی مربوط به کنترل مثانه است. در این کودکان مغز هنوز توانایی کافی برای درک سیگنال‌های ناشی از پرشدگی مثانه و ایجاد پاسخ بیداری را ندارد. به عبارت دیگر، هماهنگی بین انقباض مثانه و کنترل ارادی تخلیه در هنگام خواب به‌طور کامل شکل نگرفته است. این مشکل معمولاً با افزایش سن و تکامل عصبی کودک بهبود پیدا می‌کند.

- اختلال در ترشح هورمون ضدادراری

در حالت طبیعی، ترشح هورمون وازوپرسین (ADH) در شب افزایش یافته و با کاهش تولید ادرار، امکان خواب خشک و بدون بیداری را فراهم می‌کند. در کودکان مبتلا به شب‌ادراری، این ریتم شبانه-روزی ممکن است ناقص یا ناکافی باشد. در نتیجه، حجم ادرار شبانه بیش از ظرفیت مثانه تولید می‌شود و کودک بدون بیدار شدن دچار بی‌اختیاری می‌گردد.

- ظرفیت ناکافی مثانه یا بیش‌فعالی دترسور

ظرفیت مثانه در برخی کودکان کمتر از حد انتظار برای سن آن‌ها است و یا انقباضات غیرارادی عضله دترسور سبب کاهش توانایی در ذخیره‌سازی ادرار می‌شود. این وضعیت باعث می‌شود مثانه حتی در پرشدگی‌های کم‌تر، سیگنال تخلیه صادر کند. این عامل به‌ویژه در کودکانی که هم در روز و هم در شب دچار بی‌اختیاری هستند شایع‌تر است.

- عوامل ژنتیکی

نقش وراثت در شب‌ادراری بسیار پررنگ است. اگر یکی از والدین در دوران کودکی سابقه شب‌ادراری داشته باشد، احتمال بروز آن در فرزند حدود ۴۰ درصد و اگر هر دو والد مبتلا بوده باشند تا ۷۰ درصد افزایش می‌یابد. مطالعات ژنتیکی نواحی خاصی مانند کروموزوم‌های ۱۲ و ۱۳ را با این اختلال مرتبط دانسته‌اند که نشان‌دهنده وجود زمینه ژنتیکی قوی است.

- خواب عمیق و آستانه بالای بیداری

بسیاری از کودکان مبتلا خواب عمیق‌تری نسبت به همسالان دارند و آستانه بیداری آن‌ها در برابر تحریک پرشدگی مثانه بالاست. در نتیجه، حتی زمانی که مثانه پر شده است، کودک قادر به بیدار شدن و رفتن به دستشویی نیست و تخلیه ناخواسته اتفاق می‌افتد.

- عوامل روانی ـ اجتماعی

اگرچه شب‌ادراری به تنهایی نشانه اختلال روانی محسوب نمی‌شود، اما استرس‌های محیطی می‌توانند آن را تشدید یا موجب بروز نوع ثانویه آن شوند. عواملی مانند مشکلات مدرسه، اضطراب ناشی از روابط خانوادگی، جدایی یا طلاق والدین و تغییر محیط زندگی می‌توانند زمینه‌ساز عود شب‌ادراری پس از یک دوره خشکی کامل باشند.

- شب ادراری در کودکان دیابتی

در کودکان دیابتی، به‌ویژه دیابت ملیتوس نوع ۱، شب‌ادراری می‌تواند یکی از تظاهرات اولیه بیماری باشد. دلیل اصلی آن پلی‌اوری (افزایش حجم ادرار) ناشی از هیپرگلیسمی و گلیکوزوری است. وقتی قند خون بالا می‌رود، کلیه‌ها برای دفع گلوکز، آب بیشتری را به دنبال خود خارج می‌کنند و این حجم زیاد ادرار، ظرفیت مثانه را در طول شب پر می‌کند.

از آنجا که کودک هنوز توانایی کافی برای بیدار شدن از خواب در زمان پر شدن مثانه ندارد، شب‌ادراری رخ می‌دهد. این حالت در مراحل اولیه دیابت شایع‌تر است و معمولاً با شروع درمان انسولین و کنترل قند خون بهبود پیدا می‌کند.

- شب ادراری در کودکان اوتیسم

در کودکان با اختلال طیف اوتیسم، شیوع شب‌ادراری بالاتر از جمعیت عمومی گزارش شده است. این موضوع چند علت دارد:

• تأخیر در تکامل عصبی و مهارت‌های خودمراقبتی: بسیاری از کودکان اوتیستیک دیرتر از همسالان خود کنترل مثانه را به دست می‌آورند.
• اختلال در ریتم خواب: این کودکان اغلب خواب نامنظم یا عمیق‌تر از حد طبیعی دارند که باعث می‌شود نسبت به سیگنال پرشدگی مثانه در شب کمتر بیدار شوند.
• مشکلات رفتاری و ارتباطی: درک نیاز به تخلیه و بیان آن برای والدین یا اقدام به بیدار شدن و رفتن به دستشویی ممکن است برای کودک اوتیستیک دشوارتر باشد.
• همزمانی با سایر مشکلات پزشکی: برخی از این کودکان به دلیل مصرف داروهای روانپزشکی (مثل ضدروان‌پریشی‌ها یا داروهای خواب‌آور)، بیشتر مستعد بی‌اختیاری ادرار می‌شوند.

درمان شب ادراری کودکان

در این قسمت به مهم ترین راه حل های رفع شب ادراری کودکان که باید توسط والدین جدی گرفته شود، می پردازیم:

- کودک خود را سرزنش نکنید.

مهم‌ترین قدم در درمان شب‌ادراری تغییر نگرش والدین است. والدین باید بدانند شب‌ادراری عمدتاً یک مشکل رشدی است و کودک عمداً این کار را انجام نمی‌دهد. سرزنش، تحقیر یا مقایسه با دیگران نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه اضطراب کودک را بیشتر کرده و احتمال تداوم مشکل را افزایش می‌دهد. حمایت عاطفی و اطمینان دادن به کودک که این مسئله گذراست، به کاهش فشار روانی کمک می‌کند.

- مصرف مایعات و عادات قبل از خواب را تنظیم نمایید.

کاهش مصرف مایعات به‌ویژه بعد از ساعت ۷ عصر و محدود کردن نوشیدنی‌های کافئین‌دار (مثل چای، نوشابه) و پرقند بسیار مؤثر است. کودک باید حتماً قبل از خواب به دستشویی برود. همچنین توصیه می‌شود دسترسی کودک به سرویس بهداشتی را از طریق استفاده از چراغ خواب یا گذاشتن لگن در اتاق خواب، تسهیل نمایید.

- جدول تشویق و سیستم پاداش برای کودک بگذارید.

روش «جدول ستاره» یا «تقویم خشکی» از موثرترین راهکارهای خانگی است. به این صورت که هر شب خشک کودک با یک برچسب یا ستاره در جدول ثبت می‌شود و پس از جمع شدن تعداد مشخصی از ستاره‌ها، یک پاداش کوچک مانند یک خوراکی مورد علاقه یا زمان بازی بیشتر، داده می‌شود. این روش انگیزه کودک را افزایش می‌دهد و او را در روند درمان دخیل می‌کند.

- برنامه زمانی شبانه برای بیدارکردن کودک داشته باشید.

والدین می‌توانند در یک یا دو نوبت مشخص (مثلاً قبل از خواب خودشان یا نیمه‌شب) کودک را برای رفتن به دستشویی بیدار کنند. این روش اگر به طور منظم و با همکاری کودک انجام شود، به مرور به او کمک می‌کند ریتم مثانه و خوابش را تنظیم کند. البته باید مراقب بود که این کار باعث خستگی و اختلال در خواب کودک نشود.

- محیط آرام و بدون استرس برای کودکتان فراهم کنید.

بسیاری از کودکان با تغییرات محیطی مثل ورود خواهر/برادر جدید، اختلاف والدین یا فشارهای تحصیلی دچار عود شب‌ادراری می‌شوند. والدین باید شرایطی آرام، حمایتگرانه و بدون تنش برای کودک فراهم کنند. گفت‌وگو با کودک و شنیدن نگرانی‌های او نیز اهمیت زیادی دارد.

- مداخلات روانشناختی و درمان اختلالات همراه

در موارد شدیدتر و در کودکانی که شب‌ادراری ثانویه دارند یا استرس‌های پ خانوادگی و اجتماعی در کار است، مداخله روانشناختی (مانند مشاوره یا بازی‌درمانی) نقش مهمی دارد. همچنین اگر اختلالات همراه مثل اوتیسم، بیش‌فعالی (ADHD) یا اضطراب وجود داشته باشد، درمان آن‌ها می‌تواند به بهبود شب‌ادراری کمک کند.

- بررسی و درمان علل ثانویه پزشکی

چنانچه درمان خانگی شب ادراری کودکان کارساز نبوده و شب‌ادراری همراه با علائم دیگری مثل تکرر ادرار روزانه، درد، سوزش، یا بی‌اختیاری روزانه باشد، باید بررسی تخصصی‌تر برای تشخیص بیماری‌هایی مانند عفونت ادراری، یبوست مزمن، دیابت یا ناهنجاری‌های آناتومیک انجام شود. درمان علت زمینه‌ای در این موارد به رفع شب‌ادراری کمک می‌کند.

برای جلوگیری از شب ادراری چه بخوریم؟

با وجود اینکه بعید به نظر می رسد تغذیه کودک و ریزمغذی های مختلف تاثیر چندانی در درمان شب ادراری داشته باشند،  در سال‌های اخیر مطالعات زیادی انجام شده که نشان می‌دهد وضعیت تغذیه‌ای و مصرف مقادیر کافی ویتامین های ضروری برای کودکان، می‌توانند بر بروز و شدت شب‌ادراری اثرگذار باشند.

- ویتامین‌ها و مواد مغذی کمک‌کننده

• ویتامین د3: تحقیقات نشان داده‌اند که سطح پایین ویتامین D با افزایش شیوع شب‌ادراری مرتبط است. زیرا ویتامین D3 در تنظیم عملکرد عضلات و اعصاب مثانه نقش دارد و در برخی مطالعات مکمل‌یاری کودکان دارای کمبود این ویتامین باعث کاهش دفعات شب‌ادراری شده است.
• منیزیم: منیزیم برای عملکرد عضلات صاف (از جمله عضله دترسور مثانه) و تنظیم انتقال عصبی ضروری است و کمبود آن می‌تواند باعث تحریک‌پذیری عضلات و اختلال در انقباض مثانه شود.
• زینک: زینک یا روی در تکامل سیستم عصبی و عملکرد ایمنی نقش کلیدی دارد. برخی مطالعات ارتباط بین کمبود روی و شب‌ادراری را گزارش کرده‌اند، و مکمل روی در کنار درمان استاندارد به بهبود کمک کرده است.
• اسیدهای چرب امگا ۳: اسیدهای چرب امگا3 برای کودکان به دلیل خاصیت ضدالتهابی و اثرات مثبت بر عملکرد مغز و اعصاب، می‌تواند در کاهش شب‌ادراری مرتبط با اختلالات عصبی و رفتاری مفید باشد.
• ویتامین B12 و سایر ویتامین‌های گروه ب: این ویتامین‌ها در سلامت اعصاب محیطی و مرکزی نقش دارند. مطالعات مستقیم محدود است، ولی کمبود آن‌ها ممکن است در ضعف عملکرد عصبی مثانه نقش داشته باشد.

- پرهیزهای رژیمی و اصلاح سبک تغذیه

• محدودیت مایعات در عصر و شب: مصرف زیاد آب و نوشیدنی‌ها به ویژه انواع کافئین دارد و حاوی قند ساده بعد از ساعت ۷ عصر احتمال شب‌ادراری را بالا می‌برد و توصیه نمی شود.
• پرهیز از غذاهای محرک مثانه: غذاها و نوشیدنی‌های اسیدی و تند مثل پرتقال، لیموناد، گوجه‌فرنگی، نوشابه‌های گازدار و فلفل می‌توانند باعث تحریک مثانه شوند. مصرف بیش از حد شکلات نیز اثر مشابه دارد.
• کنترل یبوست با فیبر کافی: یبوست با افزایش فشار به مثانه، یکی از علل پنهان شب‌ادراری است. بنابراین رژیم غذایی باید شامل غذاهای فیبردار برای یبوست مانند سبزیجات تازه، میوه‌های فیبردار (سیب، گلابی، آلو) و غلات کامل باشد. 
• پرهیز از پرخوری شبانه: مصرف وعده‌های غذایی سنگین درست قبل خواب می‌تواند فشار داخل شکمی را بالا برده و شب‌ادراری را تشدید کند. بهتر است شام سبک و چند ساعت قبل از خواب مصرف شود.

کلام آخر

شب‌ادراری در اغلب موارد اختلالی گذرا و خوش‌خیم است که با صبر، همراهی والدین و رعایت توصیه‌های ساده خانگی بهبود می‌یابد. در عین حال، شناخت علل زمینه‌ای و توجه به تغذیه مناسب می‌تواند به کاهش شدت و دفعات آن کمک کند.

مهم‌ترین نکته این است که کودک باید با همکاری خانواده و در صورت نیاز پیگیری های پزشکی، در فضایی آرام، بدون فشار و سرزنش، مسیر درمان را طی کند.

این مقاله نیز به عنوان بخشی از مجله علمی داروکده در راستای ارتقای دانش و آگاهی والدین درباره مشکل شب ادراری کودکان، علل و راه های کنترل آن نگارش شده بود. امیدواریم اطلاعات گردآوری شده برای شما مفید بوده باشد و نظرات و تجربیات خود را با ما به اشتراک بگذارید.

همچنین، از آن جایی که شب ادراری در کودکان تلفیقی از تکامل کنترل ادرار، عوامل روانی و سطح استرس کودک شما است، می توانید در صورت نیاز از ویتامین ها و مواد مغذی مختلف نیز کمک بگیرید. لذا، در صورت داشتن سوال های بیشتر در زمینه انتخاب بهترین مکمل ها برای کودک خود می توانید جهت مشاوره رایگان تلفنی با تیم علمی داروخانه آنلاین داروکده که متشکل از جمع فعال متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه است، تماس بگیرید.