لجن کیسه صفرا: تعریف، علائم و درمان

احتمالا تا به حال سنگ کیسه صفرا به گوشتان خورده است، اما کمتر با عبارت لجن کیسه صفرا آشنا باشید. در حقیقت، لجن کیسه صفرا که به تجمع غیرطبیعی مواد تشکیل‌دهنده صفرا در کیسه صفرا اشاره دارد، یکی از مشکلات شایع دستگاه صفراوی است که می‌تواند بدون علائم باقی بماند یا منجر به بروز مشکلات گوارشی جدی‌تری شود. ما در این مقاله به این سوال پاسخ می دهیم که مفهوم لجن در کیسه صفرا چیست، چرا ایجاد می شود، چه علائمی دارد و در صورت عدم توجه چه عوارضی می تواند برای افراد به همراه داشته باشد.
 

فهرست مطالب

• لجن کیسه صفرا چیست؟
• علت ایجاد لجن در کیسه صفرا
• علائم لجن گرفتن کیسه صفرا
• عوارض لجن کیسه صفرا
• درمان لجن کیسه صفرا

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

لجن کیسه صفرا چیست؟

پیش از ارائه یک تعریف علمی از لجن کیسه صفرا بهتر است اندکی با کیسه صفرا و وظایف آن در بدن آشنا شویم.

کیسه صفرا یک اندام توخالی و کوچک به شکل گلابی است. جای کیسه صفرا در بدن در زیر لوب راست کبد و در قسمت فوقانی راست شکم، در حفره صفاقی می باشد. این اندام بخشی از دستگاه صفراوی است و نقش اصلی آن ذخیره، تغلیظ و آزادسازی صفرا می‌باشد.

صفرا مایعی است که توسط سلول‌های کبدی تولید شد و از طریق مجاری صفراوی به کیسه صفرا منتقل می‌شود و نقش مهمی در هضم چربی‌ها و دفع مواد زائد دارد. در کیسه صفرا، صفرا به دلیل جذب آب، تغلیظ می‌شود و در پاسخ به مصرف غذاهای چرب، به‌ویژه توسط تحریک هورمون کوله‌سیستوکینین منقبض شده و صفرا را از طریق مجرای صفراوی مشترک به دوازدهه (قسمت ابتدایی روده باریک) می‌فرستد.

وظایف اصلی کیسه صفرا عبارتند از:

• ذخیره موقت صفرا در فاصله بین وعده‌های غذایی
• تغلیظ صفرا با جذب آب و الکترولیت‌ها
• تنظیم جریان صفرا به سمت روده برای تسهیل در هضم و جذب چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی

بنابراین، اختلال در عملکرد این اندام ممکن است منجر به تشکیل سنگ صفرا، لجن صفراوی، التهاب (کوله‌سیستیت) یا دیگر بیماری‌های صفراوی شود.
 

کیسه صفرا لجنی چیست؟

لجن صفراوی یا اسلاج بیلیاری (Biliary Sludge)، به تجمع غیرطبیعی اجزای تشکیل‌دهنده صفرا در کیسه صفرا گفته می‌شود که معمولاً شامل کریستال‌های کلسترول، بیلی‌روبینات کلسیم، موکوس و سایر گلیکوپروتئین‌ها است.

در حقیقت، هر عاملی که باعث افزایش اشباع صفرا از کلسترول، کاهش حرکات کیسه صفرا یا افزایش موکوس و گلیکوپروتئین‌ها شود، می‌تواند زمینه‌ساز تشکیل لجن صفراوی گردد. این ترکیبات نیمه‌جامد یا خمیری ممکن است پیش‌درآمدی برای تشکیل سنگ صفرا (cholelithiasis) باشند یا به‌طور مستقل منجر به علائم بالینی شوند.

واژه اسلاج نیز یک اصطلاح عمومی است که به مواد نیمه‌جامد یا رسوباتی گفته می‌شود که در یک مایع ته‌نشین می‌شوند. در مورد اسلاج کیسه صفرا، دقیقاً به معنای لجن در کیسه صفرا و رسوباتی است که هنوز به سنگ کامل تبدیل نشده اند.
 

تفاوت لجن کیسه صفرا و سنگ کیسه صفرا چیست؟

در درجه اول به ماهیت فیزیکی و مرحله تشکیل آن‌ها برمی‌گردد. لجن کیسه صفرا در واقع یک مرحله ابتدایی و نیمه‌جامد از تجمع ذرات کلسترول، بیلی‌روبین و موکوس است که هنوز به طور کامل جامد نشده‌اند. این در حالی است که سنگ کیسه صفرا زمانی تشکیل می‌شود که این ذرات به هم فشرده شده و یک ساختار جامد و مشخص را ایجاد می‌کنند.

از نظر علائم، هر دو می‌توانند علائم مشابهی مانند درد شکمی، تهوع و سوء هاضمه ایجاد کنند، اما سنگ کیسه صفرا معمولاً علائم شدیدتر و حملات درد ناگهانی‌تر (کولیک صفراوی) ایجاد می‌کند. همچنین، سنگ‌های صفراوی احتمال بیشتری برای ایجاد عوارضی مانند انسداد مجرای صفراوی یا پانکراتیت دارند.
در مجموع، لجن کیسه صفرا اغلب پیش‌درآمد سنگ صفراوی است و در صورت عدم درمان یا مدیریت مناسب، ممکن است به مرور زمان تبدیل به سنگ شود.
 

علت ایجاد لجن در کیسه صفرا

علت لجن گرفتن کیسه صفرا اختلال در تعادل دینامیک و ترکیب بیوشیمیایی صفرا است. به‌طور خاص، افزایش اشباع صفرا از کلسترول، کاهش حرکات دودی کیسه صفرا، یا افزایش ترشح موکوس می‌توانند شرایطی را فراهم کنند که در آن ذرات جامد ریز در صفرا ته‌نشین شوند و به‌تدریج مجموعه‌ای خمیری یا ژلاتینی را به نام اسلاج بیلیاری تشکیل دهند.

در ادامه، علت جمع شدن لجن در کیسه صفرا به‌تفصیل بیان شده است:

کاهش وزن سریع و ناگهانی

کاهش وزن یکی از عوامل مهم در ایجاد لجن کیسه صفرا است. هنگامی که فرد در مدت زمان کوتاهی به دلایل مختلف مانند رژیم های غذایی سخت، جراحی‌های چاقی یا بیماری‌های مزمن دچار کاهش وزن شدید می‌شود، بدن شروع به تجزیه سریع چربی‌ها می‌کند و در نتیجه، مقدار زیادی کلسترول آزاد وارد گردش خون و به دنبال آن وارد صفرا می‌شود.

این حالت باعث می‌شود صفرا به حالت فوق‌اشباع از کلسترول برسد. از طرفی، کاهش کالری دریافتی منجر به مهار ترشح هورمون کوله‌سیستوکینین شده و در نتیجه حرکات طبیعی کیسه صفرا برای تخلیه آن کاهش می‌یابد. این دو عامل در کنار هم ممکن است به لجنی شدن کیسه صفرا منجر شود.
 

برخی بیماری‌های بحرانی

ابتلا به برخی بیماری ها یا حوادث ناگهانی نظیر سپسیس، سوختگی‌های شدید، آسیب‌های تروماتیک یا بستری طولانی‌مدت در بخش مراقبت‌های ویژه می‌توانند نقش عمده‌ای در لجن بستن کیسه صفرا ایفا کنند. در چنین شرایطی، استرس سیستمیک و بی‌ثباتی همودینامیک منجر به اختلال در عملکرد خودمختار دستگاه گوارش می‌شود، حرکات دودی کیسه صفرا کاهش می‌یابد و به علت بی‌تحرکی بیمار و دریافت تغذیه ناکافی، صفرا در کیسه صفرا راکد می‌ماند.

این رکود در کنار افزایش غلظت صفرا و کاهش جریان آن، شرایط مناسبی برای تجمع کریستال‌ها و ذرات نیمه‌جامد فراهم می‌کند و نهایتاً منجر به تشکیل اسلاج کیسه صفرا می‌شود.
 

تغذیه وریدی کامل

در بسیاری بیماران بدحال، تغذیه از راه دهان امکان پذیر نیست و مواد غذایی از طریق رگ و نه دستگاه گوارش به بیمار داده می‌شود. این امر سبب کاهش تحریک فیزیولوژیک ترشح کوله‌سیستوکینین می‌گردد؛ چرا که هیچ ماده غذایی به دوازدهه وارد نمی‌شود تا باعث انقباض کیسه صفرا گردد.

در نتیجه، کیسه صفرا به‌طور مزمن در وضعیت غیر فعال باقی می‌ماند و تخلیه آن دچار اختلال می‌شود. صفرا در کیسه صفرا راکد مانده و اجزای آن، به‌ویژه کلسترول و بیلی‌روبین شروع به رسوب می‌کنند و ترکیبی لزج و خمیری به وجود می‌آید که همان لجن صفراوی است. این حالت در بیمارانی که مدت طولانی تغذیه وریدی دارند، بسیار شایع است.
 

لجن کیسه صفرا در بارداری

لجن صفراوی در بارداری به‌واسطه تغییرات هورمونی خاص این دوره، به‌ویژه افزایش سطح پروژسترون، محتمل است. پروژسترون با اثر بر عضله صاف دیواره کیسه صفرا باعث کاهش تون و انقباض آن می‌شود، در نتیجه تخلیه صفرا به دوازدهه کند می‌گردد.

همچنین در دوران بارداری، ترشح کلسترول در صفرا افزایش می‌یابد ولی به دلیل کاهش تخلیه، برای مدت بیشتری در کیسه صفرا باقی می‌ماند. ترکیب این عوامل سبب می‌شود که اجزای صفرا شروع به ته‌نشینی کرده و لجن صفراوی شکل بگیرد. هرچند در بسیاری از زنان باردار این حالت موقتی است، ولی در برخی می‌تواند به تشکیل سنگ یا التهاب صفراوی منجر شود.
 

علت لجن کیسه صفرا در کودکان

لجن کیسه صفرا در کودکان معمولاً به علت شرایط خاصی مانند بیماری‌های همولیتیک مزمن مثل تالاسمی یا کم‌خونی داسی‌شکل، اختلالات تغذیه‌ای یا جراحی‌های اورژانسی ایجاد می‌شود. در این کودکان، تخریب مداوم گلبول‌های قرمز خون، که منجر به آزاد شدن بیلی‌روبین بیشتر در خون می‌شود، می‌تواند باعث افزایش بیلی‌روبین در صفرا و تشکیل کریستال‌های بیلی‌روبینات کلسیم شود. علاوه بر این، تغذیه ناکافی یا اختلالات متابولیک ممکن است موجب کاهش تخلیه صفرا و افزایش غلظت کلسترول در صفرا گردد. این عوامل در کنار هم به تجمع رسوبات صفراوی منجر شده و لجن صفراوی را در کیسه صفرا ایجاد می‌کنند.
 

مصرف برخی داروها

مصرف برخی داروها می‌تواند به دلایل مختلف نظیر کاهش ترشح کوله‌سیستوکنین، تغییراتی در ترکیب بیوشیمیایی صفرا مانند ترکیب با یون‌های کلسیم موجود در آن و ایجاد رسوبات جدید، تغییر در ترکیب لیپیدهای صفرا یا افزایش ترشح برخی مواد در مایع صفراوی، زمینه را برای لجن گرفتن کیسه صفرا فراهم کنند.
 

علائم لجن گرفتن کیسه صفرا

همان‌طور که هر مشکل در بدن می‌تواند با نشانه‌هایی همراه باشد، لجن کیسه صفرا نیز اغلب بدون علامت نیست. هرچند برخی افراد ممکن است هیچ نشانه‌ای احساس نکنند، اما در بسیاری از موارد، علائم اسلاج کیسه صفرا ظاهر شده و ما را متوجه این مشکل می کند.

در ادامه، علائم لجنی شدن کیسه صفرا را به ترتیب نام برده و توضیح می دهیم:

درد شکمی: یکی از شایع‌ترین علائم لجن کیسه صفرا، درد مبهم یا کولیکی در قسمت فوقانی راست شکم است. این درد معمولاً پس از خوردن غذاهای چرب تشدید می‌شود و می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. درد ممکن است به پشت یا شانه راست نیز انتشار یابد.
 

احساس سنگینی یا نفخ: افراد ممکن است بعد از صرف غذا، به‌ویژه غذاهای پرچرب، احساس سنگینی یا نفخ در ناحیه شکم داشته باشند. این احساس ناشی از تخلیه ناکامل کیسه صفرا و تجمع صفرا در آن است.
 

تهوع یا استفراغ: برخی بیماران ممکن است به دلیل اختلال در هضم چربی‌ها و تحریک کیسه صفرا، دچار حالت تهوع یا حتی استفراغ شوند. این علائم معمولاً پس از صرف یک وعده غذایی سنگین یا چرب بیشتر ظاهر می‌شوند.
 

سوء هاضمه: سوء هاضمه یا احساس ناراحتی گوارشی، یکی دیگر از علائم احتمالی است. فرد ممکن است احساس پُری زودرس، سوزش سردل یا ناراحتی عمومی در ناحیه شکم داشته باشد که با غذا خوردن بدتر می‌شود.
 

زردی خفیف: در مواردی که لجن کیسه صفرا باعث انسداد نسبی مجرای صفراوی شود، ممکن است فرد دچار زردی خفیف پوست و چشم‌ها شود. این زردی معمولاً ملایم است اما نشان‌دهنده انسداد خفیف مجرا است که نیاز به بررسی دارد.

این علائم می‌توانند به تنهایی یا به صورت ترکیبی ظاهر شوند و شدت آن‌ها ممکن است از خفیف تا شدید متغیر باشد. توجه به این نشانه‌ها و مشورت با پزشک برای تشخیص و درمان به موقع بسیار مهم است.
 

عوارض لجن کیسه صفرا

وجود لجن در کیسه صفرا ممکن است به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم منجر به بروز عوارض مختلفی شود. این عوارض معمولاً زمانی رخ می‌دهند که لجن کیسه صفرا به انسداد مجرای صفراوی یا اختلال در عملکرد کیسه صفرا منتهی گردد.

التهاب کیسه صفرا یا کولسیستیت

کولسیستیت می‌تواند به‌عنوان یکی از عوارض جدی لجن صفراوی بروز کند. این التهاب معمولاً زمانی رخ می‌دهد که لجن صفراوی به طور کامل از کیسه صفرا تخلیه نشود و باعث تجمع صفرا در کیسه صفرا شود.

در نتیجه، این وضعیت ممکن است منجر به عفونت باکتریایی و تورم کیسه صفرا گردد. درد شدید در ناحیه فوقانی راست شکم، تب، تهوع و استفراغ از علائم شایع کولسیستیت هستند. در صورتی که این التهاب به موقع درمان نشود، می‌تواند منجر به مشکلات جدی‌تر مانند پارگی کیسه صفرا شود.
 

پانکراتیت صفراوی

یکی از عوارض بالقوه لجن کیسه صفرا، ایجاد پانکراتیت است که به التهاب پانکراس گفته می‌شود. لجن صفراوی می‌تواند به انسداد مجرای صفراوی مشترک منجر شود و این انسداد باعث برگشت صفرا به مجرای پانکراس گردد. این حالت می‌تواند منجر به التهاب پانکراس یا پانکراتیت حاد شود که یکی از عوارض خطرناک است. علائم پانکراتیت شامل درد شدید شکم، تهوع، استفراغ، و در موارد شدیدتر، شوک و نارسایی ارگان‌ها است.
 

سنگ صفراوی

لجن داشتن کیسه صفرا یکی از عوامل خطر شایع برای تشکیل سنگ صفرا است. رسوبات نیمه‌جامد تشکیل‌شده از کلسترول و بیلی‌روبین در کیسه صفرا ممکن است با گذشت زمان به سنگ‌های صفراوی تبدیل شوند. این سنگ‌ها معمولاً در صورت انسداد مجاری صفراوی می‌توانند مشکلاتی مانند درد شدید (کولیک صفراوی) و انسداد صفراوی ایجاد کنند و خطراتی مانند التهاب کیسه صفرا یا انسداد مجرای صفراوی را به دنبال داشته باشند.
 

انسداد مجرای صفراوی

لجن کیسه صفرا می‌تواند به انسداد مجرای صفراوی منجر شود. این انسداد ممکن است به‌ویژه در ناحیه مجرای صفراوی مشترک یا مجرای پانکراس به مشکلاتی نظیر زردی، پانکراتیت، یا کولسیستیت منجر گردد. انسداد صفراوی می‌تواند باعث افزایش فشار در سیستم صفراوی و در نتیجه آسیب به کبد و سایر ارگان‌ها شود. علائم انسداد صفراوی شامل زردی پوست و چشم‌ها، ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ، و درد شکمی است.
 

عوارض مزمن و نارسایی کبدی

در صورتی که لجن کیسه صفرا به مدت طولانی درمان نشده باقی بماند و موجب انسداد مداوم یا عفونت‌های مکرر کیسه صفرا شود، ممکن است به مشکلات جدی تری مانند نارسایی کبدی یا هپاتیت صفراوی منجر گردد. در این شرایط، کبد قادر به دفع مواد زاید از بدن به‌طور مؤثر نخواهد بود و ممکن است علائم نارسایی کبدی مانند زردی شدید، تجمع مایعات در شکم (آسیت) و حتی کاهش توانایی لخته‌شدن خون بروز کند.
 

درمان لجن کیسه صفرا

درمان لجن کیسه صفرا بسته به شدت علائم، علت زمینه‌ای و وجود یا عدم وجود عوارض فرق می‌کند. در بسیاری از موارد که بیمار بدون علامت است و لجن به صورت اتفاقی در سونوگرافی دیده شده، معمولاً نیاز به درمان خاصی نیست و تنها پایش دوره‌ای با سونوگرافی کافی است. اما اگر بیمار دچار علائم گوارشی یا عوارضی مثل کولسیستیت یا پانکراتیت شود، درمان باید فعالانه انجام شود.

درمان لجن گرفتن کیسه صفرا با رفع علت زمینه ای

در درمان لجن کیسه صفرا در موارد خفیف، اصلاح علت زمینه‌ای نقش مهمی دارد. برای مثال اگر در اثر کاهش وزن سریع یا تغذیه وریدی کامل ایجاد شده باشد، کنترل روند کاهش وزن یا بازگشت به تغذیه دهانی می‌تواند به بهبود وضعیت کمک کند.
 

رژیم غذایی برای لجن کیسه صفرا

پیروی از رژیم غذایی برای لجن کیسه صفرا نقش بسزایی در پیشگیری از پیشرفت این مشکل و بهبود وضعیت بیمار دارد. پرهیز از مصرف غذاهای پرچرب، سرخ‌شده، فرآوری‌شده و حاوی افزودنی‌های شیمیایی می‌تواند فشار اضافی بر کیسه صفرا را کاهش دهد.

در عوض، مصرف غذاهایی با فیبر بالا مانند سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل به تقویت سیستم گوارش کمک می‌کند. چربی‌های سالم، از جمله روغن زیتون و مغزها، در مقادیر متعادل می‌توانند مفید باشند. وعده‌های غذایی باید به‌صورت سبک، کوچک و منظم مصرف شوند تا از تحریک آرام کیسه صفرا و جلوگیری از رکود صفرا اطمینان حاصل گردد.

نوشیدن آب کافی، جلوگیری از پرخور و کاهش وزن به‌صورت تدریجی از دیگر نکات مهم در بهبود وضعیت صفرا و عملکرد کیسه صفرا به شمار می‌آیند.

همچنین، می توانید از مکمل های کبد و صفرا با مشورت پزشک یا داروساز برای کمک به دفع لجن کیسه صفرا کمک بگیرید.
 

درمان لجن کیسه صفرا در طب سنتی

درمان لجن کیسه صفرا در طب سنتی معمولاً با هدف اصلاح مزاج کلی بدن و تقویت عملکرد کبد انجام می‌شود. در این روش، پرهیز از مصرف مواد غذایی با طبع گرم و خشک همچون فلفل، سیر زیاد، غذاهای سنگین و پرچرب توصیه می‌شود. به‌جای آن، مصرف مواد غذایی با طبیعت سرد و معتدل، مانند کاسنی، خرفه، سکنجبین، آلو، تمر هندی و خاکشیر تأکید می‌شود.

همچنین، مصرف برخی داروهای گیاهی مانند عرق کاسنی و شاه‌تره که به تعدیل صفرا و کمک می‌کنند، در این راستا پیشنهاد می‌گردد.

هر چند در نظر داشته باشید که تمامی این اقدامات باید تحت نظر متخصص طب سنتی انجام شوند.
 

درمان‌های پزشکی

در صورتی که اسلاج کیسه صفرا با بروز علائم یا افزایش خطرات دیگری همراه باشد نیازمند رویکرد جامع پزشکی است و معمولا در کنار رعایت تغذیه برای دفع سنگ صفرا، متخصصان از انواع داروها برای کاهش اشباع صفرا از کلسترول و بهبود جریان صفرا، جراحی لاپاروسکوپیک برای برداشتن کیسه صفرا و... کمک می گیرند.
 

کلام آخر

لجن کیسه صفرا یک وضعیت پزشکی است که می‌تواند به دلیل عوامل مختلفی مانند کاهش وزن سریع، بیماری‌های بحرانی یا استفاده از برخی داروها ایجاد شود. این بیماری در صورت عدم توجه می‌تواند منجر به مشکلات جدی‌تری مانند سنگ صفراوی، التهاب کیسه صفرا یا پانکراتیت شود.

از این رو، پیشگیری و درمان مناسب از طریق اصلاح رژیم غذایی، درمان‌های دارویی و در برخی موارد جراحی ضروری است. همچنین، آگاهی از علائم و علل این مشکل و مراجعه به پزشک در زمان مناسب می‌تواند از بروز عوارض جدی‌تر جلوگیری کرده و به حفظ سلامت کلی بدن کمک کند.

این مقاله به عنوان بخشی از مجله علمی داروکده که به واسطه تیم علمی و متخصص متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه کشور، یک بانک اطلاعاتی علمی و جامع محسوب می شود، در راستای ارتقای دانش شما پیرامون این مشکل نگارش شده و به شما کمک می کند در خصوص سلامت خود و خانواده‌تان اطلاعات علمی و کاربردی لازم را داشته باشید.

از سویی، داروخانه آنلاین داروکده، یک مرکز معتبر و دارای مجوز برای خرید مکمل های کبد و صفرا محسوب می شود و می توانید بر اساس نیاز خود و توصیه پزشک، بهترین محصول را در جهت پیشگیری از بروز هرگونه بیماری و نیز مدیریت و بهبودی آن انتخاب نمایید. 

همچنین، تیم علمی داروکده با ارائه پشتیبانی همه جانبه و مشاوره رایگان تلفنی به شما، پاسخگوی سوالاتتان در زمینه های مختلف سلامت، انتخاب محصول مناسب، چگونگی مصرف و ... خواهد بود؛ لذا امیدواریم از مطالعه این بخش نهایت استفاده را برده باشید و نظرات و سوالات خود را با ما به اشتراک بگذارید.