نکات مهم مصرف قرص آهن

مکمل‌های آهن از پرمصرف‌ترین مکمل‌های موجود در بازار هستند، زیرا نقش مهمی در تأمین آهن نرمال بدن و پیشگیری و درمان کم‌خونی فقر آهن ایفا می‌کنند. آگاهی از منابع غذایی حاوی آهن، انتخاب صحیح مکمل‌های آهن و توجه به زمان درست مصرف آن‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت درمان دارد و می‌تواند از کاهش اثربخشی یا بروز عوارض جلوگیری کند.

این مقاله با تمرکز بر بررسی جذب آهن در بدن تدوین شده است و به موضوعاتی مانند راهکارهای افزایش جذب آهن، نقش ویتامین‌های مؤثر بر جذب، زمان مصرف قرص آهن و فواصل مناسب مصرف آن، انواع ملح‌های مختلف آهن و تفاوت‌های آن‌ها با یکدیگر از نظر عوارض و میزان جذب و اثربخشی می‌پردازد. آگاهی از این مفاهیم و به‌کارگیری آن‌ها در مصرف مکمل‌های آهن، امکان انتخاب صحیح مکمل و مدیریت اصولی درمان کم‌خونی را فراهم می‌کند.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• آهن نرمال بدن
• جذب آهن در بدن
• زمان مصرف قرص آهن

مدت زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

آهن نرمال بدن:

آهن یکی از مواد معدنی اساسی است که به‌صورت طبیعی در بسیاری از مواد غذایی وجود دارد. این عنصر نقش بنیادینی در ساختار هموگلوبین، ایفا می‌کند. هموگلوبین با داشتن چهار زیرواحد و یک گروه هِم در هر زیرواحد، مسئول حمل و انتقال اکسیژن از ریه‌ها به بافت‌ها و بازگرداندن دی‌اکسیدکربن به ریه‌هاست. هِم یک ساختار حلقوی بزرگ و آلی است که در مرکز خود یک یون آهن دارد و این یون باعث می‌شود بتواند اکسیژن را به‌صورت برگشت‌پذیر حمل کند. این ساختار به‌عنوان جزء فعال هموگلوبین و میوگلوبین عمل می‌کند و نقش حیاتی در انتقال اکسیژن در بدن و عضلات دارد. 

آهن برای رشد جسمانی، تکامل عصبی، عملکرد طبیعی سلولی و سنتز برخی هورمون‌ها ضروری است. از دیدگاه تغذیه‌ای، آهن به دو شکل هِم و غیرهِم وجود دارد؛ منابع گیاهی و غذاهای غنی‌شده تنها حاوی آهن غیرهِم‌ هستند، در حالی که گوشت، غذاهای دریایی و ماکیان هر دو نوع آهن را تأمین می‌کنند. در بدن بزرگسالان حدود ۳ تا ۴ گرم آهن وجود دارد که بخش عمده آن در هموگلوبین متمرکز است و مقدار باقی‌مانده به شکل فریتین یا هموسیدرین در کبد، طحال و مغز استخوان ذخیره می‌شود یا در میوگلوبین عضلات قرار دارد.

میزان‌های توصیه‌شده دریافت روزانه آهن براساس RDA تعیین شده‌اند، RDA یا Recommended Dietary Allowance مقدار متوسطی از یک ماده مغذی است که برای تأمین نیاز روزانه ۹۷ تا ۹۸ درصد افراد سالم یک گروه سنی و جنس خاص بر‌اساس شرایط فیزیولوژیک تعیین می‌شود. نیاز به آهن در افرادی که رژیم‌های گیاه‌خواری را دنبال می‌کنند، حدود 1/8 برابر بیشتر از افرادی است که از منابع حیوانی مانند گوشت در رژیم غذایی خود استفاده می‌کنند؛ این افزایش نیاز، ناشی از زیست‌فراهمی بالاتر آهن هِم موجود در فرآورده‌های حیوانی است. در جدول زیر میزان‌های توصیه‌شده روزانه آهن با واحد میلی‌گرم برای سنین، جنس‌ها و وضعیت‌های فیزیولوژیک مختلف نشان داده شده‌است.

در تفسیر جدول فوق می‌توان گفت؛ افزایش قابل‌توجه نیاز به آهن در بازه ۷ تا ۱۲ ماهگی به این دلیل است که ذخایر آهنی که نوزاد هنگام تولد از مادر دریافت کرده است، تا حدود ۶ ماهگی کاهش می‌یابد و هم‌زمان، سرعت رشد جسمی و افزایش حجم خون در این دوره بسیار زیاد است؛ بنابراین برای حمایت از رشد سریع، تکامل مغز، ساخت هموگلوبین و پیشگیری از فقر آهن، دریافت آهن باید از طریق تغذیه تکمیلی و منابع غنی از آهن به‌طور چشمگیری افزایش یابد. به‌طور مشخص، دختران نوجوان و زنان بالغ به دلیل از دست رفتن آهن در دوران قاعدگی به مقادیر بالاتری نسبت به مردان نیاز دارند، و بالاترین مقدار نیاز آهن مربوط به دوران بارداری است که به‌دلیل افزایش حجم خون، رشد جنین و تشکیل جفت، تا ۲۷ میلی‌گرم در روز افزایش می‌یابد. همچنین پس از ۵۱ سالگی، به‌علت قطع قاعدگی، نیاز آهن در زن و مرد به سطح مشابهی کاهش خواهد یافت.
 

چه چیزی آهن بدن را زیاد میکند؟

منابع غذایی آهن در رژیم غذایی نقش کلیدی در تأمین نیازهای بدن ایفا می‌کنند. غنی‌ترین منابع آهن هِم، که از نظر زیست‌فراهمی نسبت به سایر انواع آهن برتری دارند، شامل گوشت‌های کم‌چرب و فرآورده‌های دریایی هستند. در مقابل، آهن غیرهِم از طریق مصرف مغزها، حبوبات، سبزیجات و غلات غنی‌شده تأمین می‌شود و اگرچه جذب آن کمتر است، اما بخش قابل‌توجهی از آهن دریافتی روزانه را تشکیل می‌دهد. برخی از غذاهای منتخب که در تأمین آهن رژیم غذایی نقش دارند، شامل موارد زیر است: در صدر این فهرست، صدف خوراکی پخته‌شده قرار دارد که در هر سه اونس (یک واحد اندازه‌گیری وزن است که معادل حدود ۲۸.۳۵ گرم می‌باشد)، ۸ میلی‌گرم آهن دارد. 

پس از آن، لوبیای سفید با ۸ میلی‌گرم آهن در یک فنجان و سپس جگر گاو با ۵ میلی‌گرم آهن در سه اونس قرار می‌گیرند. در میان منابع گیاهی، عدس پخته و اسفناج پخته هر کدام در هر نیم‌فنجان حدود ۳ میلی‌گرم آهن تأمین می‌کنند. همچنین شکلات تلخ (45-69% کاکائو) در هر یک اونس ۲ میلی‌گرم آهن دارد. از دیگر منابع مهم می‌توان به لوبیای قرمز، ساردین کنسروی با استخوان، نخود پخته، گوجه‌فرنگی پخته و گوشت گاو پخته اشاره کرد که هر کدام در هر وعده حدود ۲ میلی‌گرم آهن فراهم می‌کنند. در میان منابع با مقادیر متوسط، مرغ پخته و تخم‌مرغ آب‌پز هر یک تقریباً ۱ میلی‌گرم آهن در هر وعده دارند. در نهایت، لازم به ذکر است که شیر عملاً فاقد آهن است و بنابراین نقشی در تأمین آهن رژیم غذایی ندارد.

یکی از راه‌های مهم تأمین آهن، استفاده از مکمل‌های حاوی این عنصر است که در اشکال مختلف در دسترس قرار دارند. بسیاری از مکمل‌های مولتی‌ویتامین-مینرال مخصوصاً انواع فرموله‌شده برای بانوان، معمولاً ۱۸ میلی‌گرم آهن تأمین می‌کنند که معادل صد درصد نیاز روزانه است. رایج‌ترین اشکال آهن در مکمل‌ها شامل نمک‌های فروس و فریک، مانند فروس سولفات، فروس گلوکونات، فریک سیترات و فریک سولفات هستند. به‌دلیل حلالیت بیشتر، آهن فروس (Fe2⁺ یا آهن دو‌ظرفیتی) نسبت به آهن فریک (Fe³⁺ یا آهن سه‌ظرفیتی) از زیست‌فراهمی بالاتری برخوردار است و معمولاً جذب بهتری دارد. برخی انواع دیگر مکمل‌های آهن، از جمله آهن هِم، آهن کربونیل، شلات‌های آمینواسیدی آهن و کمپلکس‌های پلی‌ساکارید-آهن ممکن است نسبت به نمک‌های فروس و فریک، عوارض گوارشی کمتری ایجاد کنند و برای افرادی که تحمل آهن نمکی را ندارند گزینه مناسبی محسوب شوند.
 

آهن المنتال:

آهن المنتال به مقدار آهن خالص و قابل‌استفاده در یک مکمل اشاره دارد و نشان‌دهنده بخشی از ترکیب شیمیایی مکمل است که پس از تجزیه در بدن به شکل آهن جذب شده و در فرآیندهای فیزیولوژیک مورد استفاده قرار می‌گیرد. از آنجا که نمک‌های مختلف آهن حاوی درصدهای متفاوتی از آهن خالص هستند، مقدار آهن المنتال در هر یک از آن‌ها تفاوت قابل‌توجهی دارد؛ برای مثال، فروس فومارات حدود 33%، فروس سولفات 20% و فروس گلوکونات تنها 12% آهن المنتال دارند. به همین دلیل، میزان آهن المنتال معیار اصلی برای تعیین قدرت واقعی مکمل و ارزیابی دوز تجویزی محسوب می‌شود. جهت محاسبه مقدار المنتال آهن در هر مکمل ابتدا باید ملح و نمک آهن در مکمل مشخص شده و سپس بر اساس درصدهای ذکر شده برای هر ملح، مقدار آهن خالص محاسبه شود. خوشبختانه مقدار آهن المنتال در برچسب Supplement Facts  هر مکمل به‌طور مستقیم درج می‌شود و مصرف‌کننده نیازی به محاسبات جداگانه برای تعیین مقدار واقعی آهن قابل‌جذب ندارد.

آهن لیپوزومال:

آهن لیپوزومال یک شکل پیشرفته از مکمل‌های آهن است که در آن ۱۵ تا ۳۰ میلی‌گرم آهن معدنی (بسته به فرمولاسیون) درون لیپوزوم‌ها، ساختارهایی میکروسکوپی با پوشش فسفولیپیدی، قرار خواهد گرفت. فسفولیپیدها ساختارهایی مشتق از اسیدهای چرب هستند که به‌دلیل سازمان‌یابی ویژه سرِ آب‌دوست و دم‌های آب‌گریز خود، به‌صورت یک دولایه پایدار آرایش می‌یابند و این ویژگی آن‌ها را به یکی از اجزای اساسی و تعیین‌کننده ساختار غشای سلولی تبدیل می‌کند. 

این لیپوزوم‌ها همانند یک غشای محافظ عمل کرده و آهن را از تماس مستقیم با مخاط دستگاه گوارش مصون نگه می‌دارند، در نتیجه جذب آهن در روده افزایش یافته و انتقال آن به جریان خون کارآمدتر صورت می‌گیرد؛ امری که منجر به زیست‌فراهمی بهینه نسبت به اشکال معمول آهن می‌شود. یکی از مزیت‌های مهم آهن لیپوزومال، کاهش عوارض گوارشی مانند تهوع، یبوست یا درد شکمی است، زیرا آهن آزاد در تماس مستقیم با مخاط روده قرار نمی‌گیرد. این ویژگی نه‌تنها تحمل‌پذیری مکمل را افزایش می‌دهد، بلکه موجب بهبود پایبندی بیمار به درمان نیز می‌گردد. یکی از اشکال آهن لیپوزومال، آهن سوکروزومیال است که در آن آهن پیروفسفات درون ساختاری متشکل از دو لایه فسفولیپیدی محصور شده و سپس با یک پوشش سوکروز استر (قندی) پایدار می‌شود.

در خصوص مکمل‌تراپی نوزادان با قطره‌های آهن، نمک‌های آهن که با بزاق تماس مستقیم پیدا می‌کنند می‌تواند روی مینای دندان شیری ته‌نشین شود و باعث ایجاد رنگ‌دانه‌های قهوه‌ای تا سیاه بر سطح دندان شود؛ این اثر بیشتر در دندان‌های اولیه و شیری دیده می‌شود چون مینای دندان شیری نسبت به دندان دائمی نر‌م‌تر، نازک‌تر و دارای تخلخل بیشتر است. این ساختار اجازه می‌دهد یون‌های آهن و کمپلکس‌های تیره‌رنگ راحت‌تر به سطح دندان بچسبند و رسوب کنند. و معمولاً یک مسئله زیبایی (نه پوسیدگی) است. در مطالعه‌ آزمایشگاهی روی دندان‌های شیری، مشاهده شد که قطره آهن با فرمولاسیون لیپوزومال مثل قطره آهن سیدرال نسبت به قطره‌های آهن معمولی، تغییر رنگ بسیار کمتری ایجاد کرده است و این امر می‌تواند مزیت دیگر استفاده از فرمولاسیون‌های لیپوزومال باشد.

بهترین قرص آهن کدام است؟

در بازار دارویی ایران فرمولاسیون‌های متعددی از مکمل‌های آهن شامل: فروس سولفات، فروس فومارات، فروس گلوکونات، فروس گلیسین‌سولفات، فروس بیس‌گلایسینات، آهن سوکروزومیال، آهن لیپوزومال، کمپلکس‌های آهن پلی‌ساکاریدی، آهن کربونیل و آهن فریک‌مالتول در دسترس است. با وجود این تنوع، هیچ شواهد قطعی و باکیفیتی مبنی بر برتری مطلق یک فرمولاسیون نسبت به فرمولاسیون دیگر از نظر اثربخشی وجود ندارد و انتظار می‌رود که تمامی این ترکیبات در دوز معادلِ آهن المنتال عملکرد درمانی مشابهی داشته باشند. از نظر عوارض، به‌طور کلی دوز آهن المنتال تعیین‌کننده شدت عوارض گوارشی است و نه نوع نمک یا فرمولاسیون، اما برخی از فرمولاسیون‌های جدیدتر مانند آهن پلی‌ساکاریدی، آهن هِم و آهن لیپوزومال به‌دلیل ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و ساختار محافظتی خود توانسته‌اند شدت برخی عوارض کلاسیک مکمل‌های آهن از جمله طعم فلزی و ناراحتی‌های گوارشی را کاهش دهند و از این رو نسبت به فرآورده‌های سنتی‌تر مقبولیت بیشتری پیدا کرده‌اند.

در فرمولاسیون آهن پلی‌ساکاریدی، یون آهن که معمولاً در فرم فریک به‌کار می‌رود درون یک کمپلکس پایدار با پلی‌ساکارید (به کربوهیدرات‌های پیچیده‌ای گفته می‌شود که از اتصال تعدادی مونوساکارید یا واحد قندی ساده تشکیل شده‌اند) محصور شده و بدین ترتیب میزان آهن آزاد در دستگاه گوارش به حداقل می‌رسد؛ این ساختار محافظ سبب می‌شود آهن به‌صورت کنترل‌شده و با آزادسازی تدریجی در محیط اسیدی معده و سپس در روده رها گردد و در نتیجه، جذب آهن به‌طور مؤثرتری انجام شود و تحریک مخاط گوارشی به حداقل برسد. 

براساس داده‌های منتشرشده در مقالات، از یک فرمولاسیون با کمپلکس پلی‌ساکاریدی در شرایط شبیه‌سازی‌شده معده طی دو ساعت نخست کمتر از 15% آهن آزاد شد، اما در بخش روده‌ای آزادسازی آهن به سطح مطلوب و مؤثر رسید؛ این یافته‌ها نشان می‌دهد که کمپلکس پلی‌ساکاریدی نقش مهمی در تحویل هدفمند آهن و افزایش تحمل گوارشی این نوع مکمل ایفا می‌کند. یکی از مکمل‌های آهن پلی‌ساکاریدی در بازار دارویی ایران فرامکس است، این مکمل حاوی 100 میلی‌گرم آهن خالص در کمپلکس با نشاسته است و می‌تواند مکمل مناسبی برای افراد با عدم تحمل گوارشی آهن باشد.

بهترین قرص آهن برای درمان کم‌خونی:

بهترین قرص آهن برای درمان کم‌خونی فقر آهن بر اساس نتایج مطالعات بالینی، فرمولاسیونی است که زیست‌فراهمی مناسبی داشته باشد؛ در این راستا مشخص شده است که فرمولاسیون‌های با پوشش روده‌ای آهن خوراکی مثل کپسول فروفورت دئودنال از نظر زیست‌فراهمی عملکرد مطلوبی ندارند و میزان جذب آهن در آن‌ها به‌طور معناداری کمتر از قرص‌های معمولی گزارش شده است. از آنجا که محل اصلی جذب آهن دئودنوم است، آزادسازی تأخیری آهن در بخش‌های پایین‌تر روده باعث می‌شود مقدار قابل‌توجهی از آهن مصرفی جذب نشود و پاسخ درمانی مطلوب حاصل نگردد. بر همین اساس، در درمان کم‌خونی فقر آهن توصیه می‌شود از فرمولاسیون‌های استاندارد با جذب مناسب برای مثال مکمل فروفورت گاین استفاده گردد تا اثربخشی درمان تضمین شود و ترجیحا از فرمولاسیون های پوشش روده‌ای استفاده نشود.

جذب آهن در بدن:

جذب آهن از دستگاه گوارش به‌صورت کاملاً تنظیم‌شده و دقیق صورت می‌گیرد. در واقع، تنظیم میزان آهن بدن از طریق تنظیم میزان جذب آن صورت می‌گیرد، زیرا بدن هیچ سازوکار کنترل‌شده‌ای برای دفع آهن اضافی ندارد. به این صورت که افرادی که ذخایر آهن طبیعی دارند، تنها ۱۰ تا ۳۵ درصد آهن مصرفی را جذب می‌کنند، در حالی که افراد مبتلا به کمبود آهن ممکن است تا ۹۵ درصد آهن دریافتی را جذب کنند. جذب آهن ممکن است در بخش‌های مختلف روده کوچک انجام شود، اما مؤثرترین محل جذب، دئودنوم یا قسمت ابتدایی روده کوچک است.

آهن هِم و غیرهِم به دلیل ساختار شیمیایی و مسیر جذب متفاوت، کارایی جذب یکسانی ندارند؛ آهن هِم در قالب یک کمپلکس پایدار با پروتوپورفیرین IX قرار دارد و مستقیماً از طریق ناقل اختصاصی Heme Carrier Protein1 (HCP1) وارد سلول‌های روده می‌شود، درحالی‌که آهن غیرهِم به‌صورت یون‌های آزاد فریک (Fe³⁺) در مواد غذایی وجود دارد و برای جذب باید ابتدا به یون فِروس (Fe2⁺) تبدیل شود تا بتواند از طریق ناقل DMT1 وارد سلول‌های پوششی دیواره روده شود. آهن فروس بعد از ورود به خون، دوباره تبدیل به فرم فریک خواهد شد. و فرم فریک به پروتئین ترنسفرین در خون متصل شده و به کبد و سایر بافت‌های بدن منتقل می‌شود. حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد آهن متصل به ترانسفرین توسط سلول‌های خونساز مغز استخوان برای ساخت هموگلوبین جذب می‌شود.

هِپسیدین، هورمونی پپتیدی مشتق از کبد، به‌عنوان تنظیم‌کننده اصلی جذب آهن و توزیع آن در بدن عمل می‌کند. این هورمون با اتصال به فروپورتین باعث کاهش عملکرد و تجزیه فروپورتین می‌شود. فروپورتین تنها پروتئین انتقال‌دهنده شناخته‌شده برای خروج آهن از سلول‌ها به گردش خون است و بر سطح انتروسیت‌های روده، ماکروفاژها و هپاتوسیت‌ها بیان می‌شود. در نتیجه، با کاهش بیان فروپورتین بر سطح سلول‌ها آهن جذب‌شده درسلول‌های روده قادر به ورود به پلاسما نیست و جریان آهن به گردش خون به‌طور مؤثری مهار می‌شود. لذا افزایش هپسیدین در پاسخ به زیاد بودن آهن بدن و وجود التهاب در بدن موجب کاهش جذب آهن از دستگاه گوارش خواهد شد. کمبود آهن باعث کاهش ترشح هپسیدین و در امتداد آن افزایش کارایی جذب گوارشی آهن و ورود آن به جریان خون می‌شود. پدیده اشباع جذب آهن عمدتاً در شرایط افزایش سطح هپسیدین رخ می‌دهد.

مطالعات بالینی نشان داده‌اند که مصرف دوزهای خوراکی آهن با مقدار ۶۰ میلی‌گرم آهن المنتال یا بیشتر منجر به افزایش قابل‌توجه هپسیدین سرمی طی ۲۴ ساعت می‌شود؛ افزایشی که به‌طور مستقیم با کاهش جذب آهن در دوزهای بعدی ارتباط دارد. در این حالت، جذب نسبی آهن از دوز دوم حتی در افراد با ذخایر آهن پایین، حدود ۳۵ تا ۴۵ درصد کاهش می‌یابد. افزون بر این، مصرف دوزهای روزانه و پشت‌سرهم آهن موجب تجمع تدریجی هپسیدین و در نتیجه کاهش ظرفیت جذب روده‌ای می‌شود، در حالی‌که تجویز آهن با فاصله زمانی ۴۸ ساعته امکان بازگشت هپسیدین به سطح پایه را فراهم کرده و جذب بهینه‌تری را به دنبال دارد.

قدرت جذب آهن هِم‌ چقد است؟

با توجه به مکانیسم جذب منحصربه‌فرد آهن هِم که به‌صورت یک کمپلکس پایدار بوده و به‌طور مستقیم از طریق ناقل اختصاصی HCP1 وارد سلول‌های اپیتلیال روده می‌شود، این نوع آهن بدون تأثیرپذیری قابل‌توجه از مهارکننده‌های غذایی جذب بالاتری دارد. بر همین اساس، برخی مکمل‌های موجود در بازار دارویی با الگوبرداری از این مسیر جذب فیزیولوژیک ادعا می‌کنند که امکان جذب بیشتری از آهن را فراهم می‌کنند. مکمل آهن هِم یکی از فرم‌های ویژه آهن است که از هموگلوبین حیوانی همولیز شده تهیه می‌شود، در طی یک فرآیند صنعتی کنترل‌شده،  هموگلوبین حیوانی پس از همولیز، به‌گونه‌ای فرآوری و مرطوب‌سازی می‌شود که اتصال آهن فروس سولفات به ساختار هِم به‌صورت پایدار و یکنواخت انجام گیرد. 

این شکل از آهن برخلاف نمک‌های آهن معدنی، بدون نیاز به تبدیل شیمیایی یا رقابت با مهارکننده‌های غذایی، از مسیرهای اختصاصی جذب هِم‌ در روده وارد بدن می‌شود؛ به همین دلیل زیست‌فراهمی آن به‌طور قابل‌توجهی بیشتر از آهن غیرهِم‌ است. آهن هِم معمولاً تحمل گوارشی بهتری دارد و برای افرادی که نسبت به نمک‌های آهن حساسیت یا عدم تحمل دارند، گزینه‌ای بسیار مناسب محسوب می‌شود. جذب بیشتر آهن هِم باعث می‌شود مقدار بیشتری آهن با دوزهای کمتر وارد جریان خون شود و کارایی درمان در اصلاح کمبود آهن و افزایش هموگلوبین بهبود یابد. مکمل گلوبیفرفورت حاوی ترکیب فروس سولفات و هموگلوبین است و می‌تواند به عنوان یکی از مکمل‌های آهن با جذب قابل قبول و عوارض اندک در بازار دارویی معرفی شود.
 

چگونه جذب آهن را افزایش دهیم؟

جذب آهن تحت‌تأثیر عوامل متعددی قرار دارد و می‌توان با رعایت برخی راهکارهای تغذیه‌ای آن را به‌طور مؤثری افزایش داد. برای بهینه‌سازی این فرایند، توصیه می‌شود آهن هِم و غیرهِم به‌طور هم‌زمان در یک وعده غذایی مصرف شوند، به این معنا که آهن با منبع گیاهی هم‌زمان‌ با آهن با منشاء جانوری مصرف شود، زیرا آهن هِم می‌تواند جذب آهن غیرهِم را تقویت کند. همچنین، افزودن مواد غذایی غنی از ویتامین C به وعده‌های حاوی آهن، با تسهیل احیای آهن فریک (+Fe³) به فروس (Fe2+)، موجب افزایش جذب آن می‌شود. از سوی دیگر، بهتر است چای و قهوه بین وعده‌های غذایی و با فاصله از وعده‌ها مصرف شوند تا اثر مهارکنندگی پلی‌فنول‌ها بر جذب آهن کاهش یابد. در نهایت، پخت غذاهای اسیدی در ظروف چدنی می‌تواند محتوای آهن غذا را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داده و به بهبود دریافت کلی آهن کمک کند.
 

کدام ویتامین به جذب آهن کمک میکند؟

اسید اسکوربیک یا ویتامین سی نقش مهمی در افزایش جذب آهن غیرهِم دارد، زیرا به‌عنوان یک عامل احیاکننده عمل می‌کند و باعث تبدیل بهتر آهن فریک (Fe³⁺) به آهن فروس (Fe²⁺) که در روده کوچک به‌مراتب بهتر قابل جذب است، می‌شود. این مکانیسم نه‌تنها حلالیت آهن را افزایش می‌دهد بلکه موجب می‌شود موانع غذایی مهارکننده جذب، نیز اثر کمتری داشته باشند، از این‌رو مصرف هم‌زمان منابع غذایی یا مکمل‌های ویتامین C با آهن می‌تواند فراهمی زیستی آهن را به‌طور قابل‌توجهی بهبود بخشد. ویتامین C اثر مستقیم و قوی بر جذب آهن هِم ندارد، زیرا جذب آهن هِم ذاتاً کارآمد و مستقل از عوامل تقویت‌کننده است.

ویتامین A و پیش‌ساز آن بتاکاروتن ممکن است با تشکیل کمپلکس‌های محلول با آهن غیرهِم در لومن روده، اثر مهارکننده ترکیباتی مانند فیتات‌ها و پلی‌فنول‌ها را کاهش داده و در نتیجه فراهمی زیستی آهن را افزایش دهند. شواهد انسانی نشان می‌دهد که این اثر به‌ویژه در وعده‌های غذایی گیاهی بر پایه غلات (مانند برنج، گندم و ذرت) معنی‌دار است و می‌تواند جذب آهن غیرهِم را بهبود بخشد. مصرف هم‌زمان سبزیجات غنی از بتاکاروتن مانند هویج و کدو با منابع گیاهی آهن راهکاری مؤثر برای ارتقای جذب آهن است.

تداخل ویتامین D و آهن به‌صورت تنظیمی و غیرمستقیم است، به‌طوری‌که ویتامین D با اثر بر محور هپسیدین-فروپورتین می‌تواند دسترسی زیستی آهن را افزایش دهد. مهار بیان ژن هپسیدین توسط ویتامین D موجب افزایش بیان فروپورتین و تسهیل آزادسازی آهن به گردش خون می‌شود. این اثر به‌ویژه در شرایط التهابی و بیماری‌هایی مانند نارسایی مزمن کلیه که با افزایش هپسیدین همراه هستند، از اهمیت بالینی برخوردار است.
 

زمان مصرف قرص آهن

زمان مصرف قرص آهن به‌صورت یک دوز واحد در ساعات صبح و در حالت ناشتا، هماهنگی بیشتری با ریتم فیزیولوژیک ترشح هورمون هپسیدین دارد و از افزایش غیرضروری سطح این هورمون جلوگیری می‌کند؛ در نتیجه، جذب آهن به‌طور مؤثرتری انجام می‌شود. در مقابل، تقسیم دوز روزانه آهن به چند نوبت مصرف، موجب افزایش تجمع هپسیدین و در نهایت کاهش جذب کلی آهن می‌گردد. بر این اساس، پرهیز از الگوی دوزینگ منقسم توصیه می‌شود و بهتر است کل دوز روزانه آهن در یک نوبت مصرف شود. جذب آهن غیرهِم به‌شدت تحت‌تأثیر ترکیبات مهارکننده موجود در مواد غذایی قرار می‌گیرد لذا توصیه می‌گردد قرص آهن با معده خالی مصرف شود تا تماس آن با این مهارکننده‌های غذایی به حداقل رسیده و جذب آهن به‌طور مطلوب‌تری انجام گیرد.
 

قرص آهن را چند روز یک‌بار بخوریم؟

برخلاف تصور رایج مبنی بر اینکه مصرف روزانه و پی‌درپی مکمل آهن بیشترین اثربخشی را دارد، مطالعات نشان داده‌اند که افزایش هورمون هپسیدین پس از هر دوز آهن می‌تواند جذب دوزهای بعدی را به‌طور چشمگیری کاهش دهد. ازاین‌رو، الگوی مصرف مکمل آهن باید بر پایه شناخت دقیق مکانیسم‌های فیزیولوژیک جذب طراحی شود. برای دستیابی به بیشینه جذب آهن و پیشگیری از افزایش مکرر هپسیدین، توصیه می‌شود مکمل آهن به‌صورت دوزهای مجزا با فاصله کافی مانند مصرف یک روز در میان یا با فاصله حداقل ۴۸ ساعت تجویز شود تا فرصت بازگشت هپسیدین به سطح پایه فراهم گردد و کارایی جذب حفظ شود.
 

سخن پایانی:

در پایان می‌توان گفت که حفظ سطح نرمال آهن بدن مستلزم شناخت منابع غذایی آهن و انتخاب صحیح مکمل‌های آهن بر اساس شرایط فردی است. همچنین توجه به اصول جذب آهن و رعایت زمان‌بندی مناسب مصرف مکمل‌ها نقش مهمی در افزایش اثربخشی درمان و دستیابی به نتایج مطلوب دارد.

برای تهیه مکمل‌های مطمئن و دارای تأییدیه، داروخانه آنلاین داروکده گزینه‌ای قابل اعتماد است. این داروخانه، به‌عنوان تنها دارنده نماد الکترونیک پنج‌ستاره در میان داروخانه‌های کشور، محیطی امن برای خرید مکمل‌های تخصصی فراهم کرده است. تمامی محصولات داروکده با تضمین اصالت، قیمت مصوب و شرایط نگهداری استاندارد عرضه می‌شوند تا کاربران بتوانند با اطمینان از کیفیت، بهترین انتخاب را برای سلامت خود داشته باشند. همچنین، مجله داروکده با ارائه مقالات علمی و به‌روز در زمینه داروها، تداخلات و مکمل‌های تغذیه‌ای، مرجع مفیدی برای ارتقای آگاهی سلامت به‌شمار می‌رود.
 

منابع:

Kumar SB, Arnipalli SR, Mehta P, Carrau S, Ziouzenkova O. Iron deficiency anemia: efficacy and limitations of nutritional and comprehensive mitigation strategies. Nutrients. 2022 Jul 20;14(14):2976

Cohen CT, Powers JM. Nutritional strategies for managing iron deficiency in adolescents: Approaches to a challenging but common problem. Advances in Nutrition. 2024 May 1;15(5):100215

Agrawal N, Singh A, Rana S. Study of dietary intake of micro and macronutrients and comparison with the Recommended Daily Allowance (RDA). Magnesium. 2020;340(312.53):89-27

Chaber R, Helwich E, Lauterbach R, Mastalerz-Migas A, Matysiak M, Peregud-Pogorzelski J, Styczyński J, Szczepański T, Jackowska T. Diagnosis and treatment of iron deficiency and iron deficiency anemia in children and adolescents: recommendations of the Polish Pediatric Society, the Polish Society of Pediatric Oncology and Hematology, the Polish Society of Neonatology, and the Polish Society of Family Medicine. Nutrients. 2024 Oct 25;16(21):3623

Cesarano D, Borrelli S, Campilongo G, D’Ambra A, Papadia F, Garofalo C, De Marco A, Marzano F, Ruotolo C, Gesualdo L, Cirillo P. Efficacy and safety of oral supplementation with liposomal iron in non-dialysis chronic kidney disease patients with iron deficiency. Nutrients. 2024 Apr 24;16(9):1255

Yan X, Zhang Q, Wang T, Luo Y, Sha X. Evaluation of Different Polysaccharide–Iron Complex Preparations In Vitro and In Vivo. Pharmaceutics. 2025 Feb 23;17(3):292

Stoffel NU, Zeder C, Brittenham GM, Moretti D, Zimmermann MB. Iron absorption from supplements is greater with alternate day than with consecutive day dosing in iron-deficient anemic women. Haematologica. 2019 Aug 14;105(5):1232

Stoffel NU, von Siebenthal HK, Moretti D, Zimmermann MB. Oral iron supplementation in iron-deficient women: How much and how often?. Molecular aspects of medicine. 2020 Oct 1;75:100865

Garcı́a-Casal MN, Layrisse M, Solano L, Barón MA, Arguello F, Llovera D, Ramı́rez J, Leets I, Tropper E. Vitamin A and β-carotene can improve nonheme iron absorption from rice, wheat and corn by humans. The Journal of nutrition. 1998 Mar 1;128(3):646-50