آیا شما در معرض ابتلا به دیابت هستید؟

دیابت ملیتوس، به‌ویژه دیابت نوع ۲، یک بیماری مزمن و پیشرونده با شیوع جهانی بالاست که سلامت عمومی را به‌طور جدی به خطر انداخته است. این بیماری نه‌تنها با اختلال در تنظیم قند خون (هیپرگلیسمی) مشخص می‌شود، بلکه زمینه‌ساز عوارض عروقی و عصبی متعدد از جمله نفروپاتی، رتینوپاتی، نوروپاتی و بیماری‌های قلبی-عروقی (CVD) است. کلید اصلی در کاهش بار این بیماری، تشخیص و مداخله زودهنگام در مرحله‌ای است که به‌عنوان پری دیابت شناخته می‌شود.

پری دیابت یا پیش دیابت، حالتی مرزی است که در آن سطح گلوکز خون بالاتر از محدوده طبیعی، اما کمتر از آستانه تشخیصی دیابت نوع ۲ قرار دارد. این وضعیت، که اغلب با مقاومت به انسولین و اختلال در عملکرد سلول‌های بتای پانکراس همراه است، زنگ خطری جدی تلقی می‌شود.

شناخت عوامل خطر ابتلا به دیابت و اتخاذ استراتژی‌های جامع پیشگیری از دیابت، نه‌تنها از تبدیل پری دیابت به دیابت جلوگیری می‌کند، بلکه به‌طور قابل توجهی خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی-عروقی را نیز کاهش می‌دهد. این مقاله، به بررسی تخصصی این مرحله حیاتی و ارائه راهکارهای علمی برای مدیریت آن می‌پردازد.

آنچه در این مقاله می‌خوانید:

• عوامل خطر ابتلا به دیابت
• پیشگیری از دیابت
• پیشگیری از دیابت در طب سنتی
• پری دیابت چیست؟
• علائم پیش دیابت
• پیش دیابت بارداری
• پیش دیابت در کودکان
• چه مدت طول می‌کشد پیش دیابت به دیابت تبدیل شود؟
• درمان قطعی پیش دیابت
• متفورمین برای پیش دیابت
• پیش دیابتی‌ها چه بخورند؟

مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه

عوامل خطر ابتلا به دیابت

دیابت نوع ۲ یک بیماری مزمن متابولیک بوده که اساسا ناشی از دو عامل کلیدی است: مقاومت به انسولین در بافت‌های بدن و کاهش تدریجی توانایی سلول‌های بتا در پانکراس برای تولید انسولین کافی. این وضعیت منجر به هایپرگلیسمی (افزایش قند خون) پایدار می‌شود.

به زبان ساده، بدن نمی‌تواند به درستی از انسولین تولید شده استفاده کند و با گذشت زمان، قادر به تولید کافی آن نیز نیست، که این امر مدیریت قند خون را مختل کرده و ریسک عوارض عروقی را افزایش می‌دهد. برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه، به مقاله "دیابت چیست؟" تالیف و ترجمه دکتر احسان عمادی (دکتر داروساز) مراجعه نمایید.

شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر ابتلا به دیابت نوع ۲، سنگ بنای استراتژی‌های پیشگیری است. عوامل خطر ابتلا به دیابت به دو دسته غیرقابل تغییر (اصلاح‌ناپذیر) و قابل تغییر (قابل اصلاح) تقسیم می‌شوند:

الف) عوامل غیرقابل تغییر

• سن: افراد ۴۵ سال یا بالاتر
• سابقه خانوادگی: داشتن خویشاوندان درجه اول مبتلا به دیابت (پدر، مادر، خواهر، برادر)
• نژاد و قومیت: برخی نژادها (مانند آسیایی‌ها، آفریقایی-آمریکایی‌ها و بومیان آمریکا) خطر بالاتری دارند.
• سابقه دیابت بارداری (GDM) یا تولد نوزادی با وزن بیش از ۴ کیلوگرم
• سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

ب) عوامل قابل تغییر

• اضافه‌وزن یا چاقی: به‌ویژه توزیع چربی شکمی (چاقی مرکزی)
• عدم تحرک فیزیکی: فعالیت بدنی کمتر از ۱۵۰ دقیقه در هفته
• رژیم غذایی ناسالم: مصرف زیاد قندهای ساده، کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده و چربی‌های اشباع
• فشار خون بالا: مساوی یا بیشتر از mmHg 140/90 یا تحت درمان برای فشار خون
• سطح غیرطبیعی چربی خون (دیس‌لیپیدمی): تری‌گلیسیرید بالا (مساوی یا بیشتر از mg/dl 150) یا HDL پایین (کمتر از mg/dl 40 در مردان و کمتر از mg/dl 50 در زنان)

پیشگیری از دیابت

پیشگیری از دیابت نوع ۲ یک هدف قابل دستیابی است. مطالعات بالینی مهمی مانند برنامه پیشگیری از دیابت (DPP) و مطالعه پیشگیری از دیابت فنلاند نشان داده‌اند که تغییرات در سبک زندگی به‌طور چشمگیری در پیشگیری از دیابت نوع دو موثرتر از درمان دارویی (به‌جز متفورمین در گروه‌های پرخطر) است.

- استراتژی‌های کلیدی در پیشگیری از دیابت:

1. کاهش وزن: کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن اولیه بدن در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را تا ۵۸ درصد کاهش دهد.

2. افزایش فعالیت بدنی: انجام حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط (مانند پیاده‌روی سریع) در هفته، همراه با تمرینات مقاومتی (قدرتی) دو بار در هفته. این امر حساسیت به انسولین را افزایش می‌دهد.

3. تغذیه سالم: اتخاذ یک رژیم غذایی مدیترانه‌ای یا DASH، تمرکز بر غذاهای کامل، سرشار از فیبر (غلات کامل، سبزیجات غیرنشاسته‌ای، حبوبات)، پروتئین‌های کم‌چرب و چربی‌های غیراشباع (مانند روغن زیتون و آجیل).

- پیشگیری‌های خاص:

• پیشگیری از دیابت در کودکان و نوجوانان: با توجه به افزایش شیوع چاقی و پری دیابت در سنین پایین، پیشگیری از دیابت در کودکان بر کنترل وزن، محدود کردن مصرف نوشیدنی‌های قنددار و افزایش فعالیت‌های بدنی روزانه تاکید دارد.
• پیشگیری از دیابت بارداری: غربالگری زودهنگام، تغذیه و وزن‌گیری مناسب و همچنین ورزش سبک در دوران بارداری برای زنانی که سابقه دیابت بارداری داشته‌اند یا در معرض خطر بالایی قرار دارند، حیاتی است تا از عود در بارداری‌های بعدی و از دیابت پس از زایمان جلوگیری شود. این افراد خطر بالایی برای ابتلا به دیابت نوع ۲ در آینده دارند.

پیشگیری از دیابت در طب سنتی

در حالی که طب مدرن بر تغییرات مبتنی بر شواهد (رژیم غذایی، ورزش و دارو) تاکید دارد، در برخی مکاتب پیشگیری از دیابت در طب سنتی بر استفاده از گیاهان دارویی و تنظیم مزاج تاکید می‌شود.

گیاهانی مانند دارچین، شنبلیله، گیمنما، گالگا، سیر، بامیه، هندوانه ابوجهل و آلکالوئید بربرین استخراج‌شده از گیاهانی مانند زرشک، مهر طلا و ریشه طلایی چینی در مطالعات توانایی کمک به کاهش قند خون یا بهبود حساسیت به انسولین را نشان داده‌اند، اما استفاده از آن‌ها نباید جایگزین درمان‌های استاندارد شود و باید همواره تحت نظارت پزشک صورت گیرد تا تداخلات دارویی و عوارض جانبی احتمالی مد نظر قرار گیرد.

پری دیابت چیست؟

پری دیابت (Prediabetes)، که با نام‌های پیش دیابت یا پره دیابت نیز شناخته می‌شود، یک سندرم متابولیک است که در آن تنظیم گلوکز مختل شده است. فردی که در وضعیت پری دیابتیک قرار دارد، قادر به حفظ سطح قند خون در محدوده طبیعی نیست، اما سطوح قند خون او به اندازه‌ای بالا نیست که معیار تشخیصی دیابت ملیتوس نوع ۲ را برآورده کند.

این وضعیت معمولا نشان‌دهنده شروع مقاومت به انسولین است؛ حالتی که در آن سلول‌های بدن به‌طور موثر به انسولین پاسخ نمی‌دهند و در نتیجه پانکراس مجبور به تولید بیشتر انسولین می‌شود.

- معیارهای تشخیصی (بر اساس انجمن دیابت آمریکا - ADA):

الف) گلوکز خون ناشتا (FBS):

• کمتر از mg/dl 100: محدوده نرمال
• بین mg/dl 100 تا mg/dl 125: محدوده پری ‌دیابت
• مساوی یا بیشتر از mg/dl 126: محدوده دیابت

ب) تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) (2 ساعت بعد از دریافت 75 گرم گلوکز):

• کمتر از mg/dl 140: محدوده نرمال
• بین mg/dl 140 تا mg/dl 199: محدوده پری دیابت
• مساوی یا بیشتر از  mg/dl 200: محدوده دیابت

ج) هموگلوبین A1c یا HbA1c:

• کمتر از 5.7%: محدوده نرمال
• بین 5.7% تا 6.4%: محدوده پری دیابت
• مساوی یا بیشتر از 6.5%: محدوده دیابت

فرد پری دیابتیک در هر یک از این محدوده‌ها، در معرض خطر بسیار بالاتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲، بیماری قلبی و سکته مغزی قرار دارد.

علائم پیش دیابت

بسیاری از افراد مبتلا به پری دیابت کاملا بدون علامت هستند، به‌همین دلیل است که این وضعیت اغلب "دیابت خاموش" نامیده می‌شود. تشخیص معمولا از طریق علائم آزمایشگاهی پیش دیابت حاصل می‌شود. با این حال، در برخی موارد، مقاومت شدید به انسولین ممکن است منجر به بروز علائم پیش دیابت شود:

• آکانتوز نیگریکانس (Acanthosis Nigricans): وجود لکه‌های تیره، ضخیم و مخملی بر روی پوست، به‌ویژه در چین‌های گردن، زیر بغل، کشاله ران و زیر سینه‌ها، که نشانه مستقیم مقاومت به انسولین است.
• خستگی یا بی‌حالی غیرقابل توضیح
• افزایش تشنگی یا تکرر ادرار: این علائم در صورت رسیدن قند خون به سطوح بالاتر ممکن است ظاهر شوند و نشان‌دهنده نزدیک شدن به مرز دیابت آشکار هستند.
• عدد پیش دیابت یا قند پره دیابت که در بخش قبل توضیح دادیم، معیار قطعی برای شروع مداخلات سبک زندگی و درمانی محسوب می‌شود.

پیش دیابت بارداری

اصطلاح پیش دیابت بارداری معمولا به وضعیت قند خون بالاتر از نرمال اشاره دارد که در طول بارداری تشخیص داده می‌شود، اما به‌طور رسمی معیارهای کامل دیابت بارداری (GDM) را برآورده نمی‌کند. با این حال، در ادبیات علمی بیشتر بر دیابت بارداری تمرکز می‌شود.

زنانی که در معرض خطر بالای GDM هستند، در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲ پس از زایمان قرار دارند. غربالگری برای GDM بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری برای همه زنان توصیه می‌شود. مدیریت شامل رژیم غذایی، ورزش و در صورت نیاز، دارو (مانند انسولین) است.

پیش دیابت در کودکان

شیوع پیش دیابت در کودکان و نوجوانان به‌دلیل افزایش چاقی در این گروه سنی رو به افزایش است. عوامل خطر مشابه بزرگسالان است (سابقه خانوادگی، نژاد، چاقی). تشخیص در کودکان با استفاده از همان معیارهای آزمایشگاهی بزرگسالان (FBS ،OGTT ،HbA1c) انجام می‌شود.

اهمیت مدیریت این وضعیت در کودکان بسیار بالاست، زیرا پیشرفت زودهنگام به دیابت نوع ۲، عمر مفید را به‌شدت کاهش می‌دهد و خطر عوارض دیررس را افزایش می‌دهد. تمرکز اصلی بر مداخله تغذیه‌ای و افزایش فعالیت بدنی است.

چه مدت طول می کشد پیش دیابت به دیابت تبدیل شود؟

مدت زمان تبدیل پری دیابت به دیابت نوع ۲ بسیار متغیر است و به‌شدت به میزان تلاش فرد برای اصلاح سبک زندگی بستگی دارد. مطالعات نشان می‌دهند که بدون مداخله، سالانه ۵ تا ۱۰ درصد از افراد مبتلا به پری دیابت به دیابت نوع ۲ آشکار تبدیل می‌شوند.

این فرآیند می‌تواند در طول سه تا هفت سال رخ دهد. با این حال، با تغییرات مناسب در سبک زندگی، این روند به‌طور قابل توجهی کُند یا حتی معکوس می‌شود.

درمان قطعی پیش دیابت

درمان قطعی پیش دیابت به‌معنای معکوس کردن کامل اختلالات متابولیک و بازگرداندن قند خون به محدوده طبیعی است. شواهد علمی قوی نشان می‌دهند که در بسیاری موارد، درمان پره دیابت از طریق تغییرات فشرده در سبک زندگی قابل دستیابی است.

- ارکان اصلی درمان:

• کاهش وزن: هدف ۵ تا ۱۰ درصد کاهش وزن پایدار.
• ورزش منظم: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته.
• رژیم غذایی سالم: کاهش کالری، محدود کردن کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده و قندهای افزودنی و افزایش مصرف فیبر و چربی‌های سالم.

درمان پری دیابت با رویکرد تغییر سبک زندگی می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را تا ۵۸ درصد کاهش دهد، که بسیار موثرتر از بسیاری از مداخلات دارویی به‌تنهایی است.

متفورمین تنها داروی پیش دیابت است که در برخی موارد خاص توصیه می‌شود. استفاده از مکمل‌های مفید برای مبتلایان به پیش دیابت نیز در کنار اصلاحات سبک زندگی می‌تواند به بهبود شرایط کمک کند.

متفورمین برای پیش دیابت

متفورمین (Metformin) تنها داروی خوراکی است که توسط نهادهای معتبری مانند انجمن دیابت آمریکا برای درمان پیش دیابت در جمعیت‌های خاص توصیه می‌شود.

- توصیه‌های کلیدی برای مصرف متفورمین در پیش دیابت:

متفورمین برای پیش دیابت به‌عنوان خط اول درمان برای همه افراد پری دیابت توصیه نمی‌شود.
 

استفاده از متفورمین باید برای افراد با بالاترین خطر پیشرفت به دیابت، که معمولا شامل موارد زیر است، در نظر گرفته شود:

• HbA1c بین 6% تا 6.4%
• افراد دارای اضافه وزن شدید با BMI مساوی یا بیشتر از kg/m² 35
• سن کمتر از ۶۰ سال
• زنان دارای سابقه دیابت بارداری (GDM)

برای درمان پیش دیابت با متفورمین، دوز معمول شروع  250 تا 500 میلی‌گرم دو بار در روز است. کارآزمایی بالینی DPP نشان داد که متفورمین برای پیش دیابت می‌تواند خطر پیشرفت به دیابت را تا ۳۱ درصد کاهش دهد، اما نسبت به تغییرات سبک زندگی کمتر موثر بود.

پیش دیابتی‌ها چه بخورند؟

رژیم غذایی برای افراد پیش دیابتی باید بر کنترل قند خون، بهبود حساسیت به انسولین و کاهش وزن (در صورت نیاز) تمرکز داشته باشد.

- اصول تغذیه‌ای:

1. کربوهیدرات‌های پیچیده و با فیبر بالا: مصرف غلات کامل (جو دوسر، کینوا، نان‌های سبوس‌دار)، حبوبات، سبزیجات غیرنشاسته‌ای (کلم، اسفناج، بروکلی) و میوه‌های کامل (ترجیحا با پوست). این مواد به‌دلیل شاخص گلیسمی پایین‌تر، قند خون را به آرامی بالا می‌برند.

2. پروتئین‌های کم‌چرب: مرغ و ماهی (به‌ویژه ماهی‌های چرب حاوی امگا ۳ مانند سالمون)، تخم‌مرغ و محصولات لبنی کم‌چرب. پروتئین در ایجاد سیری طولانی مدت و حفظ توده عضلانی موثر است.

3. چربی‌های سالم: روغن‌های غیراشباع (مانند روغن زیتون، آووکادو) و آجیل‌ها و دانه‌ها. محدود کردن چربی‌های اشباع (گوشت‌های پرچرب) و چربی‌های ترانس.

4. حذف قندهای ساده: حذف نوشابه‌های قندی، آبمیوه‌های صنعتی، کیک‌ها، شیرینی‌ها و دسرهای پرشکر.
 

- تنظیم وعده‌ها و میان وعده‌ها:

• وعده‌های غذایی کوچک و مکرر: صبحانه افراد پیش دیابت باید شامل کربوهیدرات‌های پیچیده (مانند جو دوسر یا نان سبوس‌دار) و پروتئین باشد تا قند خون را پایدار نگه دارد. تقسیم کالری روزانه به ۳ وعده اصلی و 3 میان وعده می‌تواند به جلوگیری از افزایش ناگهانی قند خون کمک کند.
• میان وعده‌ها: بهتر است شامل ترکیبی از پروتئین و فیبر باشد؛ مانند ماست یونانی ساده با توت، یک مشت آجیل، یا سبزیجات با هوموس.

سوالات در مورد پیش دیابت

1- پری دیابتیک چیست؟

فردی است که دارای سطوح قند خونی بالاتر از حد طبیعی است (قند ناشتا بین 100 تا 125 میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا HbA1c بین 5.7% تا 6.4%)، اما هنوز به معیار تشخیصی دیابت نوع ۲ نرسیده است. این وضعیت نشان‌دهنده مقاومت به انسولین است.

2- پره دیابت در بارداری چیست؟

به‌طور معمول به اختلال عدم تحمل گلوکز در دوران بارداری گفته می‌شود که به‌طور کامل معیار دیابت بارداری را برآورده نمی‌کند. تشخیص زودهنگام و مدیریت آن برای جلوگیری از عوارض مادری و جنینی و خطر دیابت نوع ۲ در آینده حیاتی است.

3- علت پیش دیابت چیست؟

ناشی از مقاومت به انسولین (کاهش پاسخ‌دهی سلول‌ها به انسولین) و عدم توانایی سلول‌های بتا پانکراس در تولید انسولین کافی برای غلبه بر این مقاومت است. عوامل ژنتیکی و محیطی (به‌ویژه چاقی و کم‌تحرکی) نقش اصلی را دارند.

4- علائم پره دیابت چیست؟

اغلب بدون علامت است (دیابت خاموش). در صورت بروز، ممکن است شامل آکانتوز نیگریکانس، خستگی یا تاری دید خفیف باشد. تشخیص اصلی با آزمایش خون (HbA1c ،FBS ،OGTT) تایید می‌شود.

5- عوارض پیش دیابت چیست؟

با وجود عدم تشخیص دیابت آشکار، پری دیابت می‌تواند به عروق و قلب آسیب برساند و خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی-عروقی، سکته مغزی و آسیب‌های میکروواسکولار را در بلندمدت افزایش دهد.

6- درمان پیش دیابت چیست؟

خط اول درمان شامل تغییرات فشرده در سبک زندگی (کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن، ۱۵۰ دقیقه ورزش هفتگی، رژیم غذایی سالم) است. این رویکرد موثرترین روش برای معکوس کردن این وضعیت است.

7- داروی پیش دیابت چیست؟

متفورمین تنها داروی خوراکی توصیه شده است، که برای افراد دارای بالاترین خطر (مانند BMI بالا و HbA1c نزدیک به دیابت) در نظر گرفته می‌شود و باید همراه با تغییرات سبک زندگی مصرف شود.

سخن پایانی

پری دیابت یک وضعیت خاموش اما هشداردهنده است که نباید نادیده گرفته شود. تشخیص آن نه یک حکم، بلکه یک فرصت طلایی برای اقدام موثر و پیشگیرانه است. شناخت عوامل خطر ابتلا به دیابت و توجه به سطوح مرزی قند خون، مسیر نجات را مشخص می‌کند.

شواهد علمی به‌وضوح نشان می‌دهند که هسته اصلی مدیریت این وضعیت، تغییرات اثبات‌شده در سبک زندگی شامل کاهش وزن، رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم است. این اقدامات نه‌تنها خطر پیشرفت به دیابت نوع ۲ را تا حد قابل توجهی کاهش می‌دهند، بلکه سلامت قلب و عروق را نیز بهبود می‌بخشند.

بنابراین، برای هر فردی که در معرض خطر است، اقدام فوری برای اتخاذ یک زندگی سالم، بهترین سرمایه‌گذاری برای آینده سلامتی خواهد بود.

انواع فراورده‌های تخصصی دیابت را می‌توانید با تضمین اصالت و کیفیت در داروخانه آنلاین داروکده بیابید. داروکده به‌عنوان اولین و بزرگترین داروخانه آنلاین کشور، با کسب بالاترین امتیاز اعتماد الکترونیکی و پشتیبانی تیم علمی متخصص، نه‌تنها تنوعی گسترده از محصولات را عرضه می‌کند، بلکه مرجعی معتبر برای اطلاعات سلامت نیز به شمار می‌رود.

مجله علمی داروکده، مرجعی معتبر و تخصصی است که با هدف ارتقای دانش عمومی، جدیدترین نتایج پژوهش‌ها و اطلاعات دقیق حوزه سلامت را به‌طور منظم منتشر می‌نماید. این مجله توسط تیم علمی متخصص داروکده به‌روزرسانی شده و ابزاری مطمئن برای دسترسی به محتوای کاربردی و مبتنی بر شواهد علمی است.

در صورت نیاز به مشاوره تخصصی در خصوص محصولات سلامت‌محور یا طرح هرگونه سوال مرتبط، لطفا نظرات و پرسش‌های خود را در بخش مربوطه ثبت نمایید تا کارشناسان ما در اسرع وقت به شما پاسخ دهند. انتقادات و پیشنهادات سازنده شما، سرمایه ما برای بهبود مستمر کیفیت خدمات است.