اختلال پرخوابی: علل و درمان ها

اختلال پرخوابی (Hypersomnia) به وضعیتی گفته می‌شود که در آن فرد به طور غیرعادی و مفرط احساس خواب‌آلودگی و نیاز به خواب دارد.

این اختلال نه تنها بر کیفیت خواب شبانه بلکه بر فعالیت‌های روزانه نیز تأثیر منفی می‌گذارد.

پرخوابی ممکن است علل گوناگونی داشته باشد؛ گاهی به عنوان یک اختلال اولیه و ناشی از مشکلات سیستم عصبی مرکزی رخ می‌دهد و گاهی نیز ثانویه بوده و پیامد یک بیماری دیگر مانند آپنه خواب، مصرف دارو یا سبک زندگی است.

از این رو، تشخیص دقیق علت پرخوابی، برای انتخاب درمان مناسب ضروری است.

در این مقاله از مجله علمی داروکده، به بررسی جامع اختلال پرخوابی، دلایل زمینه‌ای آن و روش‌های درمانی پرخوابی می‌پردازیم تا درک بهتری از این وضعیت و راه‌های کنترل آن ارائه دهیم.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• اختلال پرخوابی چیست؟
• انواع پرخوابی
• دلیل پرخوابی چیست؟
• علائم و نشانه‌های پرخوابی چیست؟
• عوارض پرخوابی
• تشخیص پرخوابی چگونه است؟
• درمان پرخوابی چیست؟

مدت زمان تقریبی مطالعه : 8 دقیقه
 

اختلال پرخوابی چیست؟

اختلال پرخوابی یا هایپرسومنیا به‌عنوان یک وضعیت پزشکی تعریف می‌شود که در آن فرد به‌طور مداوم و غیرطبیعی در طول روز احساس خواب‌آلودگی شدید می‌کند یا مدت‌زمان خواب شبانه‌اش به‌طور قابل‌توجهی طولانی‌تر از حد معمول (بیش از ۹ تا ۱۱ ساعت) است، بدون اینکه این خواب منجر به احساس تازگی و انرژی شود.

این اختلال در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) به‌عنوان بخشی از گروه اختلالات خواب-بیداری طبقه‌بندی شده است و می‌تواند به‌صورت یک عارضه مزمن یا دوره‌ای ظاهر شود.

برخلاف تصور عمومی که ممکن است خواب زیاد را نشانه‌ای از استراحت کافی بداند، افراد مبتلا به پرخوابی اغلب پس از بیداری احساس خستگی، کسالت یا گیجی می‌کنند، پدیده‌ای که به‌عنوان "مستی خواب" یاSleep Drunkenness شناخته می‌شود.

تشخیص اختلال پرخوابی نیازمند ارزیابی جامع توسط پزشک متخصص است، زیرا علائم آن ممکن است با سایر اختلالات خواب مانند نارکولپسی یا حتی خستگی مزمن اشتباه گرفته شود.

به‌عنوان‌مثال، نارکولپسی با حملات ناگهانی خواب و از دست دادن ناگهانی تون عضلانی مشخص می‌شود، درحالی‌که در پرخوابی، فرد معمولاً می‌تواند در برابر میل به خواب مقاومت کند، اما این مقاومت با احساس خستگی شدید همراه است.
 

انواع اختلال پرخوابی

پرخوابی می‌تواند به دو نوع اصلی تقسیم شود:

- پرخوابی اولیه (ایدیوپاتیک)

پرخوابی اولیه یا ایدیوپاتیک بدون وجود یک علت مشخص پزشکی یا روان‌شناختی رخ می‌دهد.

افراد مبتلا به پرخوابی اولیه ممکن است ساعت‌های طولانی بخوابند، اما همچنان در طول روز احساس نیاز شدید به خواب یا چرت زدن داشته باشند.

تحقیقات نشان داده‌اند که این نوع پرخوابی ممکن است با تغییرات در مواد شیمیایی مغز، مانند کاهش سطح هورمون‌های تنظیم‌کننده خواب و بیداری یا اختلال در عملکرد سیستم عصبی مرکزی مرتبط باشد.

این نوع پرخوابی معمولاً در سنین جوانی شروع می‌شود و ممکن است با سابقه خانوادگی همراه باشد.

- پرخوابی ثانویه

این نوع پرخوابی نتیجه بیماری‌ها، شرایط پزشکی، مصرف داروها یا عوامل محیطی است.

به‌عنوان‌مثال، بیماری‌هایی مانند آپنه خواب، افسردگی، کم‌کاری تیروئید یا مصرف برخی داروهای آرام‌بخش می‌توانند به‌عنوان دلیل پر خوابی عمل کنند.

برخلاف پرخوابی اولیه، درمان پرخوابی ثانویه معمولاً با تمرکز بر رفع علت زمینه‌ای امکان‌پذیر است.

از نظر آماری، پرخوابی در حدود ۴ تا ۶ درصد از جمعیت عمومی دیده می‌شود و شیوع آن در زنان کمی بیشتر از مردان است.

این اختلال معمولاً در سنین ۱۷ تا ۲۴ سالگی بروز می‌کند، اما می‌تواند در هر سنی رخ دهد.

افراد مبتلا به پرخوابی ممکن است در موقعیت‌های نامناسب، مانند حین کار، رانندگی یا مکالمات اجتماعی، دچار حملات خواب‌آلودگی شوند که می‌تواند خطرناک باشد. به‌عنوان‌مثال، خواب‌آلودگی شدید در حین رانندگی یکی از علل شایع تصادفات جاده‌ای است.

دلیل پرخوابی چیست؟

علت پرخوابی می‌تواند بسیار متنوع باشد و به عوامل جسمانی، روانی، محیطی و سبک زندگی مرتبط باشد. در ادامه، به بررسی دلایل پرخوابی می‌پردازیم:

- اختلالات خواب

آپنه خواب: قطع تنفس در طول خواب می‌تواند باعث بیداری‌های مکرر در شب و در نتیجه خواب‌آلودگی در روز شود.

نارکولپسی: برخلاف باور عمومی، نارکولپسی با پر خوابی متفاوت است. نارکولپسی با حملات ناگهانی خواب مشخص می‌شود، درحالی‌که در پرخوابی، فرد می‌تواند خود را بیدار نگه دارد اما احساس خستگی مداوم دارد.

سندرم پای بی‌قرار: این اختلال باعث احساس ناراحتی در پاها و اختلال در خواب شبانه می‌شود که می‌تواند به پرخوابی روزانه منجر شود.

- بیماری‌های جسمانی

کم‌کاری تیروئید: اختلالات تیروئیدی، به‌ویژه کم‌کاری تیروئید، می‌توانند باعث خستگی و پرخوابی شوند.

دیابت: افت قند خون یا ضعف جسمانی ناشی از دیابت می‌تواند به پرخوابی منجر شود.

بیماری‌های عصبی: بیماری‌هایی مانند پارکینسون، مولتیپل اسکلروزیس (MS)، صرع یا آسیب‌های مغزی می‌توانند الگوهای خواب را مختل کنند.

کم‌خونی: کمبود آهن یا سایر انواع کم‌خونی می‌تواند باعث احساس خستگی و خواب‌آلودگی شود.

- عوامل روان‌شناختی

افسردگی: یکی از دلایل پر خوابی افسردگی است. افراد افسرده ممکن است برای فرار از مشکلات روانی به خواب پناه ببرند.

اختلال دوقطبی: در فاز افسردگی این اختلال، پرخوابی شایع است.

استرس و اضطراب: این عوامل می‌توانند کیفیت خواب شبانه را کاهش دهند و باعث خواب‌آلودگی روزانه شوند.

- مصرف داروهای خاص

داروهای آرام‌بخش: مصرف داروهایی مانند بنزودیازپین‌ها، باربیتورات‌ها، آنتی‌هیستامین‌ها، ملاتونین یا داروهای ضدصرع می‌تواند باعث پرخوابی شود.

الکل و مواد مخدر: مصرف بیش‌ازحد الکل یا مواد افیونی می‌تواند الگوهای خواب را مختل کند.

قرص‌های خواب‌آور: برخی قرص برای پرخوابی یا داروهای مرتبط با خواب می‌توانند باعث خواب‌آلودگی روزانه شوند.
 

- عوامل مرتبط با سبک زندگی

خواب ناکافی یا بی‌کیفیت: کمبود خواب شبانه (کمتر از ۷ تا ۹ ساعت) یا خواب بی‌کیفیت به دلیل محیط نامناسب (مانند سر و صدا یا تشک ناراحت) می‌تواند به پرخوابی منجر شود.

شب‌کاری: کار در شیفت‌های شبانه می‌تواند ریتم شبانه‌روزی بدن را مختل کند و باعث پر خوابی شود.

عدم تحرک: کم‌تحرکی و چاقی می‌توانند خطر ابتلا به آپنه خواب و در نتیجه پرخوابی را افزایش دهند.
 

- عوامل ژنتیکی

سابقه خانوادگی پرخوابی در ۳۹ درصد از موارد پرخوابی ایدیوپاتیک گزارش شده است، که نشان‌دهنده نقش احتمالی ژنتیک در این اختلال است.

علائم و نشانه‌های پرخوابی چیست؟

علائم اختلال پرخوابی شامل موارد زیر است:

• خواب‌آلودگی شدید روزانه حتی پس از خواب کافی در شب
• خواب طولانی‌مدت (بیش از ۹ تا ۱۱ ساعت) بدون احساس شادابی پس از بیداری
• مشکل در بیدار شدن: افراد ممکن است به سختی از خواب صبحگاهی یا چرت‌های روزانه بیدار شوند.
• کاهش تمرکز و حافظه: به دلیل خواب‌آلودگی، عملکرد شناختی کاهش می‌یابد.
• تحریک‌پذیری و اضطراب به دلیل خستگی مداوم
• کاهش انرژی و بی‌قراری: افراد ممکن است در طول روز احساس سستی یا بی‌حوصلگی کنند.

این علائم می‌توانند زندگی روزمره، روابط اجتماعی و عملکرد کاری را تحت تأثیر قرار دهند.
 

عوارض پرخوابی

پرخوابی یا هایپرسومنیا می‌تواند پیامدهای جدی و گسترده‌ای بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی فرد داشته باشد.

این اختلال نه‌تنها بر عملکرد روزانه تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن را افزایش دهد و کیفیت کلی زندگی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد.

در ادامه، به بررسی دقیق‌تر و جامع‌تر عوارض اختلال پرخوابی می‌پردازیم:

- افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی

تحقیقات نشان داده‌اند که خواب بیش‌ازحد یا خواب‌آلودگی مفرط روزانه با افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی مانند فشارخون بالا، بیماری عروق کرونر و سکته مغزی مرتبط است.

پرخوابی می‌تواند با اختلال در متابولیسم بدن، افزایش التهاب مزمن و تغییرات در سطح هورمون‌های استرس مانند کورتیزول همراه باشد که همگی به آسیب عروق خونی و قلب منجر می‌شوند.

- افزایش خطر دیابت نوع ۲

پرخوابی می‌تواند متابولیسم گلوکز را مختل کند و مقاومت به انسولین را افزایش دهد، که هر دو از عوامل کلیدی در بروز دیابت نوع ۲ هستند.

خواب بیش‌ازحد یا بی‌کیفیت می‌تواند تعادل هورمون‌های تنظیم‌کننده قند خون، مانند انسولین و گلوکاگون، را به هم بزند.

علاوه بر این، پر خوابی می‌تواند با کاهش فعالیت بدنی و افزایش وزن همراه باشد که هر دو خطر دیابت را تشدید می‌کنند.
 

- تشدید افسردگی و اضطراب

یکی از عوارض شایع اختلال پرخوابی، تأثیر منفی آن بر سلامت روان است.

پرخوابی می‌تواند علائم افسردگی را تشدید کند یا حتی به‌عنوان یک علامت اصلی در اختلالات افسردگی ظاهر شود.

این وضعیت ممکن است با کاهش سطح سروتونین، هورمونی کلیدی در تنظیم خلق‌وخو و خواب، مرتبط باشد که می‌تواند احساس خستگی و خواب آلودگی را تشدید کند.

در این راستا، دکتر شیدا احمدی کولایی (متخصص فارماکوگنوزی) با انتشار ویدیویی تحت عنوان " قوی ترین داروی گیاهی برای افزایش سروتونین" در مجله علمی داروکده، به بررسی گیاهان دارویی و مکمل‌هایی پرداخته است که می‌توانند به‌طور طبیعی سطح سروتونین را افزایش دهند و به بهبود خلق‌وخو و کیفیت خواب کمک کنند.
 

- چاقی و افزایش وزن

پرخوابی با کاهش تحرک بدنی و تغییر در الگوهای غذایی ارتباط نزدیکی دارد.

افرادی که بیش از حد می‌خوابند، معمولاً زمان کمتری برای فعالیت بدنی دارند و ممکن است به دلیل خستگی مداوم، تمایل کمتری به ورزش یا تحرک نشان دهند؛ که منجر به افزایش وزن و چاقی شود.

علاوه بر این، پرخوابی می‌تواند با اختلال در هورمون‌های تنظیم‌کننده اشتها، مانند گرلین و لپتین، همراه باشد که باعث افزایش اشتها و مصرف غذاهای پرکالری می‌شود.

- مشکلات شناختی و حافظه

پرخوابی می‌تواند عملکرد شناختی را مختل کند و باعث مشکلاتی در حافظه کوتاه‌مدت، تمرکز و توانایی حل مسئله شود.

این مشکلات به‌ویژه در افرادی که به‌طور مداوم در طول روز احساس خواب‌آلودگی می‌کنند، شایع است.

کاهش عملکرد شناختی می‌تواند بر موفقیت تحصیلی، عملکرد شغلی و حتی روابط اجتماعی تأثیر منفی بگذارند.

تشخیص پرخوابی چگونه است؟

تشخیص دقیق اختلال پرخوابی نیازمند یک ارزیابی جامع و چندمرحله‌ای توسط پزشک متخصص است.

این فرآیند شامل بررسی دقیق تاریخچه پزشکی، انجام آزمایش‌های تخصصی و ارزیابی روان‌شناختی است تا علت پر خوابی به‌طور دقیق شناسایی شود.

تشخیص صحیح نه‌تنها به شناسایی نوع پرخوابی (اولیه یا ثانویه) کمک می‌کند، بلکه برای انتخاب روش درمانی مناسب نیز ضروری است.

پزشک معمولاً سؤالاتی درباره الگوهای خواب، مدت‌زمان خواب شبانه، تعداد و طول چرت‌های روزانه، کیفیت خواب و علائم مرتبط مانند خستگی یا تحریک‌پذیری می‌پرسد.

همچنین، اطلاعات مربوط به داروهای مصرفی، بیماری‌های زمینه‌ای، سابقه خانوادگی اختلالات خواب و سبک زندگی بیمار جمع‌آوری می‌شود.

استفاده از پرسشنامه‌های مختلف، تست خواب، ارزیابی وضعیت روانشناختی توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب در این زمینه به تشخیص دقیق‌تر کمک می‌کند.

آزمایش خون و تصویربرداری برای شناسایی بیماری‌های زمینه‌ای که ممکن است باعث پر خوابی شوند نیز ممکن است توسط پزشک تجویز شود.

تشخیص دقیق علت پر خوابی برای انتخاب روش درمانی مناسب ضروری است.
 

درمان پرخوابی چیست؟

درمان پر خوابی به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. رویکردهای درمانی شامل روش‌های دارویی و غیردارویی است. در ادامه، به بررسی روش‌های مختلف درمان پرخوابی و پاسخ به سؤالاتی مانند درمان پر خوابی چیست و برای پر خوابی چه کنیم می‌پردازیم.

- درمان‌های پزشکی و دارویی

در صورتی که پرخوابی ناشی از یک بیماری زمینه‌ای باشد، درمان آن بیماری اولین قدم خواهد بود.

اگر پرخوابی از نوع پرخوابی اولیه یا ایدیوپاتیک باشد، پزشک ممکن است داروهای زیر را تجویز کند:

• داروهای محرک: این داروها به افزایش هوشیاری در طول روز کمک می‌کنند. رایج‌ترین آن‌ها شامل مودافینیل (پروویجیل)، آرمودافینیل (نوویجیل)، متیل‌فنیدات (ریتالین) است.
• داروهای ضدافسردگی: برخی از انواع داروهای ضدافسردگی می‌توانند به تنظیم خواب و بهبود علائم پرخوابی کمک کنند.

توجه داشته باشید مصرف قرص برای پرخوابی باید تحت نظر پزشک باشد، زیرا برخی داروها ممکن است عوارض جانبی مانند اضطراب، سردرد یا وابستگی ایجاد کنند.

- درمان‌های غیردارویی

برای رفع پرخوابی و افزایش کیفیت استراحت شبانه، ایجاد چند تغییر هوشمندانه در سبک زندگی می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. این راهکارها به فرد کمک می‌کنند تا کنترل بهتری بر الگوی خواب خود داشته باشد.

• برنامه خواب منظم: خوابیدن و بیدار شدن در ساعات مشخص می‌تواند ریتم شبانه‌روزی را تنظیم کند.
• اجتناب از چرت‌های طولانی: چرت‌های کوتاه (۲۰ تا ۳۰ دقیقه) می‌توانند مفید باشند، اما چرت‌های طولانی ممکن است خواب‌آلودگی را تشدید کنند.
• تغذیه مناسب: رژیم غذایی متعادل با پروتئین، فیبر و ویتامین‌های گروه B و C می‌تواند سطح انرژی را افزایش دهد.
• ورزش منظم: حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی روزانه می‌تواند کیفیت خواب را بهبود بخشد و خواب‌آلودگی روزانه را کاهش دهد.
• مدیریت استرس: تکنیک‌های آرام‌سازی مانند مدیتیشن، یوگا یا روان درمانی شناختی می‌توانند به کاهش پرخوابی ناشی از استرس کمک کنند.
   

سخن پایانی      

اختلال پرخوابی، با تأثیرات منفی بر کیفیت زندگی، سلامت جسمانی و روانی و عملکرد روزانه، چالشی جدی برای افراد مبتلا به شمار می‌رود.

درک دقیق علل این اختلال، از عوامل جسمانی و روان‌شناختی گرفته تا سبک زندگی، گام نخست در مسیر درمان پرخوابی است.

با بهره‌گیری از روش‌های درمانی پزشکی، مانند داروهای محرک یا درمان بیماری‌های زمینه‌ای و اصلاح سبک زندگی، از جمله تنظیم برنامه خواب و ورزش منظم، می‌توان پرخوابی را مدیریت کرد.

در کنار درمان‌های پزشکی اصلی برای اختلال پرخوابی، کنترل خستگی و افزایش سطح انرژی روزانه، یکی از دغدغه‌های اصلی مبتلایان است.

امروزه مکمل‌ها و محصولات سلامت‌محور متنوعی برای مقابله با خستگی عرضه می‌شوند؛ با این حال، انتخاب یک محصول ایمن، نیازمند دانش تخصصی و راهنمایی حرفه‌ای است.

برای حمایت از سلامت عمومی و افزایش سطح انرژی خود، می‌توانید از مکمل‌های انرژی‌زا و محصولات باکیفیت داروکده بهره‌مند شوید.

داروکده، به‌عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین کشور با سابقه فعالیت از سال 1388، به پشتوانه داروخانه مرکزی جمالزاده و با کسب نماد 5 ستاره اعتماد الکترونیک، امکان خرید آسان و سریع مکمل‌های انرژی‌زا و رفع خستگی، مولتی ویتامین‌های تقویتی و سایر محصولات سلامت محور را فراهم کرده است.

تیم علمی داروکده، متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، از طریق مشاوره تخصصی تلفنی، به کاربران کمک می‌کنند تا بهترین محصول متناسب با نیازهای خود را انتخاب کنند.