تداخل قرص آهن با مواد غذایی و مکمل‌ها

آهن یکی از پرمصرف‌ترین مکمل‌های تغذیه‌ای است که نقش اساسی در پیشگیری و درمان کم‌خونی فقر آهن دارد، بااین‌حال نحوه مصرف صحیح آن و توجه به تداخلات جذبی، نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان اثربخشی درمان ایفا می‌کند. مصرف نادرست مکمل آهن یا بی‌توجهی به تداخل آهن با مواد غذایی، تداخل آهن با ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند منجر به کاهش جذب، بروز عوارض گوارشی و در نهایت عدم دستیابی به پاسخ درمانی مطلوب شود؛ ازاین‌رو آگاهی از تداخلات آهن برای دستیابی به حداکثر اثربخشی درمان ضروری است.

این مقاله با هدف بررسی تداخلات قرص آهن با مواد غذایی و ترکیبات ریزمغذی تدوین شده است و به موضوعاتی مانند تداخل آهن با ویتامین‌ها، تداخل آهن و زینک، تداخل آهن و کلسیم و تداخل آهن و منیزیم می‌پردازد. شناخت این تداخلات امکان بهره‌مندی حداکثری از اثر درمانی این ریزمغذی ضروری را فراهم می‌سازد.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• تداخل قرص آهن با مواد غذایی
• تداخل قرص آهن با ویتامین‌ها و مینرال‌ها
• آیا قرص آهن با استامینوفن تداخل دارد؟
• تداخل قرص آهن با سرماخوردگی
• تداخل دارویی قرص آهن و مولتی‌ویتامین

مدت زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

تداخل قرص آهن با مواد غذایی

آهن یکی از عناصر ضروری در مقدار کم (Essential trace minerals) برای بدن انسان است، که نقش حیاتی در فرآیندهای فیزیولوژیک متعدد ایفا می‌کند. مهم‌ترین وظیفه آهن شرکت در ساخت هموگلوبین و میوگلوبین و در نتیجه، انتقال و ذخیره اکسیژن در بافت‌هاست. علاوه‌براین، آهن به‌عنوان کوفاکتور در عملکرد بسیاری از آنزیم‌ها، متابولیسم انرژی، سنتز DNA و عملکرد طبیعی سیستم ایمنی نقش کلیدی دارد. کمبود آهن، شایع‌ترین کمبود تغذیه‌ای در جهان محسوب می‌شود و عامل اصلی کم‌خونی فقر آهن به‌ویژه در زنان در سنین باروری، کودکان و بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن است. با وجود در دسترس بودن مکمل‌های خوراکی آهن، جذب آهن از دستگاه گوارش فرایندی پیچیده و تحت تأثیر عوامل متعدد تغذیه‌ای و فیزیولوژیک است.

آهن موجود در رژیم غذایی و مکمل‌ها به دو فرم اصلی آهن هِم و آهن غیرهِم تقسیم می‌شود. آهن هِم نوعی آهن با منشأ حیوانی است که به‌صورت متصل به هموگلوبین و میوگلوبین وجود دارد و آهن غیرهِم فرم غالب در مکمل‌ها و غذاهای گیاهی حاوی آهن است که بیشترین حساسیت را نسبت به تداخل با ترکیبات مختلف غذایی دارد. جذب آهن غیرهِم به‌شدت تحت‌تأثیر ترکیبات مهارکننده موجود در مواد غذایی قرار می‌گیرد. از جمله این عوامل می‌توان به اسید اگزالیک (موجود در اسفناج خام و شکلات)، اسید فیتیک (در سبوس گندم و حبوبات)، تانن‌ها (در چای سیاه)، پلی‌فنول‌ها (در قهوه) و همچنین مکمل‌های کلسیم کربنات اشاره کرد. 

از نظر مکانیسمی، فیتات‌ها و اگزالات‌ها با یون فریک (Fe³⁺) پیوندهای پایدار تشکیل می‌دهند که در pH فیزیولوژیک روده کوچک نامحلول بوده و مانع عبور آهن از سلول‌های پوششی روده می‌شوند. تانن‌ها و پلی‌فنول‌ها نیز از طریق اکسیداسیون آهن فروس (Fe²+) به فریک (Fe³⁺) و تشکیل کمپلکس‌های پلی‌فنول-آهن، قابلیت انتقال آهن از طریق ناقل‌های روده‌ای را کاهش می‌دهند. از سوی دیگر، کلسیم با آهن در سطح انتروسیت‌ها رقابت کرده و با مهار انتقال آهن از طریق مسیرهای وابسته به ناقل DMT1 که مسئول انتقال یون فِروس (Fe2⁺) به داخل سلول‌های پوششی روده است، جذب هر دو نوع آهن هِم و غیرهِم را کاهش می‌دهد. این اثر مهاری به‌صورت وابسته به دوز کلسیم بوده و حتی در مصرف همزمان مکمل‌های کلسیم نیز مشاهده می‌شود. در ادامه برخی از تداخلات غذایی رایج آهن شرح داده شده‌است.

آیا قهوه مانع جذب آهن میشود؟

تداخل قهوه با جذب آهن به این صورت است که پلی‌فنول‌های قهوه (به‌ویژه اسیدهای فنولی مانند کلروژنیک‌اسید) در قسمت داخلی لوله گوارش به آهنِ غیرهِم (آهن با منشاء گیاهی) متصل می‌شوند و با ایجاد کمپلکس‌های کم‌محلول و غیرقابل‌جذب، آهنِ در دسترس برای جذب را کاهش می‌دهند؛ به همین دلیل، همراهی قهوه با وعده غذایی می‌تواند جذب آهن غیرهِم را به‌طور معنی‌دار پایین بیاورد. اما آهن هِم به‌دلیل ساختار پورفیرینی و مسیر جذب متفاوت، معمولاً کمتر تحت‌تأثیر پلی‌فنول‌های نوشیدنی‌هایی مثل قهوه و چای قرار می‌گیرد، بنابراین مصرف این نوشیدنی‌ها همراه گوشت معمولاً مانع جذب آهن هِم (آهن با منشاء جانوری) نمی‌شود.
 

آیا ماست مانع جذب آهن است؟

فرآورده‌های لبنی مانند ماست به‌دلیل دارا بودن مقادیر بالای کلسیم، فسفات و پروتئین‌های شیر می‌توانند جذب آهن را مهار کنند. این ترکیبات با جذب آهن در روده رقابت کرده یا کمپلکس‌های نامحلول تشکیل می‌دهند و در نتیجه فراهمی زیستی آهن، به‌ویژه آهن غیرهِم، کاهش می‌یابد. ازاین‌رو، در افراد مستعد کمبود آهن توصیه می‌شود مصرف ماست و سایر لبنیات با فاصله زمانی از وعده‌ها یا مکمل‌های حاوی آهن انجام شود.
 

تداخل قرص آهن با ویتامین‌ها و مینرال‌ها

تداخل قرص آهن با ویتامین‌ها و مینرال‌ها از جمله عوامل تأثیرگذار بر میزان جذب و اثربخشی درمان با آهن محسوب می‌شود. برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌توانند جذب آهن را تسهیل کرده و در مقابل، برخی دیگر با ایجاد رقابت در سطح جذب روده‌ای یا تشکیل کمپلکس‌های نامحلول، فراهمی زیستی آهن را کاهش دهند. در ادامه مقاله، مهم‌ترین نمونه‌های این تداخلات شرح داده می‌شوند.

آیا کلسیم مانع جذب آهن میشود؟

کلسیم کربنات می‌تواند در صورت مصرف هم‌زمان با آهن خوراکی، با افزایش pH معده و تشکیل کمپلکس‌های نامحلول، جذب آهن را کاهش دهد. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف هم‌زمان کلسیم کربنات با سولفات آهن قادر است فراهمی زیستی آهن را تا حدود 60% کاهش دهد. فراهمی زیستی (Bioavailability) به مقداری از یک ماده مغذی یا دارو اطلاق می‌شود که پس از مصرف، جذب بدن شده و به‌صورت مؤثر در محل اثر فیزیولوژیک قابل استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین توصیه می‌شود برای پیشگیری از این تداخل، مصرف کلسیم کربنات و مکمل‌های آهن با فاصله زمانی مناسب یا همراه با عوامل بهبوددهنده جذب مانند ویتامین C انجام شود. توصیه می‌شود بین زمان مصرف مکمل‌های کلسیم و آهن حداقل ۲ تا ۳ ساعت فاصله در نظر گرفته شود تا تداخل کلسیم در جذب آهن به حداقل برسد.

تداخل آهن و منیزیم

تداخل منیزیم با جذب آهن محدود به منیزیم اکساید نیست. ملح‌های مختلف منیزیوم مثل ‌اکساید، هیدروکساید و کربنات که خاصیت قلیایی و آنتی‌اسیدی بیشتری دارند، با افزایش pH معده و کاهش حلالیت آهن می‌توانند جذب آن را کاهش دهند. در مقابل، نمک‌های محلول‌تر منیزیم، مانند سیترات و بیس‌گلایسینات اثر تداخلی خفیف‌تری نشان می‌دهند، هرچند این اثر به‌طور کامل قابل‌چشم‌پوشی نیست. بر این اساس، برای دستیابی به حداکثر فراهمی زیستی آهن، توصیه می‌شود مصرف مکمل‌های آهن و منیزیم با فاصله زمانی حداقل دو ساعت انجام شود.

تداخل آهن و زینک

تداخل آهن و زینک عمدتاً در دوزهای بالا و هنگام مصرف هم‌زمان رخ می‌دهد، زیرا هر دو عنصر از ناقل‌های مشترک روده‌ای به ویژه DMT1 برای جذب استفاده می‌کنند. مصرف هم‌زمان آهن و زینک ممکن است موجب کاهش جذب هر دو عنصر شود، هرچند مکانیسم آن به‌طور کامل مشخص نیست. این تداخل در افراد سالم معمولاً اهمیت بالینی کمی دارد، اما در افراد دچار سوءتغذیه می‌تواند اثربخشی درمان را کاهش دهد. از نظر بالینی، برای پیشگیری از این تداخل و حفظ جذب بهینه هر دو ریزمغذی، توصیه می‌شود مکمل‌های آهن و زینک به‌صورت هم‌زمان مصرف نشوند و بین آن‌ها فاصله زمانی مناسب (حداقل ۲ ساعت) در نظر گرفته شود.
 

تداخل آهن و ویتامین‌ سی

تداخل آهن و ویتامین سی به این صورت است که اسید آسکوربیک نقش مهمی در افزایش جذب آهن غیرهِم ایفا می‌کند، زیرا به‌عنوان یک عامل احیاکننده عمل کرده و با تسهیل تبدیل آهن فریک (Fe³+) به آهن فروس (+Fe²)، که در روده کوچک به‌مراتب قابلیت جذب بالاتری دارد، جذب آهن را بهبود می‌بخشد. کاهش pH معده به کمک ویتامین سی که همان اسید آسکوربیک است و اسیدی‌تر شدن محیط گوارشی با تسهیل احیای آهن فریک به فروس، شرایط مطلوب‌تری برای جذب آهن در روده کوچک فراهم می‌کند. 

این مکانیسم نه‌تنها موجب افزایش حلالیت آهن می‌شود، بلکه اثر ترکیبات غذایی مهارکننده جذب را نیز کاهش می‌دهد؛ از این‌رو مصرف هم‌زمان منابع غذایی یا مکمل‌ ویتامین C همراه با آهن، می‌تواند فراهمی زیستی آهن را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. با این حال، ویتامین C اثر مستقیم و قابل‌توجهی بر جذب آهن هِم ندارد، زیرا جذب آهن هِم به‌طور ذاتی کارآمد بوده و تا حد زیادی مستقل از عوامل تقویت‌کننده جذب است.

تداخل ویتامین‌دی و آهن

تداخل ویتامین D و آهن ماهیتی تنظیمی و غیرمستقیم دارد و عمدتاً از طریق اثر ویتامین D بر محور هپسیدین-فروپورتین اعمال می‌شود. هپسیدین، هورمون اصلی تنظیم‌کننده متابولیسم آهن است که با مهار پروتئین فروپورتین که ناقل خروج آهن از سلول‌های روده‌ای، ماکروفاژها و سلول‌های کبدی است، موجب کاهش ورود آهن به جریان خون می‌شود. ویتامین D با مهار بیان ژن هپسیدین، از غیرفعال شدن فروپورتین جلوگیری کرده و در نتیجه آزادسازی آهن ذخیره‌شده و جذب‌شده به گردش خون را تسهیل می‌کند. 

این مکانیسم به‌ویژه در شرایطی که هپسیدین به‌طور غیرطبیعی افزایش می‌یابد، مانند التهاب مزمن یا نارسایی مزمن کلیه، اهمیت بالینی دارد و می‌تواند به بهبود دسترسی زیستی آهن و پاسخ درمانی بهتر کمک کند. به این معنی که در شرایط افزایش غیر طبیعی هپسیدین، ویتامین دی می‌تواند با کاهش بیان ژن این هورمون، باعث در دسترس بودن بیشتر آهن در بدن شود.
 

آیا قرص آهن با استامینوفن تداخل دارد؟

بر اساس شواهد علمی موجود، تداخل گزارش‌شده بین آهن خوراکی و استامینوفن عمدتاً به‌صورت کاهش فراهمی زیستی و جذب استامینوفن مطرح است و شواهدی مبنی بر کاهش جذب آهن وجود ندارد. در یک مطالعه انسانی، مصرف هم‌زمان این دو ماده با کاهش جذب استامینوفن همراه بود. 

از نظر مکانیسم، احتمال داده می‌شود که در محیط دستگاه گوارش، اکسیداسیون یون فرو (Fe²⁺) به فریک (Fe³⁺) و ایجاد برهم‌کنش شیمیایی موجب کاهش مقدار استامینوفن آزادِ قابل‌جذب شود، اگرچه مکانیسم دقیق این پدیده هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است و در برخی رفرنس‌های دارویی این تداخل معنادار نیست با‌این‌حال، ایجاد فاصله در مصرف مکمل و دارو می‌توان با اطمینان بیشتری از تاثیر‌گذاری همراه باشد.
 

تداخل قرص آهن با سرماخوردگی

در شرایط سرماخوردگی ساده، مصرف مکمل آهن به‌طور کلی منع مطلق ندارد و در اغلب افراد می‌تواند ادامه یابد. در طی عفونت‌ها، همانند سرماخوردگی، بدن با افزایش تولید هپسیدین تلاش می‌کند آهن را در ذخایر نگه دارد و دسترسی آهن آزاد را کاهش دهد؛ این یک پاسخ دفاعی طبیعی برای محدود کردن رشد میکروارگانیسم‌هاست. در این شرایط، جذب آهن خوراکی کاهش می‌یابد و مصرف مکمل آهن ممکن است از نظر اثربخشی موقتاً کمتر باشد. بنابراین، ادامه مصرف آهن در فردی که به‌دلیل کمبود آهن تحت درمان است معمولاً ایرادی ندارد، اما انتظار افزایش سریع هموگلوبین در دوره عفونت واقع‌بینانه نیست.
 

تداخل دارویی قرص آهن و مولتی‌ویتامین

به‌طور کلی تداخل دارویی مهمی بین قرص آهن و مولتی‌ویتامین وجود ندارد، اما با توجه به ترکیبات رایج مولتی‌ویتامین‌ها، امکان تداخل جذبی مطرح است. بسیاری از مولتی‌ویتامین‌ها حاوی کلسیم، منیزیم، روی و گاهی فسفر هستند که می‌توانند با آهن در سطح روده رقابت کرده و جذب آن را کاهش دهند، در حالی‌که وجود ویتامین C در برخی فرمولاسیون‌ها می‌تواند تا حدی این اثر را خنثی کند. بر اساس منابع معتبر دارویی و تغذیه‌ای، برای دستیابی به حداکثر فراهمی زیستی آهن به‌ویژه در افراد مبتلا به کم‌خونی فقر آهن،  توصیه می‌شود قرص آهن و مولتی‌ویتامین حداقل با فاصله ۲ تا ۳ ساعت از یکدیگر مصرف شوند. در مقابل، در افراد سالم، مصرف هم‌زمان معمولاً اهمیت بالینی قابل‌توجهی ندارد، اما جدا کردن زمان مصرف همچنان رویکرد ایمن‌تر و علمی‌تر محسوب می‌شود.
 

سخن پایانی:

در پایان می‌توان گفت که آگاهی از تداخلات جذبی مکمل‌ها با یکدیگر و با مواد غذایی نقش مهمی در بهینه‌سازی فراهمی زیستی و اثربخشی آن‌ها دارد. شناخت این تداخلات امکان انتخاب زمان، ترکیب و شیوه مصرف مناسب مکمل‌ها را فراهم کرده و از کاهش جذب یا اتلاف اثر درمانی جلوگیری می‌کند. مصرف آگاهانه و هدفمند مکمل‌ها بر اساس این اصول می‌تواند حداکثر سود تغذیه‌ای و درمانی را برای فرد به همراه داشته باشد.

برای تهیه مکمل‌های مطمئن و دارای تأییدیه، داروخانه آنلاین داروکده گزینه‌ای قابل اعتماد است. این داروخانه، به‌عنوان تنها دارنده نماد الکترونیک پنج‌ستاره در میان داروخانه‌های کشور، محیطی امن برای خرید مکمل‌های تخصصی فراهم کرده است. تمامی محصولات داروکده با تضمین اصالت، قیمت مصوب و شرایط نگهداری استاندارد عرضه می‌شوند تا کاربران بتوانند با اطمینان از کیفیت، بهترین انتخاب را برای سلامت خود داشته باشند. همچنین، مجله داروکده با ارائه مقالات علمی و به‌روز در زمینه داروها، تداخلات و مکمل‌های تغذیه‌ای، مرجع مفیدی برای ارتقای آگاهی سلامت به‌شمار می‌رود.
 

منابع:

Kumar SB, Arnipalli SR, Mehta P, Carrau S, Ziouzenkova O. Iron deficiency anemia: efficacy and limitations of nutritional and comprehensive mitigation strategies. Nutrients. 2022 Jul 20;14(14):2976

Nutrients. 2024 Oct 25;16(21):3623

Stoffel NU, Zeder C, Brittenham GM, Moretti D, Zimmermann MB. Iron absorption from supplements is greater with alternate day than with consecutive day dosing in iron-deficient anemic women. Haematologica. 2019 Aug 14;105(5):1232

Stoffel NU, von Siebenthal HK, Moretti D, Zimmermann MB. Oral iron supplementation in iron-deficient women: How much and how often?. Molecular aspects of medicine. 2020 Oct 1;75:100865

Morck TA, Lynch SR, Cook JD. Inhibition of food iron absorption by coffee. The American journal of clinical nutrition. 1983 Mar 1;37(3):416-20

Bacchetta J, Zaritsky JJ, Sea JL, Chun RF, Lisse TS, Zavala K, Nayak A, Wesseling-Perry K, Westerman M, Hollis BW, Salusky IB. Suppression of iron-regulatory hepcidin by vitamin D. Journal of the American Society of Nephrology. 2014 Mar 1;25(3):564-72

Sabatier M, Rytz A, Husny J, Dubascoux S, Nicolas M, Dave A, Singh H, Bodis M, Glahn RP. Impact of ascorbic acid on the in vitro iron bioavailability of a casein-based iron fortificant. Nutrients. 2020 Sep 11;12(9):2776

Kondaiah P, Yaduvanshi PS, Sharp PA, Pullakhandam R. Iron and zinc homeostasis and interactions: does enteric zinc excretion cross-talk with intestinal iron absorption?. Nutrients. 2019 Aug 13;11(8):1885