
در این مقاله از مجله علمی داروکده به مطالعه در خصوص گلوتن و تاثیر آن بر افزایش وزن خواهیم پرداخت.
نویسنده: مریم اکبری کیا
تحریریه داروکده
آخرین به روزرسانی:
01 اردیبهشت 1404
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
01 اردیبهشت 1404
8
ارتباط گلوتن و چاقی
گلوتن، پروتئینی که به طور طبیعی در گندم، جو و چاودار وجود دارد، یکی از مواد غذایی پرمصرف در رژیمهای روزانه افراد محسوب میشود. در حالی که گلوتن برای بسیاری از افراد بیضرر است، اما برای برخی دیگر، ممکن است مشکلات گوارشی، التهابی یا حتی تاثیرات منفی بر وزن و سلامت کلی بدن ایجاد کند. یکی از مباحثی که به تازگی توجه بسیاری را جلب کرده، ارتباط میان گلوتن و چاقی است. بسیاری از افراد گمان میکنند که حذف گلوتن از رژیم غذایی میتواند راهحلی برای کاهش وزن باشد، اما این ادعا نیازمند بررسی دقیقتری است.
در حقیقت، چاقی به طور مستقیم به مصرف گلوتن مرتبط نیست، بلکه نوع و میزان مصرف مواد غذایی حاوی گلوتن میتواند تأثیرات متفاوتی بر وزن بدن داشته باشد. برخی از غذاهای فرآوریشده که حاوی گلوتن هستند، معمولاً به دلیل مقادیر بالای قند، چربیهای ناسالم و کالریهای اضافی میتوانند منجر به افزایش وزن شوند. از سوی دیگر، در افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، مصرف آن ممکن است منجر به مشکلات گوارشی و التهاباتی شود که میتواند تأثیرات منفی بر فرآیند متابولیسم و وزن بدن داشته باشد. این مقاله به بررسی ارتباط بین گلوتن و چاقی پرداخته و سعی دارد تا با تحلیل علمی، نشان دهد که آیا گلوتن به خودی خود عامل چاقی است یا اینکه شرایط خاصی در این ارتباط دخیل است.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:
زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
گلوتن یک پروتئین طبیعی است که در گندم، جو، چاودار و برخی دیگر از غلات یافت میشود. این پروتئین بهویژه در فرآیند پخت و پز، خواص خاصی از جمله چسبندگی و کشش به خمیر میدهد. گلوتن از دو پروتئین اصلی به نامهای "گلیادین" و "گلوتنین" تشکیل شده است که ترکیب آنها باعث ایجاد ویژگیهای الاستیک و چسبناک در خمیر میشود.
زمانی که آرد گندم با آب ترکیب میشود، گلوتن بهطور طبیعی تشکیل میشود و به خمیر خاصیت کشسانی میدهد که برای تهیه انواع نان و محصولات پختهشده ضروری است. همین ویژگی گلوتن است که به نان و دیگر محصولات غلاتی بافتی نرم و پوک میدهد.
اگرچه گلوتن برای بسیاری از افراد مشکلی ایجاد نمیکند، برخی افراد به آن حساسیت دارند. این افراد ممکن است به بیماری سلیاک مبتلا باشند که یک اختلال خودایمنی است و مصرف گلوتن باعث آسیب به رودهها و مشکلات گوارشی میشود. همچنین برخی افراد ممکن است حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن داشته باشند که موجب علائمی مانند نفخ، درد شکم و خستگی میشود، بدون اینکه بیماری سلیاک در آنها تشخیص داده شده باشد. در صورت تمایل به مطالعه و آشنایی با سلیاک میتوانید به مقاله "بیماری سلیاک چیست؟" ترجمه و تالیف دکتر کوشا شهیدی در مجله داروکده مراجعه نمایید.

گلوتن در افراد مبتلا به حساسیت به آن میتواند تاثیرات منفی گستردهای بر بدن بگذارد، از جمله مشکلات گوارشی، التهاب مزمن، اختلالات متابولیک و مشکلات پوستی. در افرادی که به گلوتن حساسیت ندارند، مصرف گلوتن معمولاً هیچ مشکلی ایجاد نمیکند، اما باید توجه داشت که غذاهای فرآوریشده و پرکالری حاوی گلوتن ممکن است به مشکلات وزنی و سلامتی منجر شوند. برای افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، حذف آن از رژیم غذایی میتواند به بهبود وضعیت سلامت کمک کند. در اینجا به برخی از تاثیرات گلوتن بر بدن افراد حساس به گلوتن پرداخته میشود:
برای افراد مبتلا به بیماری سلیاک، گلوتن میتواند باعث واکنش خودایمنی شود که به روده کوچک آسیب میزند. این آسیب منجر به کاهش توانایی روده در جذب مواد مغذی میشود و علائم گوارشی مانند اسهال، نفخ، درد شکم و سوء هاضمه را به همراه دارد. علاوه بر بیماری سلیاک، افراد مبتلا به حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن نیز ممکن است با مصرف گلوتن دچار علائمی مانند نفخ، درد شکم و یبوست شوند.
در افراد حساس به گلوتن، مصرف این پروتئین میتواند باعث التهاب مزمن در بدن شود. این التهاب میتواند بر سایر ارگانها و سیستمهای بدن تاثیر بگذارد، بهویژه بر سیستم ایمنی و مفاصل. التهاب مزمن در نتیجه میتواند باعث بروز درد مفاصل، سردرد، خستگی و سایر مشکلات شود. این التهاب ممکن است به مشکلات گوارشی و حتی افزایش وزن کمک کند.
گلوتن در افراد حساس میتواند متابولیسم بدن را مختل کرده و سرعت سوختوساز را کاهش دهد. این کندی در سوختوساز میتواند به افزایش وزن و انباشت چربی در بدن منجر شود. علاوه بر این، التهاب ناشی از گلوتن میتواند باعث مقاومت به انسولین شود که یکی از عوامل اصلی چاقی و دیابت نوع 2 است.
افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، ممکن است از علائم روانی مانند خستگی مزمن، اضطراب و افسردگی رنج ببرند. این وضعیتها به دلیل تاثیرات التهاب و تغییرات هورمونی ناشی از مصرف گلوتن ایجاد میشود. در برخی افراد، این تغییرات روانی میتواند به رفتارهای نادرستی در خوردن و پرخوری منجر شود.
حساسیت به گلوتن میتواند مشکلات پوستی را نیز به همراه داشته باشد. از جمله این مشکلات میتوان به آکنه، اگزما و پسوریازیس اشاره کرد. این مشکلات پوستی به دلیل التهاب داخلی ناشی از مصرف گلوتن ایجاد میشوند. زمانی که بدن نتواند گلوتن را به درستی هضم کند، این التهاب میتواند به سطح پوست منتقل شود و مشکلات پوستی ایجاد کند.
گلوتن خود بهطور مستقیم عامل چاقی نیست، اما مصرف مواد غذایی حاوی گلوتن میتواند به صورت غیرمستقیم بر وزن تاثیر بگذارد. گلوتن یک پروتئین است که در گندم، جو و چاودار یافت میشود و در بسیاری از محصولات غذایی مانند نان، کیک و پاستا موجود است. بسیاری از غذاهایی که حاوی گلوتن هستند، به ویژه محصولات فرآوریشده، معمولاً کالری بالا، قند و چربیهای ناسالم دارند که مصرف زیاد آنها میتواند منجر به افزایش وزن شود. به علاوه، برخی افراد ممکن است حساسیت به گلوتن داشته باشند، که این حساسیت میتواند موجب بروز مشکلات گوارشی و اختلالات متابولیک شود. در این افراد، التهابهای ناشی از مصرف گلوتن میتواند بر فرآیندهای سوختوساز بدن تاثیر بگذارد و به تغییرات وزنی منجر شود. با این حال، برای افرادی که به گلوتن حساسیت ندارند، مصرف گلوتن به خودی خود موجب چاقی نخواهد شد. چاقی بیشتر به عواملی مانند کالری مصرفی، میزان فعالیت بدنی و ترکیب رژیم غذایی بستگی دارد. بنابراین، حذف گلوتن از رژیم غذایی تنها زمانی میتواند به کاهش وزن کمک کند که به همراه آن رژیم غذایی سالمتر و متعادلتری اتخاذ شود. به عبارت دیگر، حذف گلوتن به تنهایی نمیتواند موجب کاهش وزن شود، بلکه مهمترین عامل در کاهش وزن، مصرف غذاهای کمکالری و افزایش سطح فعالیت بدنی است. در خصوص کاهش وزن استفاده از محصولات کاهش وزن داروکده استفاده نمایید.

برخی افراد پس از مصرف گلوتن دچار افزایش وزن میشوند به دلایل مختلف. در ابتدا، افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، بهویژه کسانی که مبتلا به بیماری سلیاک هستند، با مصرف گلوتن دچار التهاب مزمن میشوند. این التهاب باعث میشود که متابولیسم بدن کاهش یابد و سوختوساز به درستی عمل نکند. این تغییرات در سرعت سوختوساز میتواند موجب ذخیره چربی و در نهایت افزایش وزن شود.
علاوه بر این، مصرف گلوتن در افراد حساس میتواند مشکلات گوارشی ایجاد کند و جذب مواد مغذی را مختل کند. زمانی که بدن قادر به جذب مواد مغذی بهطور کامل نیست، ممکن است فرد دچار احساس گرسنگی مداوم یا اشتهای زیاد شود، که این میتواند منجر به پرخوری و مصرف بیشتر کالری گردد. این وضعیت باعث افزایش وزن میشود.
در برخی افراد، التهاب ناشی از گلوتن ممکن است به مقاومت به انسولین منجر شود. این وضعیت زمانی اتفاق میافتد که بدن قادر به استفاده مؤثر از انسولین نباشد. در این حالت، سطح قند خون افزایش یافته و بدن بیشتر چربی ذخیره میکند، که این میتواند به افزایش وزن کمک کند.
همچنین، گلوتن میتواند تغییراتی در سطح هورمونها بهویژه هورمون استرس مانند کورتیزول ایجاد کند. افزایش سطح کورتیزول میتواند موجب افزایش ذخیره چربی، بهویژه در نواحی شکم شود. این تغییرات هورمونی میتواند باعث افزایش وزن در برخی افراد شود.
در نهایت، مصرف گلوتن در افراد حساس میتواند منجر به خستگی مزمن شود. این خستگی ممکن است باعث کاهش فعالیت بدنی و ورزش گردد، که به نوبه خود باعث کاهش میزان مصرف انرژی و در نتیجه افزایش وزن میشود.
ارتباط میان گلوتن و چاقی پایین تنه یکی از مباحثی است که ممکن است به نظر پیچیده برسد، زیرا به طور مستقیم، گلوتن بهطور خاص در چاقی نواحی خاص بدن مانند پایین تنه دخیل نیست. با این حال، در برخی افراد که به گلوتن حساسیت دارند یا بیماریهایی مانند سلیاک دارند، مصرف گلوتن میتواند به عوامل مختلفی منجر شود که در نهایت ممکن است باعث افزایش وزن در نواحی پایین تنه بدن، مانند شکم، باسن و رانها شود.
یکی از عواملی که میتواند باعث ارتباط بین گلوتن و چاقی پایین تنه باشد، التهاب مزمن است. افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، ممکن است با مصرف این پروتئین دچار التهاب در بدن شوند. التهاب مزمن به ویژه در سیستم گوارشی و سایر بخشهای بدن، میتواند به کاهش سوختوساز بدن منجر شود. این کاهش متابولیسم باعث میشود که بدن چربی بیشتری ذخیره کند و این چربی ممکن است در نواحی خاصی از بدن، مانند ناحیه پایین تنه، تجمع پیدا کند.
همچنین، گلوتن میتواند باعث مقاومت به انسولین شود. هنگامی که گلوتن در بدن حساس به آن مصرف میشود، این میتواند منجر به تغییراتی در عملکرد هورمونی بدن و مقاومت به انسولین شود. این وضعیت، که معمولاً به ذخیره چربی در نواحی شکم و پایین تنه منجر میشود، به چاقی شکمی و پایین تنه کمک میکند.
علاوه بر این، مشکلات گوارشی ناشی از گلوتن میتواند بر سطح انرژی و فعالیت بدنی تاثیر بگذارد. افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، ممکن است با مصرف آن دچار نفخ، درد شکم و خستگی شوند که این علائم ممکن است به کاهش فعالیت بدنی منجر شود. کاهش فعالیت بدنی باعث کاهش مصرف انرژی و افزایش ذخیره چربی در بدن، بهویژه در نواحی پایین تنه میشود.

رژیم گلوتن فری (Gluten-Free) نوعی برنامه غذایی است که در آن مصرف هرگونه ماده غذایی حاوی گلوتن به طور کامل حذف میشود. گلوتن پروتئینی است که در غلاتی مانند گندم، جو و چاودار یافت میشود. این رژیم بهطور خاص برای افرادی که مبتلا به بیماری سلیاک، حساسیت به گلوتن یا مشکلات گوارشی مرتبط با گلوتن هستند، ضروری است. در بیماری سلیاک، مصرف گلوتن باعث آسیب به مخاط روده کوچک و کاهش توانایی جذب مواد مغذی میشود. همچنین افرادی با حساسیت غیرسلیاکی به گلوتن ممکن است با مصرف گلوتن دچار علائمی مانند نفخ، درد شکم، اسهال، یبوست، خستگی و سردرد شوند که با پیروی از رژیم گلوتن فری میتوانند این علائم را کاهش دهند.
رژیم گلوتن فری بر پایه مصرف غذاهای طبیعی و تازه مثل انواع میوهها، سبزیجات، گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ، لبنیات بدون افزودنی، برنج، ذرت، سیبزمینی و حبوبات استوار است. همچنین مصرف غذاهای فرآوریشده مانند نانها، کیکها، بیسکوییتها و محصولات حاوی آرد گندم یا جو باید حذف شود. در رژیم گلوتن فری از آردهای جایگزین مانند آرد برنج، آرد بادام، آرد ذرت، آرد نخود و سایر غلات بدون گلوتن استفاده میشود.
اگرچه رژیم گلوتن فری میتواند به کاهش التهاب بدن، بهبود هضم غذا، کاهش علائم گوارشی و حتی بهبود سطح انرژی و سلامت پوست کمک کند، اما این رژیم بهخودیخود موجب کاهش وزن نمیشود، مگر اینکه در کنار آن، مصرف کالری متعادل و مواد غذایی سالم نیز رعایت شود. همچنین پیروی نادرست از این رژیم ممکن است منجر به کمبود برخی ویتامینها و مواد مغذی ضروری مانند فیبر، آهن و ویتامینهای گروه B شود. به همین دلیل، برای داشتن یک رژیم گلوتن فری سالم و متعادل، توصیه میشود از مشورت متخصص تغذیه استفاده کنید.

رژیم گلوتن فری به خودی خود باعث کاهش وزن نمیشود، اما ممکن است به کاهش وزن در برخی افراد کمک کند، به ویژه اگر به درستی و با دقت دنبال شود. مهمترین نکته این است که در رژیم گلوتن فری، افراد ممکن است بهطور غیرمستقیم به غذاهای سالمتری روی آورند. به عنوان مثال، در این رژیم، مصرف غذاهای فرآوریشده مانند کیکها، شیرینیها، نانهای سفید و دیگر محصولات حاوی گلوتن کاهش مییابد. این مواد غذایی معمولاً کالری بالا، قند و چربیهای ناسالم دارند که مصرف بیش از حد آنها میتواند به افزایش وزن منجر شود.
با حذف این محصولات از رژیم غذایی، ممکن است افراد به غذاهای طبیعیتر و سالمتری مانند میوهها، سبزیجات، پروتئینهای سالم (گوشت بدون چربی، ماهی و تخممرغ) و غلات بدون گلوتن (برنج، ذرت، کینوا) روی آورند. این تغییرات ممکن است به بهبود کیفیت رژیم غذایی و کاهش کالری مصرفی منجر شود که در نتیجه به کاهش وزن کمک میکند.
برای افرادی که به دنبال مدیریت وزن و بهبود سلامت گوارشی با رژیم بدون گلوتن هستند، ویدیوی "مکمل بدون گلوتن؛ راهنمای کامل برای تشخیص و خرید" با حضور دکتر داروساز احسان عمادی، راهنمایی جامع در این راستا به شمار میرود. این ویدیو با تمرکز بر انتخاب مکملهای مناسب، به شما کمک میکند تا با آگاهی از اثرات گلوتن بر متابولیسم و التهاب، گزینههای بهتری برای رژیم غذایی خود انتخاب کنید.
غذاهایی که حاوی گلوتن هستند، معمولاً شامل محصولات نانی و آردی میشوند که ممکن است باعث افزایش وزن شوند، به ویژه اگر در مقدار زیاد مصرف شوند و با رژیم غذایی نامتعادل همراه باشند. این غذاها ممکن است چربیها و قندهای اضافی داشته باشند که باعث افزایش کالری دریافتی و در نهایت افزایش وزن میشوند. به طور کلی مصرف غذاهای حاوی گلوتن زمانی میتواند به چاقی منجر شود که در کنار آن، رژیم غذایی ناسالم با میزان بالای کالری، چربیهای اشباع شده و قندهای اضافی رعایت شود. برای کنترل وزن و جلوگیری از چاقی، بهتر است غذاهای حاوی گلوتن با مواد مغذی سالم و غذاهای کمکالری همراه شوند و مصرف غذاهای فرآوریشده محدود شود. در اینجا به برخی از غذاهای حاوی گلوتن که میتوانند باعث چاقی شوند اشاره میشود:
نان سفید و نانهای فرآوریشده: نانهای معمولی که از آرد گندم سفید تهیه میشوند، به دلیل فرآوری و حذف فیبر و مواد مغذی، به سرعت هضم میشوند و میتوانند قند خون را به سرعت افزایش دهند. این امر میتواند به ذخیره چربی در بدن، بهویژه در نواحی شکم و پهلوها، منجر شود.
کیکها و شیرینیهای حاوی گلوتن: کیکها، کوکیها، دوناتها و سایر شیرینیهای تهیهشده با آرد گندم حاوی گلوتن، معمولاً مقدار زیادی شکر و چربیهای ناسالم دارند که کالری بالا و ارزش غذایی کمی دارند. مصرف زیاد این مواد میتواند منجر به افزایش وزن و تجمع چربی شود.
پاستا و نودلهای گندمی: پاستا و نودلهایی که از آرد گندم تهیه میشوند، اگر با سسهای چرب یا پرکالری مصرف شوند، میتوانند به طور قابل توجهی میزان کالری دریافتی را افزایش دهند. همچنین، مصرف زیاد پاستا میتواند باعث افزایش قند خون و ذخیره چربی در بدن شود.
پیتزا و فست فودها: پیتزاهایی که از خمیر گندمی تهیه میشوند و فست فودهایی که شامل آرد گندم هستند، معمولاً حاوی مقادیر زیادی چربی و کالری هستند. مصرف بیش از حد این غذاها به همراه مواد افزودنی و چربیهای ناسالم میتواند به افزایش وزن منجر شود.
غذاهای فرآوریشده حاوی گلوتن: بسیاری از غذاهای بستهبندیشده مانند کراکرها، چیپسها، میانوعدههای صنعتی و غذاهای نیمهآماده حاوی آرد گندم و مواد افزودنی هستند که کالری بالا و ارزش غذایی کمی دارند. این غذاها میتوانند موجب مصرف زیاد کالری و افزایش وزن شوند.
غذاهای حاوی آرد سفید: آرد سفید که در بسیاری از غذاهای روزمره مانند نان، کیک، پنکیک، وافل و دیگر محصولات استفاده میشود، فاقد فیبر و مواد مغذی است. این نوع آرد به سرعت هضم میشود و میتواند قند خون را افزایش دهد که در نتیجه به ذخیره چربی در بدن منجر میشود.
غذاهای سرخشده با آرد گندم: بسیاری از غذاهای سرخشده، مانند مرغ سوخاری یا فلافل، با آرد گندم پوشیده شدهاند. سرخ کردن این غذاها باعث افزایش چربی و کالری آنها میشود که به افزایش وزن و چاقی کمک میکند.
گلوتن میتواند بر مقاومت به انسولین تاثیرگذار باشد، بهویژه در افرادی که به آن حساسیت دارند یا مبتلا به بیماری سلیاک هستند. هنگامی که گلوتن مصرف میشود، ممکن است باعث التهاب مزمن در بدن شود که این التهابها میتواند عملکرد انسولین را مختل کند. این اختلال در استفاده مؤثر از انسولین به مقاومت به انسولین منجر میشود و سطح قند خون را افزایش میدهد. علاوه بر این، التهاب ناشی از گلوتن میتواند به مشکلات متابولیکی مانند سندرم متابولیک منجر شود که در آن چاقی، دیابت نوع 2 و بیماریهای قلبی نیز وجود دارند. همچنین، آسیب به رودهها در بیماری سلیاک میتواند منجر به اختلال در جذب مواد مغذی و تأثیر منفی بر هورمونهای متابولیکی شود که به نوبه خود مقاومت به انسولین را تشدید میکند. بنابراین، در افرادی که به گلوتن حساسیت دارند، مصرف آن میتواند به طور غیرمستقیم باعث افزایش مقاومت به انسولین و مشکلات متابولیک شود.

کاهش مصرف گلوتن میتواند در برخی افراد به کاهش چربی کمک کند، اما این تأثیر بستگی به وضعیت فرد و نحوه پیروی از رژیم دارد. برای افرادی که به گلوتن حساسیت دارند یا مبتلا به بیماری سلیاک هستند، حذف گلوتن میتواند منجر به بهبود عملکرد گوارشی، کاهش التهاب و در نتیجه بهبود سوختوساز بدن شود. این تغییرات میتوانند به کاهش ذخیره چربی، به ویژه در نواحی شکم و سایر مناطق مشکلساز بدن، کمک کنند.
با این حال، برای افرادی که به گلوتن حساسیت ندارند، کاهش مصرف گلوتن به خودی خود به کاهش چربی یا وزن منتهی نمیشود. کاهش مصرف گلوتن میتواند به کاهش مصرف غذاهای فرآوریشده و پرکالری کمک کند، اما اگر فرد به جای غذاهای حاوی گلوتن از محصولات بدون گلوتن که کالری بالاتری دارند، استفاده کند، این تغییرات ممکن است تاثیری در کاهش چربی نداشته باشد. بنابراین، کاهش مصرف گلوتن زمانی به کاهش چربی کمک میکند که با یک رژیم غذایی سالم و متعادل همراه شود و تمرکز بر کاهش کالری و افزایش فعالیت بدنی نیز صورت گیرد.
در نهایت، گلوتن میتواند تأثیرات مختلفی بر بدن داشته باشد و در برخی افراد، به ویژه کسانی که به آن حساسیت دارند یا مبتلا به بیماری سلیاک هستند، مصرف آن میتواند به مشکلات گوارشی، التهاب و مقاومت به انسولین منجر شود. در این افراد، کاهش مصرف گلوتن میتواند به بهبود عملکرد گوارشی، کاهش التهاب و در نهایت کاهش چربی کمک کند. با این حال، برای کسانی که به گلوتن حساسیت ندارند، حذف آن از رژیم غذایی به خودی خود باعث کاهش چربی نمیشود و باید همراه با یک رژیم غذایی متعادل و فعالیت بدنی مناسب باشد.
اگر به دنبال اطلاعات بیشتر در مورد محصولات بدون گلوتن یا سایر مکملهای غذایی هستید، داروخانه آنلاین داروکده میتواند به شما کمک کند. داروکده به عنوان یکی از معتبرترین داروخانههای آنلاین کشور، طیف وسیعی از محصولات بهداشتی و مکملها را با کیفیت بالا و قیمت مناسب ارائه میدهد. همچنین داروکده این امکان را برای شما عزیزان فراهم کرده تا پرسش های خودرا به صورت کامنت در انتهای صفحه با ما به اشتراک بگذراید تا داروسازان و کارشناسان تغذیه داروکده در سریع ترین زمان به شما پاسخ دهند.
پرسش و پاسخ
ثبت دیدگاه
پیام به صورت ناشناس ثبت گردد
پیام به صورت خصوصی ثبت گردد
منابع:
مقالات مرتبط
مجله داروکده یک مجله اینترنتی است که شما را در امر آشنایی، تهیه و مصرف صحیح محصولات سلامت محور یاری میرساند.
استفاده از مطالب مجله داروکده فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع و درج لینک بلامانع است . کلیه حقوق این مجله به وب سایت داروکده تعلق دارد