همه چیز در مورد هورمون تستوسترون

هورمون تستوسترون، به عنوان یکی از مهم‌ترین هورمون‌های استروئیدی در بدن انسان، نقش محوری در تنظیم فرآیندهای فیزیولوژیک، توسعه جنسی و حفظ سلامت کلی ایفا می‌کند. تستوسترون که عمدتاً به عنوان آندروژن اصلی شناخته می‌شود، تأثیرات گسترده‌ای بر سیستم‌های تولیدمثلی، عضلانی، استخوانی و متابولیک دارد. بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که تستوسترون نه تنها در تمایز جنسی اولیه مؤثر است، بلکه در طول زندگی بر عملکرد شناختی، خلق‌وخو و سلامت قلبی-عروقی نیز تأثیرگذار است. مطالعات تأکید دارند که مکانیسم‌ عمل تستوسترون از طریق اتصال به گیرنده‌های آندروژنی و فعال‌سازی مسیرهای سیگنالینگ ژنی رخ می‌دهد، که منجر به افزایش سنتز پروتئین و بهبود بیوانرژی عضلانی می‌شود. در این مقاله، بر اساس شواهد علمی معتبر، به جنبه‌های مختلف این هورمون پرداخته می‌شود. تمرکز ویژه بر خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی تستوسترون قرار دارد تا درک دقیق‌تری از عملکردهای آن ارائه شود.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• تستوسترون چیست؟
• تاریخچه تستوسترون
• متابولیسم تستوسترون
• خواص تستوسترون
• کار هورمون تستوسترون چیست؟
• سطوح طبیعی هورمون تستوسترون
• کاربرد تستوسترون
• اختلالات تستوسترون
• علائم کمبود و ازدیاد تستوسترون
• تشخیص کمبود تستوسترون
• تستوسترون در بدنسازی
• اثرات مصرف مکمل و آمپول تستوسترون

مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه
 

تستوسترون چیست؟

تستوسترون یک هورمون استروئیدی از کلاس آندروستان است که از کلسترول مشتق می‌شود و فرمول شیمیایی آن C₁₉H₂₈O₂ است. ساختار آن شامل چهار حلقه استروئیدی (سه حلقه شش‌ضلعی و یک حلقه پنج‌ضلعی) با یک گروه کتون و یک گروه هیدروکسیل است. این ساختار اجازه می‌دهد تا تستسترون به راحتی به گیرنده‌های سلولی متصل شود و اثرات آنابولیک (مانند افزایش سنتز پروتئین و رشد بافتی) و آندروژنیک (مانند توسعه ویژگی‌های جنسی مردانه) خود را اعمال کند.

خواص شیمیایی تستوسترون شامل لیپوفیلی بودن آن است که امکان عبور از غشای سلولی را فراهم می‌کند و نیمه‌عمر بیولوژیکی آن حدود ۱۰ تا ۱۰۰ دقیقه است، که به سرعت متابولیسم آن در کبد اشاره دارد. تبدیل تستوسترون به متابولیت‌های فعال مانند دی‌هیدروتستوسترون (DHT) از طریق آنزیم ۵ آلفا-ردوکتاز، مکانیسم کلیدی در اعمال اثرات آن در بافت‌های هدف مانند پروستات و فولیکول‌های مو است.

مطالعات اخیر نشان می‌دهد که این تبدیل می‌تواند تحت تأثیر عوامل محیطی قرار گیرد، که منجر به اختلال در خواص هورمونی می‌شود. همچنین، تستوسترون دارای خواص آنتی‌کاتابولیک است که از تجزیه پروتئین‌ها جلوگیری می‌کند و در حفظ تعادل نیتروژنی بدن نقش دارد.

برای کسب اطلاعات بیشتر در ارتباط با افزایش سطح تستوسترون بدن، پیشنهاد می‌شود مقاله "8 روش طبیعی جهت افزایش سطح تستوسترون بدن" تالیف و ترجمه دکتر داروساز کوشا شهیدی را در مجله داروکده مطالعه فرمایید.
 

تاریخچه تستوسترون

اثرات تستوسترون از دوران باستان شناخته شده بود، اما کشف رسمی آن در سال ۱۸۴۹ توسط آرنولد برتولد با آزمایش‌های پیوند بیضه آغاز شد. در ۱۸۸۹، چارلز ادوارد براون عصاره بیضه را تزریق کرد. جداسازی خالص در ۱۹۳۵ توسط ارنست لاکور و سنتز توسط بوتناندت و روژیچکا (جایزه نوبل ۱۹۳۹) انجام شد. توسعه درمانی از دهه ۱۹۴۰ گسترش یافت و امروزه TRT بخشی از پزشکی مدرن است.
 

متابولیسم تستوسترون

سنتز تستوسترون از کلسترول آغاز می‌شود و عمدتاً در سلول‌های لایدیگ بیضه‌ها در مردان (۹۵ درصد تولید) و در سلول‌های تکال تخمدان‌ها و غدد فوق‌کلیوی در زنان رخ می‌دهد. فرآیند شامل مراحل آنزیمی متعددی است: ابتدا کلسترول به پرگننولون تبدیل می‌شود توسط آنزیم CYP11A1، سپس از طریق مسیرهای دلتا به آندروستن‌دیون و نهایتاً با کمک آنزیم‌های کلیدی مانند CYP17A1 و ۱۷β- هیدروکسی‌استروئید دهیدروژناز نوع 3 به تستوسترون می‌رسد.

تنظیم سنتز توسط محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-گنادال انجام می‌شود، جایی که هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GnRH) تولید هورمون لوتئینیزینگ (LH) را تحریک می‌کند، و LH مستقیماً سنتز تستوسترون را افزایش می‌دهد.

سنتز تستوسترون وابسته به اکسیداسیون آنزیمی است که می‌تواند توسط عوامل خارجی مانند بیس‌فنول A مختل شود و منجر به کاهش تولید و اختلال در خواص هورمون شود. متابولیسم تستوسترون در کبد رخ می‌دهد و منجر به دفع آن از طریق ادرار می‌شود، با حالت‌های کونژوگاسیون که نیمه‌عمر آن را تنظیم می‌کند.
 

خواص تستوسترون

هورمون تستسترون اثرات گسترده‌ای دارد:

- تستوسترون در مردان نقش اصلی در توسعه اندام‌های تولیدمثلی و ویژگی‌های جنسی ثانویه ایفا می‌کند، از جمله افزایش توده عضلانی، تراکم استخوانی و عمق صدا؛ همچنین، این هورمون اسپرماتوژنز، میل جنسی و تولید گلبول‌های قرمز خون را تنظیم می‌نماید.

- تستوسترون در زنان به حفظ سلامت استخوان‌ها، بهبود عملکرد شناختی و حمایت از میل جنسی کمک می‌کند و اغلب به استروژن تبدیل می‌شود؛ تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که این هورمون از طریق افزایش تعداد گلبول‌های قرمز، بهبود جریان خون بافتی و افزایش جرم میتوکندریایی، سطح انرژی عضلانی را ارتقا می‌بخشد.

خواص عملکردی تستسترون نرمال شامل اثرات آنابولیک بر عضلات اسکلتی، اثرات آنتی‌کاتابولیک بر پروتئین‌ها و تنظیم متابولیسم چربی‌ها است که در نهایت به کاهش چربی احشایی و افزایش توده بدون چربی بدن منجر می‌شود. علاوه بر این، بر رفتار اجتماعی، رویکرد به پاداش و محاسبات ذهنی تأثیرگذار است، به طوری که سطوح بالاتر آن انتظارات از بازخوردهای مثبت اجتماعی را افزایش می‌دهد. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که تستوسترون خواص ضدالتهابی دارد و می‌تواند التهاب را در بافت‌های مفصلی کاهش دهد، هرچند اثرات آن بر تاندون‌ها در زنان ممکن است منجر به افزایش آسیب‌پذیری شود.
 

کار هورمون تستوسترون چیست؟

در مرحله جنینی، تستوسترون تمایز مجاری ولفین به سیستم تولیدمثلی مردانه را تسهیل می‌کند و ساختارهای مولرین را مهار می‌کند. در نوزادی، افزایش موقتی آن ممکن است در مردانه‌سازی مغز نقش داشته باشد. در بلوغ، باعث رشد عضلانی، بسته شدن صفحات رشد استخوانی و افزایش لیبیدو می‌شود. در بزرگسالی، حفظ توده عضلانی، تراکم استخوانی و سلامت قلبی را حمایت می‌کند.

مطالعات اخیر نشان می‌دهد که سطوح مناسب تستوسترون خطر بیماری‌های قلبی-عروقی را کاهش می‌دهد و بر سلامت متابولیک، تولیدمثلی و روانی تأثیر مثبت دارد. خواص توسعه‌ای تستوسترون شامل تحریک رشد استخوانی و عضلانی است. همچنین، اثرات بر سلامت شامل کاهش خطر پوکی استخوان، بهبود خلق‌وخو و افزایش انرژی است، با خواص آنتی‌آندروژنیک که در برخی موارد التهاب را تعدیل می‌کند.

سطوح طبیعی هورمون تستوسترون

سطوح تستوسترون بر حسب نانوگرم بر دسی‌لیتر اندازه‌گیری می‌شود و بالاترین مقدار آن در صبح است.

- در مردان: سطوح در نوزادی کمتر از ng/dL 12، در نوجوانی تا ng/dL 1010 افزایش یافته و در بزرگسالی بین ng/dL ۱۹۳ تا ۸۲۴ است. (با کاهش سالانه ۱ تا ۲ درصد پس از ۳۰ سالگی)

- در زنان: سطوح پایین‌تر بوده و کمتر از ng/dL ۴۰ در نوجوانی تا بزرگسالی باقی می‌ماند.

تحقیقات روند کاهشی سطوح تستوسترون در جمعیت‌های مدرن را تأیید کرده و آن را به عوامل محیطی نسبت می‌دهد. سطوح آزاد تستوسترون، که بخش فعال هورمون است، برای ارزیابی دقیق‌تر استفاده می‌شود و راهنماهای انجمن اورولوژی آمریکا سطوح زیر ng/dL ۳۰۰ را به عنوان آستانه کمبود تعریف می‌کنند. سطوح طبیعی آن شامل نوسانات روزانه و وابسته به سن است، که در مردان مسن می‌تواند به کاهش توده عضلانی منجر شود.
 

کاربرد تستوسترون

در مردان، تستوسترون برای درمان هیپوگنادیسم، بهبود عملکرد جنسی و افزایش توده عضلانی در افراد مسن کاربرد دارد. در زنان، برای درمان اختلال تمایل جنسی پس از یائسگی و حمایت از سلامت عروقی استفاده می‌شود.

بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد که درمان جایگزینی تستوسترون (TRT) علائم افسردگی و خستگی را در هر دو جنس کاهش می‌دهد، اما باید با احتیاط تجویز شود تا از ریسک‌های قلبی جلوگیری شود. دیگر کاربردهای آن شامل استفاده در درمان سرطان پستان در زنان و دیسفوریای جنسیتی است، با فرمولاسیون‌های جدید مانند ایمپلنت‌های زیرپوستی که سطوح پایدار فراهم می‌کنند.

اختلالات تستوسترون

اختلالات شامل هیپوگنادیسم (کمبود) و هیپرآندروژنیسم (ازدیاد) است. هیپوگنادیسم اولیه (مانند سندرم کلاین‌فلتر) و ثانویه (مانند سندرم کالمان) شایع هستند. هیپرآندروژنیسم در زنان اغلب با سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا هیپرپلازی مادرزادی آدرنال مرتبط است. سایر اختلالات مانند کمبود ۵ آلفا-ردوکتاز و عدم حساسیت به آندروژن نیز بررسی شده‌اند. شرایط پاتولوژیک شامل اختلال تولید تستوسترون طبیعی و تعادل هورمونی است که می‌تواند به ناباروری یا اختلالات متابولیک منجر شود.

علائم کمبود و ازدیاد تستوسترون

- تستوسترون پایین در مردان می‌تواند علائم کمبود تستوسترون نظیر کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، خستگی مزمن، افسردگی، کاهش توده عضلانی و پوکی استخوان را به همراه داشته باشد؛ علل اصلی کمبود تستوسترون شامل افزایش سن، آسیب به بیضه‌ها، عفونت‌ها، درمان با شیمی‌درمانی و اختلالات ژنتیکی است.

- تستوسترون بالا در مردان ممکن است منجر به بلوغ زودرس شود؛ در حالی که تستوسترون بالا در زنان، علائمی مانند هیرسوتیسم (رشد موهای زائد)، آکنه شدید، بی‌نظمی در قاعدگی و نازایی را ایجاد می‌کند. مطالعات اخیر نشان می‌دهد که ازدیاد تستوسترون ممکن است فعال‌سازی پلاکت و التهاب را افزایش دهد و ریسک قلبی-عروقی را بالا ببرد.

- علل اصلی افزایش تستوسترون شامل وجود تومورها (در غدد فوق‌کلیوی یا تخمدان‌ها)، مصرف نابجای استروئیدهای آنابولیک و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) است.
 

تشخیص کمبود تستوسترون

تشخیص با اندازه‌گیری تستوسترون کل و آزاد صبحگاهی در دو نوبت آغاز می‌شود. سطوح زیر ng/dL ۳۰۰ در مردان کمبود را نشان می‌دهد. ارزیابی شامل اندازه‌گیری LH و FSH برای تمایز اولیه/ثانویه، کاریوتیپ ژنتیکی و تست تحریک ACTH است. راهنماهای اخیر بر ترکیب علائم بالینی با نتایج آزمایشگاهی تأکید دارند و برای اندازه‌گیری دقیق‌تر توصیه می‌شود.
 

تستوسترون در بدنسازی

تستوسترون طبیعی برای بدنسازی با افزایش سنتز پروتئین، رشد عضلات را تسهیل می‌کند و سطوح بالاتر آن با افزایش توده بدون چربی و قدرت عضلانی، به ویژه در تمرینات مقاومتی مرتبط است. تحقیقات نشان می‌دهد که تستوسترون سلول‌ عضلانی را فعال نموده و ریکاوری را بهبود می‌بخشد، اما تزریق غیرمجاز آمپول تستوسترون، ریسک‌های سلامتی از جمله ریسک آسیب کبدی و قلبی دارد.
 

اثرات مصرف مکمل و آمپول تستوسترون

مصرف تستوسترون از طریق تزریق یا مصرف مکمل خوراکی، سطوح را افزایش می‌دهد و علائم کمبود را، از جمله افزایش انرژی، میل جنسی و توده عضلانی بهبود می‌بخشد. مکمل‌های طبیعی مانند محصولات افزایش تستوسترون یا محصولات ویتامین دی ممکن است سطوح را کمی افزایش دهند زیرا ارتباط ویتامین دی و تستوسترون در سنتز آن بسیار حائز اهمیت است.

با این حال، عوارض تستوسترون شامل آکنه، ژنیکوماستی، کاهش تولید اسپرم، افزایش هماتوکریت، آسیب کبدی و آپنه خواب است. بررسی‌ها تأکید دارند که درمان جایگزینی باید تحت نظارت پزشکی باشد تا از ریسک‌های قلبی و پروستات جلوگیری شود. سایر عوارض شامل افزایش خشونت مردانه، بزرگ شدن پروستات، آسیب کبد و ریسک تومورهای کبدی است. ریسک‌های بلندمدت ممکن است شامل بیماری‌های قلبی و سرطان پروستات باشد.
 

سخن پایانی

هورمون تستوسترون به عنوان یکی از کلیدی‌ترین عوامل تنظیم‌کننده فرآیندهای فیزیولوژیک بدن انسان، نقش حیاتی در حفظ تعادل هورمونی، توسعه جنسی، سلامت عضلانی-استخوانی، عملکرد متابولیک و حتی جنبه‌های شناختی و روانی ایفا می‌کند. بررسی‌های علمی جامع نشان می‌دهد که حفظ سطوح طبیعی این هورمون نه تنها برای عملکرد بهینه سیستم تولیدمثلی ضروری است، بلکه با کاهش خطر بیماری‌های قلبی-عروقی، پوکی استخوان و اختلالات خلقی مرتبط است؛ با این حال، هرگونه عدم تعادل می‌تواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد. درمان‌های جایگزینی، هنگامی که بر اساس ارزیابی دقیق بالینی و آزمایشگاهی انجام شوند، می‌توانند کیفیت زندگی را به طور قابل توجهی بهبود بخشند، اما همواره باید تحت نظارت متخصصان پزشکی صورت گیرند تا ریسک‌های احتمالی به حداقل رسانده شود.

داروخانه آنلاین داروکده، با دریافت مجوز رسمی از سازمان غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران و کسب نشان اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، مجموعه‌ای از متخصصان تغذیه و داروسازان حرفه‌ای را گرد هم آورده تا خدماتی برجسته ارائه دهد و آگاهی عمومی در حوزه سلامت را ارتقا بخشد. این مجموعه با هدف بهبود دانش جامعه و پاسخگویی به نیازهای کاربران، مجله علمی داروکده را راه‌اندازی کرده است. این مجله با نظارت دقیق کارشناسان و بهره‌گیری از جدیدترین دستاوردهای علمی، محتوایی معتبر و کاربردی در زمینه سلامت تولید می‌کند تا اطلاعات قابل اعتماد و راهکارهای مؤثری برای بهبود کیفیت زندگی در اختیار مخاطبان قرار گیرد.

داروکده از طریق پلتفرم آنلاین پرسش و پاسخ، فضایی کارآمد و ساده برای ارتباط با متخصصان خود فراهم کرده است. شما می‌توانید سؤالات، نظرات یا پیشنهادهای خود را در این بستر مطرح کرده و از مشاوره تخصصی تیم علمی داروکده بهره‌مند شوید. ما اعتقاد داریم که نظرات و پیشنهادهای شما نقش مهمی در بهبود خدمات ما ایفا می‌کند. بنابراین، از شما دعوت می‌کنیم با به‌اشتراک‌گذاشتن دیدگاه‌های خود، در این مسیر با ما همراه شوید.

:References

Rojas-Zambrano JG, Rojas-Zambrano A, Rojas-Zambrano AF. Impact of Testosterone on Male Health: A Systematic Review. Cureus. 2025;17(4)

Rojas-Zambrano JG, Rojas-Zambrano AR, Rojas-Zambrano AF, Barahona-Cueva GE, Rojas-Zambrano A, Rojas-Zambrano Sr AF. Benefits of Testosterone Hormone in the Human Body: A Systematic Review. Cureus. 2025 Feb 9;17(2)

Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, Hayes FJ, Hodis HN, Matsumoto AM, Snyder PJ, Swerdloff RS, Wu FC, Yialamas MA. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an endocrine society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2018 May;103(5):1715-44

Kelly DM, Jones TH. Testosterone: a metabolic hormone in health and disease. Journal of Endocrinology. 2013 Jun 1;217(3):R25-45

Bhasin S, Storer TW, Berman N, Callegari C, Clevenger B, Phillips J, Bunnell TJ, Tricker R, Shirazi A, Casaburi R. The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. New England Journal of Medicine. 1996 Jul 4;335(1):1-7

Travison TG, Vesper HW, Orwoll E, Wu F, Kaufman JM, Wang Y, Lapauw B, Fiers T, Matsumoto AM, Bhasin S. Harmonized reference ranges for circulating testosterone levels in men of four cohort studies in the United States and Europe. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2017 Apr 1;102(4):1161-73

Morgentaler A, Traish A. The history of testosterone and the evolution of its therapeutic potential. Sexual medicine reviews. 2020 Apr;8(2):286-96

Bhat SZ, Dobs AS. Testosterone replacement therapy: a narrative review with a focus on new oral formulations. touchREVIEWS in Endocrinology. 2022 Aug 24;18(2):133