لاکتوز چیست؟

لاکتوز به عنوان قند اصلی شیر، یکی از اجزای کلیدی تغذیه انسان به ‌ویژه در دوران کودکی است. این دی‌ساکارید که از گلوکز و گالاکتوز تشکیل شده است، منبع انرژی مهمی برای بدن فراهم می‌کند. با این حال، برای برخی افراد، هضم لاکتوز به دلیل کمبود یا کاهش فعالیت آنزیم لاکتاز چالش‌برانگیز است، وضعیتی که به عنوان عدم تحمل لاکتوز شناخته می‌شود. این مشکل گوارشی می‌تواند با علائمی همراه باشد و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد. 

قند لاکتوز، اگرچه برای بسیاری از افراد یک ترکیب غذایی مهم به حساب می‌آید، در صورت هضم ناقص می‌تواند علائمی مانند نفخ، اسهال و درد شکمی ایجاد کند. درک دقیق لاکتوز، علائم و روش‌های مدیریت عدم تحمل آن، برای افرادی که با این مشکل مواجه هستند، حیاتی است. این مقاله با بررسی علمی و جامع لاکتوز، از ساختار شیمیایی و نقش آن در بدن گرفته تا علائم، تشخیص و راهکارهای مدیریت عدم تحمل لاکتوز، به شما کمک می‌کند تا با آگاهی کامل، انتخاب‌های بهتری برای رژیم غذایی و سلامت خود داشته باشید.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• لاکتوز چیست؟
• عدم تحمل لاکتوز چیست؟
• علائم عدم تحمل لاکتوز
• تست‌های تشخیص عدم تحمل لاکتوز
• درمان و مدیریت حساسیت به لاکتوز
• عوارض لاکتوز

مدت زمان تقریبی مطالعه: 9 دقیقه

لاکتوز چیست؟

لاکتوز (Lactose) یک دی‌ساکارید طبیعی است که به طور انحصاری در شیر پستانداران، از جمله شیر گاو، بز، گوسفند و انسان، یافت می‌شود. این قند از دو مونوساکارید، گلوکز و گالاکتوز، تشکیل شده که با پیوند گلیکوزیدی به هم متصل هستند. لاکتوز حدود 2 تا 8 درصد وزن شیر را تشکیل می‌دهد و منبع انرژی مهمی برای نوزادان و کودکان فراهم می‌کند. 

در شیر انسان، لاکتوز حدود 7 درصد وزن را تشکیل می‌دهد، در حالی که در شیر گاو این مقدار به 4 تا 5 درصد می‌رسد. برای هضم لاکتوز، بدن به آنزیمی به نام لاکتاز نیاز دارد که در سلول‌های دیواره روده کوچک به‌ ویژه در ژژونوم تولید می‌شود. آنزیم لاکتاز، لاکتوز را به گلوکز و گالاکتوز تجزیه می‌کند، که این قندهای ساده سپس جذب جریان خون شده و به عنوان منبع انرژی یا برای ساخت سایر مولکول‌ها استفاده می‌شوند.

لاکتوز نه تنها نقش تغذیه‌ای دارد، بلکه به جذب کلسیم و سایر مواد معدنی در روده کمک می‌کند و رشد باکتری‌های مفید روده مانند لاکتوباسیلوس را تقویت می‌کند. با این حال، در افرادی که تولید لاکتاز کافی ندارند، لاکتوز هضم‌نشده وارد روده بزرگ شده و توسط باکتری‌ها تخمیر می‌شود که منجر به تولید گازهای هیدروژن، متان و دی‌اکسید کربن می‌گردد. این فرایند علائم گوارشی مانند نفخ، اسهال و درد شکمی را ایجاد می‌کند که به عنوان عدم تحمل لاکتوز شناخته می‌شود. 

عدم تحمل لاکتوز چیست؟

عدم تحمل لاکتوز (Lactose Intolerance) که به اشتباه با حساسیت به لاکتوز نیز شناخته می‌شود، به ناتوانی نسبی یا کامل بدن در هضم لاکتوز به دلیل کمبود آنزیم لاکتاز اشاره دارد. این وضعیت با آلرژی به شیر یا لاکتوز متفاوت است؛ زیرا آلرژی شامل واکنش سیستم ایمنی به پروتئین‌های شیر مانند کازئین یا وی است، در حالی که عدم تحمل لاکتوز یک مشکل گوارشی غیرایمونولوژیک است و نوعی سوءهاضمه می‌تواند تلقی شود. سوءهاضمه علائمی دارد که دکتر افروز محمد قلی بیگی در مقاله‌ای با عنوان "سوءهاضمه و درمان‌های خانگی" به بررسی آن پرداخته است. 

 عدم تحمل لاکتوز، به سه نوع اصلی تقسیم می‌شود که در ادامه هر یک را بررسی می‌کنیم: 

عدم تحمل لاکتوز اولیه

شایع‌ترین نوع عدم تحمل به لاکتوز است که به دلیل کاهش طبیعی تولید لاکتاز با افزایش سن رخ می‌دهد. این وضعیت در بسیاری از جمعیت‌های جهان، به‌ویژه در آسیا، آفریقا و جنوب اروپا، پس از دوران کودکی دیده می‌شود. ژن LCT که تولید لاکتاز را کنترل می‌کند در این افراد با افزایش سن غیرفعال می‌شود.

عدم تحمل لاکتوز ثانویه

عدم تحمل لاکتوز ثانویه به آسیب روده کوچک ناشی از بیماری‌هایی مانند بیماری سلیاک، کرون، عفونت‌های روده‌ای مانند گاستروانتریت، شیمی‌درمانی یا جراحی روده گفته می‌شود. این آسیب باعث کاهش تولید آنزیم لاکتاز می‌شود که مسئول هضم لاکتوز است. در این نوع با درمان بیماری زمینه‌ای، علائم ممکن است بهبود یابد و توانایی بدن در هضم لاکتوز دوباره به سطح طبیعی برسد. مدیریت این وضعیت معمولاً نیازمند تغییرات رژیمی یا استفاده از مکمل‌های کمکی برای هضم لاکتوز است. 

عدم تحمل لاکتوز مادرزادی

عدم تحمل لاکتوزمادرزادی یا عدم تحمل لاکتوز ارثی، یک اختلال ژنتیکی نادر است که در آن نوزاد از بدو تولد فاقد آنزیم لاکتاز است و نمی‌تواند شیر مادر یا شیرخشک حاوی لاکتوز را تحمل کند. این وضعیت نیاز به رژیم غذایی بدون لاکتوز از بدو تولد دارد. عدم تحمل لاکتوز در سراسر جهان شایع است و شیوع آن بسته به منطقه جغرافیایی و قومیت متفاوت است. حدود 65 تا 70 درصد جمعیت جهان پس از دوران کودکی دچار کاهش تولید لاکتاز می‌شوند.

کاهش تولید لاکتاز در شرق آسیا در حدود 80 تا 100 درصد، آفریقا 70 تا 90 درصد و جنوب اروپا 50 تا 70 درصد بالاتر است، در حالی که در شمال اروپا به میزان 10 تا 20 درصد ممکن است باشد و به دلیل جهش ژنتیکی که تولید لاکتاز را در بزرگسالی حفظ می‌کند (پایداری لاکتاز)، کمتر دیده می‌شود. عوامل خطر شامل سابقه خانوادگی، قومیت (به‌ ویژه آسیایی، آفریقایی یا بومی آمریکایی) و بیماری‌های گوارشی است.

علائم عدم تحمل لاکتوز

‌علائم عدم تحمل لاکتوز معمولاً 30 دقیقه تا 2 ساعت پس از مصرف غذاها یا نوشیدنی‌های حاوی لاکتوز ظاهر می‌شوند و به دلیل تخمیر لاکتوز هضم‌نشده توسط باکتری‌های روده بزرگ ایجاد می‌گردند. شدت علائم به عوامل زیر بستگی دارد:

• میزان کمبود لاکتاز

• مقدار لاکتوز مصرف‌شده

• حساسیت فردی

• ترکیب وعده غذایی (مصرف لاکتوز همراه با چربی یا پروتئین ممکن است علائم را کاهش دهد)

• سلامت کلی روده (وجود بیماری‌هایی مانند IBS می‌تواند علائم را تشدید کند)

علائم شایع عدم تحمل لاکتوز 

عدم تحمل لاکتوز یک وضعیت گوارشی است که به دلیل عدم توانایی بدن در هضم لاکتوز، قند موجود در شیر و محصولات لبنی، ایجاد می‌شود. علائم شایع این اختلال شامل نفخ شکمی، درد یا کرامپ شکمی، اسهال و تولید گاز است. نفخ شکمی ناشی از تولید گازهایی نظیر هیدروژن، متان و دی‌اکسید کربن توسط باکتری‌های روده است که به‌ ویژه در ناحیه پایین شکم احساس می‌شود. 

درد شکمی معمولاً به‌دلیل فشار گازها و تحریک دیواره روده ایجاد می‌شود. علاوه بر این، لاکتوز هضم‌نشده، سبب افزایش آب در روده بزرگ شده که درنتیجه منجر به اسهال و مدفوع شل یا آبکی می‌شود. در برخی موارد، تولید گاز نتیجه تخمیر باکتریایی لاکتوز است که ممکن است با بوی نامطبوع همراه باشد. تهوع نیز گاهی مشاهده می‌شود که ممکن است همراه با احساس ناراحتی عمومی در معده یا استفراغ در موارد شدید باشد. 

تفاوت عدم تحمل لاکتوز با آلرژی به شیر 

عدم تحمل لاکتوز و آلرژی به شیر دو وضعیت متفاوت با علائم مختلف هستند. در حالی که عدم تحمل لاکتوز به مشکلات گوارشی مانند نفخ، اسهال و درد شکمی محدود می‌شود و معمولاً با تنظیم رژیم غذایی قابل مدیریت است، آلرژی به شیر یک واکنش سیستم ایمنی به پروتئین‌های موجود در شیر است که می‌تواند علائم سیستمیک و جدی‌تری مانند کهیر، تورم، مشکلات تنفسی، خارش پوست یا حتی آنافیلاکسی ایجاد کند. 

در موارد آلرژی به شیر، اجتناب کامل از محصولات لبنی ضروری است. علائم مشابه ممکن است در بیماری‌های دیگر مانند سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)، بیماری سلیاک، آلرژی‌های غذایی یا عفونت‌های روده‌ای نیز مشاهده شود. بنابراین، تشخیص صحیح و دقیق این وضعیت‌ها توسط پزشک ضروری است.

تست‌های تشخیص عدم تحمل لاکتوز

تشخیص عدم تحمل لاکتوز معمولاً با ترکیبی از بررسی علائم، تاریخچه پزشکی و تست‌های تشخیصی انجام می‌شود. پزشک ممکن است ابتدا توصیه کند که محصولات لبنی برای مدت کوتاهی 1 تا 2 هفته از رژیم غذایی حذف شوند تا بررسی شود آیا علائم بهبود می‌یابند یا خیر که به آن تست حذف نیز می‌گویند. اگر علائم با حذف لاکتوز کاهش یافت، احتمال عدم تحمل لاکتوز بالا است. با این حال، برای تأیید تشخیص، آزمایش‌های زیر استفاده می‌شوند:

تست تحمل لاکتوز (Lactose Tolerance Test) 

• روش: در این تست، بیمار محلول لاکتوز را می‌نوشد و سپس سطح گلوکز خون طی 2 ساعت در فواصل 30 دقیقه‌ای اندازه‌گیری می‌شود.

• مکانیسم: در صورتی که لاکتوز هضم شود به گلوکز و گالاکتوز تجزیه شده و سطح گلوکز خون افزایش می‌یابد. عدم افزایش گلوکز نشان‌دهنده کمبود آنزیم لاکتاز است. 

• مزایا: این روش ساده و مستقیم است و با استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی استاندارد انجام می‌شود. 

• معایب: این تست تهاجمی‌تر است و نیاز به نمونه‌گیری خون دارد. همچنین ممکن است علائم گوارشی را تشدید کند و در افراد دیابتی نتایج ممکن است گمراه‌کننده باشد.

تست اسیدیته مدفوع (Stool Acidity Test)

• روش: در این تست، اسیدیته مدفوع بیمار (ph پایین، کمتر از 6) و حضور قندهای احیاکننده مورد بررسی قرار می‌گیرد.

• مکانیسم: لاکتوز هضم‌نشده در روده بزرگ به اسید لاکتیک و سایر اسیدهای آلی تبدیل می‌شود که موجب کاهش PH مدفوع می‌گردد.

• کاربرد: این تست بیشتر در نوزادان و کودکان برای تشخیص عدم تحمل لاکتوز مادرزادی استفاده می‌شود.

• مزایا: تستی غیرتهاجمی و مناسب برای گروه‌های سنی پایین است.

• معایب: دقت این تست نسبت به سایر روش‌ها کمتر است و ممکن است نتایج تحت تأثیر رژیم غذایی فرد قرار گیرد. 

بیوپسی روده کوچک 

• روش: در این روش، نمونه‌ای از دیواره روده کوچک از طریق آندوسکوپی برداشته و فعالیت آنزیم لاکتاز در آن اندازه‌گیری می‌شود. 

• کاربرد: این روش به‌ طور معمول برای تشخیص بیماری‌های روده‌ای مانند سلیاک یا کرون استفاده می‌شود که ممکن است منجر به عدم تحمل لاکتوز ثانویه شوند. 

• مزایا: دقیق‌ترین روش برای اندازه‌گیری فعالیت لاکتاز است.

• معایب: این روش تهاجمی، گران‌قیمت و نیازمند تجهیزات پیشرفته است.

تست ژنتیکی

• روش: در این تست، ژن LCT بررسی می‌شود تا پلی‌مورفیسم‌های مرتبط با پایداری یا عدم پایداری لاکتاز شناسایی شود.

• کاربرد: این تست برای تشخیص عدم تحمل لاکتوز اولیه در بزرگسالان، به ‌ویژه در جمعیت‌هایی که شیوع بالایی دارند، مفید است.

• مزایا: این روش غیرتهاجمی، دقیق است و از یک نمونه خون یا بزاق برای تشخیص استعداد ژنتیکی استفاده می‌کند.

• معایب: هزینه بالا، دسترسی محدود و عدم شناسایی موارد ثانویه یا مادرزادی از معایب آن است. 

تست تنفسی هیدروژن (Hydrogen Breath Test)

• توصیه‌های قبل از انجام تست: 1. پرهیز از مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، پروبیوتیک‌ها یا ملین‌ها به مدت 2 تا 4 هفته قبل از تست. 2. ناشتا بودن (معمولاً 8 تا 12 ساعت) قبل از تست تنفسی. 3. اجتناب از فعالیت سنگین یا مصرف مواد غذایی نفاخ مانند حبوبات در روز قبل از تست. 

• روش: در این تست، بیمار محلولی حاوی 25 تا 50 گرم لاکتوز می‌نوشد و سپس میزان هیدروژن در بازدم طی 2 تا 3 ساعت با دستگاه تنفس‌سنج اندازه‌گیری می‌شود.

• مکانیسم: لاکتوز هضم‌نشده در روده بزرگ توسط باکتری‌ها تخمیر می‌شود و هیدروژن تولید می‌کند که از طریق ریه‌ها دفع می‌شود.

• نتیجه: افزایش هیدروژن بیش از 20 ppm نسبت به پایه، نشان‌دهنده عدم تحمل لاکتوز است.

• مزایا: این تست غیرتهاجمی، دقیق و پرکاربرد است و استاندارد طلایی برای تشخیص محسوب می‌شود.

• معایب: در افرادی که فلور روده‌ای غیرطبیعی دارند (مانند سندرم رشد بیش از حد باکتری‌ها یا SIBO)، ممکن است نتایج کاذب بدهد. همچنین، مصرف آنتی‌بیوتیک یا پروبیوتیک قبل از تست می‌تواند نتایج را تحت تأثیر قرار دهد.

تشخیص افتراقی عدم تحمل لاکتوز

 علائم عدم تحمل لاکتوز ممکن است با بیماری‌هایی مانند سندرم روده تحریک‌پذیر، بیماری سلیاک، آلرژی به پروتئین شیر، عفونت‌های روده‌ای یا رشد بیش از حد باکتری‌ها همپوشانی داشته باشد. از این رو، پزشک ممکن است آزمایش‌های تکمیلی مانند تست آنتی‌بادی سلیاک یا کولونوسکوپی را برای رد سایر بیماری‌ها توصیه کند.

درمان حساسیت به لاکتوز

با مدیریت رژیم غذایی، استفاده از مکمل‌های مناسب و تغییر سبک زندگی، می‌توان علائم عدم تحمل لاکتوز که در بین عموم به حساسیت به لاکتوز نیز شناخته می‌شود را به حداقل رساند و کیفیت زندگی را بهبود بخشید. استراتژی‌های مدیریت شامل موارد زیر است:

کاهش یا حذف لاکتوز از رژیم غذایی

• محصولات کم‌لاکتوز یا بدون لاکتوز: بسیاری از محصولات لبنی مانند شیر بدون لاکتوز، ماست پروبیوتیک و پنیرهای سفت مانند پنیر چدار حاوی لاکتوز کمتری هستند؛ زیرا در فرایند تخمیر، لاکتوز تجزیه می‌گردد.

• تعیین آستانه تحمل: برخی افراد می‌توانند مقادیر کم لاکتوز تا 12 گرم، معادل یک لیوان شیر یا 240 میلی‌لیتر را تحمل کنند، به ‌ویژه اگر همراه با وعده غذایی مصرف شود. از این رو، آزمون و خطا برای یافتن مقدار قابل تحمل توصیه می‌شود.

• جایگزین‌های گیاهی: شیرهای گیاهی مانند شیر بادام، سویا، نارگیل، جو، برنج یا بادام‌زمینی گزینه‌های مناسبی هستند. هنگام خرید، برچسب "بدون لاکتوز" بررسی شود. برخی شیرهای گیاهی با کلسیم و ویتامین D غنی‌شده‌اند که برای جبران کمبود این مواد مغذی از لبنیات، مفید هستند.

• اجتناب از منابع مخفی لاکتوز: لاکتوز ممکن است در غذاهای فراوری‌شده (نان، کیک، شکلات، سس‌ها)، مکمل‌های غذایی و ... وجود داشته باشد. خواندن برچسب مواد غذایی و سؤال از تولیدکننده محصولات، می‌تواند در این زمینه، کمک‌کننده باشد.

مصرف مکمل‌های لاکتاز

مکمل‌های لاکتاز شامل قرص‌ها یا قطره‌هایی هستند که حاوی آنزیم لاکتاز بوده و می‌توان از آن‌ها قبل یا حین مصرف محصولات لبنی استفاده کرد. این مکمل‌ها برای افرادی که نمی‌خواهند لبنیات را کاملاً از رژیم خود حذف کنند، به‌ ویژه در موقعیت‌های اجتماعی یا هنگام غذا خوردن در رستوران، مفید هستند. مزیت اصلی این مکمل‌ها این است که امکان لذت بردن از لبنیات بدون بروز علائم را فراهم می‌کنند. با این حال، معایب آن‌ها شامل هزینه مداوم، نیاز به مصرف قبل از هر وعده لبنی و اثربخشی متغیر بین افراد است. 

تقویت سلامت روده

• پروبیوتیک‌ها: مصرف مکمل‌های پروبیوتیک‌ (مانند لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، بیفیدوباکتریوم لانگوم) می‌تواند تعادل میکروبیوم روده را بهبود بخشیده و هضم لاکتوز را تسهیل کند. از این رو، ماست‌های پروبیوتیک بدون لاکتوز یا مکمل‌های پروبیوتیک در این راستا، می‌توانند مفید باشند.

• فیبر غذایی: رژیم غذایی غنی از فیبر شامل میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل به تنظیم حرکات روده، کاهش نفخ و بهبود سلامت گوارش کمک می‌کند.

عوارض لاکتوز

عدم تحمل لاکتوز به عنوان یک بیماری تلقی نمی‌شود؛ اما اگر این شرایط به درستی مدیریت نشود، می‌تواند منجر به عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت منجر شود. این عوارض به دو دسته تقسیم می‌شوند:

عوارض کوتاه‌مدت لاکتوز

• ناراحتی گوارشی مزمن: علائم مکرر مانند نفخ، اسهال، درد شکمی و گاز می‌توانند کیفیت زندگی را کاهش دهند، فعالیت‌های روزانه را مختل کرده و به انزوای اجتماعی منجر شوند.

• سوءتغذیه موقت: اسهال مکرر ممکن است جذب مواد مغذی مانند ویتامین‌های محلول در چربی، کلسیم و منیزیم را به‌ ویژه در کودکان یا افراد با رژیم غذایی محدود، مختل کند. 

• خستگی و تحریک‌پذیری: ناراحتی گوارشی مداوم می‌تواند به کاهش انرژی، تحریک‌پذیری، اختلال در تمرکز و حتی افسردگی خفیف منجر شود.

• دهیدراتاسیون: اسهال شدید، به ‌ویژه در کودکان یا افراد مسن، می‌تواند به کم‌آبی و عدم تعادل الکترولیت‌ها (مانند سدیم و پتاسیم) منجر شود.

عوارض بلندمدت لاکتوز

• کمبود کلسیم و ویتامین D: حذف لبنیات و موادغذایی کلسیم‌دار بدون جایگزینی مناسب می‌تواند به کمبود کلسیم و ویتامین D منجر شود که خطر پوکی استخوان استئوپروز، استئوپنی، شکستگی استخوان و راشیتیسم (در کودکان) را افزایش می‌دهد. مطالعات نشان داده‌اند که افراد با عدم تحمل لاکتوز که کلسیم کافی دریافت نمی‌کنند، تراکم استخوانی کمتری دارند و سبب افزایش خطر پوکی استخوان در افراد به ‌ویژه در زنان یائسه، می‌گردد.

سخن پایانی

لاکتوز، اگرچه در برخی مکمل‌های غذایی وجود دارد؛ اما به دلیل شیوع بالای عدم تحمل لاکتوز، چالش‌هایی برای مصرف‌کنندگان ایجاد می‌کند. علائم گوارشی ناشی از دریافت لاکتوز در برخی افراد مانند نفخ و اسهال می‌توانند سبب بروز اختلال در زندگی فرد شوند.

با تشخیص دقیق از طریق تست‌هایی مانند تنفسی هیدروژن، انتخاب مکمل‌های مناسب و مدیریت رژیم غذایی، افراد می‌توانند از فواید مکمل‌ها بدون عوارض لاکتوز بهره‌مند شوند. تولیدکنندگان نیز با تمرکز بر فرمولاسیون‌های بدون لاکتوز و برچسب‌گذاری واضح، می‌توانند نیازهای این گروه بزرگ از مصرف‌کنندگان را برآورده کنند که این محصولات در داروخانه‌های معتبر مانند داروکده، به فروش می‌رسند

داروکده به ‌عنوان اولین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین، امکان دسترسی سریع و مطمئن به انواع مکمل‌های تغذیه‌ای و دارویی را فراهم کرده است. در داروخانه اینترنتی داروکده، با بهره‌مندی از مشاوره تخصصی تیمی متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، کاربران می‌توانند مکملی متناسب با نیازهای فردی خود را به ‌درستی انتخاب کنند. علاوه بر این، مقالات علمی و آموزشی منتشرشده در مجله داروکده، بستری برای افزایش آگاهی و تصمیم‌گیری آگاهانه در انتخاب مکمل‌ها فراهم می‌آورد. 

در نهایت، مشارکت کاربران در به ‌اشتراک‌گذاری تجربه‌های شخصی، به ارتقای دانش جمعی و کمک به دیگر مصرف‌کنندگان در انتخاب بهتر یاری می‌رساند. اگر تجربه‌ای در زمینه مصرف مکمل‌های فاقد لاکتوز دارید، از شما دعوت می‌کنیم دیدگاه‌های خود را با ما و سایر کاربران به اشتراک بگذارید.