ویتامین C ویتامین محلول در آب

ویتامین C یکی از مهم‌ترین ویتامین های محلول در آب است که نقش اساسی در حفظ سلامت عمومی، عملکرد سیستم ایمنی، ساخت کلاژن، ترمیم بافت‌ها و محافظت از سلول‌ها در برابر استرس اکسیداتیو ایفا می‌کند. کمبود این ویتامین، که می‌تواند حتی با علائم خفیف و مبهم آغاز شود، در صورت تداوم به مشکلات جدی‌تری منجر گردد.  

در این مقاله از مجله علمی داروکده، به‌صورت دقیق و مستند بررسی می‌کنیم که نشانه های کمبود ویتامین C در بدن چیست و در صورت عدم توجه به آن ها، کمبود ویتامین C باعث چه می شود؟
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• فواید ویتامین C برای بدن
• کمبود ویتامین C چه علائمی دارد؟
• کمبود ویتامین C چه عوارضی دارد؟
• برای کمبود ویتامین ث چی بخوریم؟

مدت زمان تقریبی مطالعه: 5 دقیقه
 

فواید ویتامین C برای بدن

ویتامین C یا اسید آسکوربیک (Ascorbic Acid) یکی از ریزمغذی‌های محلول در آب و از عناصر ضروری برای حفظ سلامت عمومی و عملکرد صحیح دستگاه‌های مختلف بدن است. این ویتامین در گروه آنتی‌اکسیدان‌های قدرتمند قرار می‌گیرد و توانایی بالایی در خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد و جلوگیری از آسیب اکسیداتیو به بافت‌ها دارد.

از منظر بیوشیمیایی، ویتامین C نقش کوفاکتوری در بسیاری از واکنش‌های آنزیمی دارد، به‌ویژه در مسیرهایی که برای ساخت پروتئین کلاژن، تشکیل ناقل‌های عصبی، متابولیسم اسیدهای آمینه و تنظیم عملکرد ایمنی حیاتی هستند.
با توجه به این‌که انسان برخلاف برخی جانوران فاقد آنزیم های لازم برای ساخت ویتامین ث است، دریافت روزانه آن از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها ضروری خواهد بود.

اهمیت این ویتامین تنها به نقش‌های شناخته‌شده آن در سلامت پوست و پیشگیری از سرماخوردگی محدود نمی‌شود؛ بلکه ویتامین C یک عنصر کلیدی در تعادل سلولی، عملکرد میتوکندری، سلامت عروق، تعدیل التهاب و بهبود روند ترمیم بافت‌ها است.

در ادامه فواید ویتامین C برای بدن را بررسی می کنیم:

عملکرد آنتی‌اکسیدانی و محافظت در برابر استرس اکسیداتیو

ویتامین سی یکی از مؤثرترین آنتی‌اکسیدان‌های محلول در آب است که با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد از ساختارهای حیاتی سلول شامل DNA، پروتئین‌ها و لیپیدهای غشایی محافظت می‌کند. این عملکرد در کاهش التهاب مزمن، پیشگیری از بیماری‌های وابسته به استرس اکسیداتیو و به تعویق انداختن روند پیری بیولوژیک نقش مهمی دارد.

حضور مستمر ویتامین C در مایعات بدن، این امکان را فراهم می‌کند که در خط مقدم دفاع آنتی‌اکسیدانی عمل کرده و محیط سلولی را در برابر عوامل آسیب‌رسان پایدار نگه دارد.
 

شرکت در سنتز، پایداری و بلوغ کلاژن

کلاژن یکی از مهم‌ترین پروتئین‌های ساختاری در بدن است که در بافت‌هایی همچون پوست، استخوان‌ها، غضروف‌ها، تاندون‌ها، لثه‌ها و دیواره رگ‌های خونی وجود دارد.

ویتامین C کوفاکتور ضروری آنزیم‌های پرویل‌هیدروکسیلاز و لیزیل‌هیدروکسیلاز است که برای تشکیل فرم پایدار و سه‌بعدی کلاژن به فعالیت آن‌ها نیاز است. به همین دلیل، ویتامین C یکی از عناصر ضروری در ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده و حفظ سلامت ساختارهای بدن به شمار می‌آید.
 

ویتامین C برای سلامت پوست

ویتامین C به دلیل نقش تعیین کننده در ساخت کلاژن، یکی از مؤثرترین مواد مغذی برای سلامت پوست محسوب می‌شود و حضور آن برای حفظ ظاهر جوان‌تر، بافت سالم و رنگ یکنواخت پوست ضروری است.

خاصیت آنتی‌اکسیدانی قوی ویتامین C باعث خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد ناشی از تابش خورشید و آلودگی می‌شود و در نتیجه می‌تواند از پیری زودرس پوست پیشگیری کند.

همچنین این ویتامین در کاهش تولید ملانین اضافی نقش دارد و به همین دلیل در روشن‌تر شدن لک‌های پوستی، کاهش تیرگی‌ها و یکنواخت شدن رنگ پوست مؤثر است.

به واسطه فواید متعدد ویتامین سی برای پوست، نه تنها دریافت خوراکی آن حائز اهمیت است، بلکه امروزه در بسیاری از محصولات مراقبت موضعی از آن کمک گرفته می شود در قالب انواع کرم و سرم پوستی ویتامین سی مورد استفاده قرار می گیرد. 
 

تقویت سیستم ایمنی و بهبود پاسخ دفاعی بدن

ویتامین C در چند سطح مختلف سیستم ایمنی نقش‌آفرینی می‌کند. این ماده فعالیت سلول‌های ایمنی مانند نوتروفیل‌ها، لنفوسیت‌ها و فاگوسیت‌ها را افزایش می‌دهد و به بهبود توانایی بدن در مبارزه با عوامل بیماری‌زا کمک می‌کند.
علاوه‌براین، ویتامین C از سلول‌های ایمنی در برابر آسیب اکسیداتیو ناشی از فرایندهای التهابی محافظت کرده و تنظیم تولید سایتوکاین‌ها (مولکول‌های پیام‌رسان سیستم ایمنی) را تسهیل می‌کند.

نتیجه این عملکردها، افزایش مقاومت بدن در برابر عفونت‌ها، کاهش شدت بیماری‌های تنفسی و تسریع روند بهبود بیماری‌ها است. به همین دلیل، معمولا از ویتامین سی به تنهایی یا ترکیب قرص زینک و ویتامین C برای ارتقای عملکرد ایمنی استفاده می گردد.
 

افزایش جذب آهن و کمک به پیشگیری از کم‌خونی

آهن موجود در منابع گیاهی به‌صورت آهن غیرهِم است که قابلیت جذب پایینی دارد. ویتامین C با تبدیل این نوع آهن به فرم فرو (Fe2+) باعث افزایش قدرت جذب آن در روده می‌شود.

این ویژگی برای افراد مبتلا به کم‌خونی، زنان باردار، نوجوانان و گیاه‌خواران اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا دریافت کافی ویتامین C می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی وضعیت آهن بدن را بهبود دهد و از بروز یا تشدید کم‌خونی جلوگیری کند.
 

مشارکت در سنتز هورمون‌ها و پیام‌رسان‌های عصبی

ویتامین C در ساخت برخی مولکول‌های مهم عصبی، از جمله نورآدرنالین نقش مستقیم دارد. نورآدرنالین از ناقل‌های عصبی مهم در تنظیم تمرکز، خلق‌وخو و واکنش‌های استرس است.

این نقش، ویتامین C را در سلامت روان، بهبود انرژی و عملکرد شناختی نیز دخیل می‌کند. در شرایط کمبود، اختلالات خفیف خلقی و کاهش توان ذهنی ممکن است مشاهده شود.
 

 نقش در متابولیسم انرژی و عملکرد آنزیمی

ویتامین C در بازسازی فرم فعال برخی آنزیم‌ها مشارکت دارد و در واکنش‌های متابولیکی مؤثر در تولید انرژی سلولی نقش ایفا می‌کند. این فعالیت‌ها به حفظ سرزندگی، کاهش احساس خستگی و پشتیبانی از عملکرد میتوکندری کمک می‌کند؛ به همین دلیل هم، کاهش طولانی‌مدت ویتامین C می‌تواند منجر به خستگی مزمن، ضعف عضلانی و کاهش کارایی فیزیکی شود.
 

کمبود ویتامین C چه علائمی دارد؟

کمبود ویتامین سی در این دوره و با رعایت یک رژیم غذایی متعادل و متنوع کمتر اتفاق می افتد و معمولا زمانی ایجاد می‌شود که میزان دریافت روزانه این ریزمغذی از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها کمتر از نیاز بدن باشد.

از آن‌جا که ویتامین C در بدن ذخیره‌سازی بلندمدت ندارد و به سرعت مصرف و دفع می‌شود، کاهش مصرف چند هفته‌ای می‌تواند سطح آن را در خون پایین بیاورد.

بدین ترتیب، اگرچه کمبود شدید و کلاسیک این ویتامین که سبب بیماری اسکوروی می شود، در جوامع امروزی کمتر دیده می‌شود، اما کمبود خفیف یا تحت‌بالینی که با علائم مبهم و تدریجی همراه است، همچنان شایع است و برخی افراد بدون آن‌که بدانند، با درجاتی از کمبود روبه‌رو هستند.
 

علت کمبود ویتامین سی در بدن چیست؟

این مشکل در شرایط و افراد زیر رایج تر است:

• افراد با مصرف میوه و سبزی پایین
• سالمندان
• بیماران مبتلا به اختلالات سوءجذب
• مصرف افراطی و مزمن الکل و سیگار

 در ادامه، تمام علائم کمبود ویتامین C از خفیف تا شدید را به ترتیب نام می بریم و به این سوال پاسخ می دهیم که نشانه های کمبود ویتامین C در بدن چیست؟

- خستگی مداوم و کاهش سطح انرژی

اولین علامت کمبود ویتامین C در بیشتر افراد، خستگی غیرمعمول و کاهش سطح انرژی است. این حالت به دلیل نقش ویتامین C در متابولیسم انرژی، عملکرد میتوکندری و مهار استرس اکسیداتیو ایجاد می‌شود.

افراد در مراحل ابتدایی معمولاً تغییر دیگری احساس نمی‌کنند و همین موضوع باعث می‌شود که این خستگی به عوامل دیگری مانند استرس، بی‌خوابی یا فعالیت زیاد نسبت داده شود؛ در نتیجه بسیاری از موارد کمبود ویتامین سی در همین مرحله نادیده گرفته می‌شود.
 

- احساس بی‌حالی و کاهش تمرکز

کاهش سطح ویتامین C بر ساخت برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی اثر می‌گذارد و می‌تواند باعث احساس سنگینی، افت خلق، کاهش تمرکز و کمی تيرگی در کارکرد ذهنی شود. این حالت جزو علائم خفیف کمبود است و به‌تدریج ایجاد می‌شود.
 

- خشکی و زبری پوست

کمبود ویتامین C موجب اختلال در ساخت کلاژن و افزایش استرس اکسیداتیو پوست می‌شود. در نتیجه، پوست به‌تدریج خشک، زبر و کم‌طراوت می‌شود و ممکن است حالت پوسته‌پوسته پیدا کند. این علامت یکی از معمول‌ترین نشانه‌های کمبود خفیف است.
 

- کبودی آسان پوست

عدم وجود مقدار کافی ویتامین C باعث شکنندگی رگ‌های کوچک زیر پوست می‌شود. به همین دلیل حتی ضربه‌های بسیار خفیف می‌توانند منجر به کبودی شوند. این علامت از نشانه‌های نسبتاً مشخص کمبود است و نشان‌دهنده ضعف دیواره مویرگ‌هاست.
 

- آسیب‌پذیری بیشتر در برابر عفونت‌ها

ویتامین C نقش کلیدی در عملکرد سلول‌های ایمنی دارد. کاهش آن باعث ضعف در پاسخ ایمنی، افزایش ابتلا به سرماخوردگی، طولانی‌تر شدن دوره بیماری‌ها و حساسیت بیشتر نسبت به عفونت‌های تنفسی می‌شود. این حالت معمولاً طی کمبود خفیف تا متوسط دیده می‌شود.
 

- خشکی، شکنندگی و تغییر حالت موها

کمبود ویتامین C می‌تواند موجب کاهش تولید کلاژن در فولیکول‌های مو و اختلال در جذب آهن شود. در نتیجه موها خشک، شکننده و گاهی پیچ‌خورده می‌شوند و ممکن است کمبود ویتامین C و ریزش مو نیز مرتبط باشد و  این علامت در مراحل اولیه و متوسط کمبود مشاهده می‌شود.
 

- خون‌مردگی‌های وسیع‌تر و دیرتر برطرف‌شونده

در ادامه ضعف مویرگ‌ها و کاهش کیفیت بافت همبند، خون‌مردگی‌ها بزرگ‌تر و ماندگارتر می‌شوند. بدن برای ترمیم آن‌ها زمان بیشتری نیاز دارد و این موضوع نشانه ورود کمبود به مرحله متوسط است.
 

- خشکی شدید پوست و ترک‌های پوستی

در این مرحله، اختلال در سنتز کلاژن شدیدتر می‌شود و پوست علاوه بر خشکی، حالت ترک‌خورده و گاهی ملتهب پیدا می‌کند. این حالت معمولاً همراه با سایر علائم متوسط کمبود دیده می‌شود.
 

- کمبود ویتامین C و خونریزی لثه

لثه‌ها به دلیل کاهش کلاژن و شکنندگی مویرگ‌ها متورم و حساس می‌شوند. گاهی حتی لمس یا مسواک زدن ملایم باعث درد و تحریک لثه می‌شود. این یکی از نشانه‌های ویژه کمبود متوسط ویتامین C است.
 

- ضعف عضلانی و کاهش توان بدنی

کاهش سطح ویتامین C بر عملکرد عضلات و جریان خون تأثیر می‌گذارد. در نتیجه فرد دچار ضعف حرکتی، کاهش استقامت و افت توان ورزشی می‌شود. این وضعیت نشان‌دهنده کمبود متوسط و رو به پیشرفت است.
 

- دیر خوب شدن زخم‌ها

ویتامین C برای تولید کلاژن و اصلاح ساختار بافت‌های آسیب‌دیده ضروری است. در مراحل پیشرفته کمبود، زخم‌ها دیر بسته می‌شوند و روند ترمیم پوست مختل می‌شود. این علامت نشان‌دهنده ورود به مرحله شدید کمبود است.
 

- خونریزی‌های زیرپوستی (پتشی و پورپورا)

در کمبود شدید، مویرگ‌ها به‌طور گسترده‌ای شکننده می‌شوند و خونریزی‌های نقطه‌ای یا تکه‌ای زیر پوست ایجاد می‌شود. این علامت هشداری جدی است و نشان می‌دهد که بدن با نقص قابل‌توجه در سنتز کلاژن مواجه شده است.
 

- درد استخوان و مفاصل

ضعف ساختار بافت همبند اطراف مفاصل و اختلال در سلامت غضروف و استخوان‌ها باعث درد عمیق و گاهی محدودیت حرکتی می‌شود. این علامت معمولاً در مرحله شدید کمبود رخ می‌دهد.
 

- تورم و تغییر ظاهر لثه‌ها

لثه‌ها در مراحل پایانی کمبود ویتامین C متورم، قرمز، دردناک و در موارد شدید «اسفنجی» می‌شوند. این وضعیت نشانه نزدیک شدن به فاز اسکوروی است.
 

- ظاهر خشن و برجسته فولیکول‌های پوستی

در اثر اختلال شدید در ساخت کلاژن، فولیکول‌های مو برجسته، زبر و ملتهب می‌شوند و پوست حالت دانه‌دانه پیدا می‌کند. این علامت یکی از نشانه‌های بسیار مشخص کمبود شدید است و معمولاً همراه مجموعه‌ای از دیگر علائم جدی ظاهر می‌شود.
 

کمبود ویتامین C چه عوارضی دارد؟

در این قسمت بررسی می کنیم که کمبود ویتامین C باعث چه بیماری می شود و عوارض ناشی از کمبود مزمن ویتامین سی چه مواردی خواهد بود.

کاهش کیفیت پوست و مو و پیری زودرس

در نبود ویتامین C، ساخت کلاژن کند و ناقص می‌شود و پوست به مرور خاصیت ارتجاعی خود را از دست می‌دهد. خطوط ریز و چین‌وچروک‌ها زودتر ظاهر می‌شوند، پوست خشک و نازک می‌شود و لکه‌های ناشی از آفتاب بیشتر بروز می‌کنند. کمبود مزمن همچنین موجب کندی روند ترمیم پوست و افزایش آسیب‌پذیری در برابر عوامل محیطی می‌شود.

همچنین، در نبود کافی ویتامین سی، فولیکول‌های مو دچار ضعف تغذیه‌ای می‌شوند و به دلیل کاهش تولید کلاژن و کاهش جذب آهن، موها شکننده، نازک و کم‌پشت می‌شوند. این وضعیت در کمبود طولانی‌مدت شدت بیشتری پیدا می‌کند.
 

مشکلات مزمن لثه و بیماری‌های پریودنتال

کاهش مداوم ویتامین C موجب التهاب لثه، خونریزی، افزایش عمق پاکت لثه و عقب‌رفتگی آن می‌شود. در درازمدت، ساختار بافت لثه ضعیف می‌شود و احتمال بروز بیماری‌های پریودنتال افزایش می‌یابد.
 

ضعف مزمن سیستم ایمنی

مصرف پایین ویتامین C برای مدت طولانی باعث اختلال در عملکرد سلول‌های ایمنی، کاهش توان دفاعی بدن و افزایش احتمال ابتلا به عفونت‌ها، به‌ویژه عفونت‌های تنفسی می‌شود. این افراد معمولاً دوره بیماری طولانی‌تری دارند و دیرتر بهبود پیدا می‌کنند.
 

کم‌خونی ناشی از کاهش جذب آهن

ویتامین C جذب آهن غیرهِم (آهن گیاهی) را افزایش می‌دهد. کمبود طولانی‌مدت آن می‌تواند به کم‌خونی، خستگی، رنگ‌پریدگی، سردی دست‌وپا و کاهش توان بدنی منجر شود. این مشکل در زنان و گیاه‌خواران شایع‌تر است.
 

تضعیف استخوان‌ها و مفاصل

کمبود پایدار ویتامین C بر سلامت غضروف و بافت همبند اطراف مفاصل اثر می‌گذارد و در طولانی‌مدت ممکن است باعث دردهای مفصلی، کاهش انعطاف و افزایش احتمال آسیب بافتی شود. در کودکان می‌تواند روی رشد استخوان تأثیر بگذارد.
 

افزایش استرس اکسیداتیو و التهاب مزمن

ویتامین C یکی از مهم‌ترین آنتی‌اکسیدان‌های بدن است. کاهش آن در طولانی‌مدت باعث افزایش رادیکال‌های آزاد و ایجاد التهاب مزمن می‌شود؛ وضعیتی که می‌تواند در طولانی‌مدت در بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی، متابولیک و حتی برخی سرطان‌ها نقش داشته باشد.
 

اسکوروی

اسکوروی پیشرفته‌ترین عارضه کمبود طولانی‌مدت ویتامین C است و زمانی رخ می‌دهد که بدن عملاً قادر به ساخت کلاژن نباشد. در این بیماری، فرد با خونریزی‌های زیرپوستی، تورم و خونریزی لثه‌ها، درد شدید استخوان و مفاصل، ضعف شدید و اختلال جدی در ترمیم زخم‌ها مواجه می‌شود. اسکوروی بدون درمان می‌تواند خطرناک باشد اما با دریافت ویتامین C به‌سرعت بهبود می‌یابد.
 

برای کمبود ویتامین ث چی بخوریم؟

درمان کمبود ویتامین سی در واقع، دریافت منابع غذایی و در صورت نیاز مکمل یاری با آن در نظر گرفته می شود.

برای کمبود ویتامین C چه قرصی بخوریم

بیشترین ویتامین C در کدام میوه است

برای جبران کمبود ویتامین C بهترین و بی‌خطرترین راه، استفاده منظم از منابع طبیعی این ویتامین است. ویتامین C در طیف گسترده‌ای از میوه‌ها و سبزیجات تازه وجود دارد، زیرا گرما و فرآوری صنعتی مقدار زیادی از آن را تخریب می‌کند.

منابع غذایی غنی از ویتامین سی شامل موارد زیر است:

• فلفل دلمه‌ای قرمز و نارنجی به عنوان غنی ترین منبع ویتامین سی
• گواوا
• کیوی
• پرتقال و سایر مرکبات، لیمو، گریپ‌فروت
• توت‌فرنگی
• پاپایا
• آناناس
• کلم بروکلی، گل‌کلم
• اسفناج، جعفری و سبزیجات برگ سبز تازه

مصرف روزانه ترکیبی از این مواد غذایی می‌تواند نیاز بدن را به طور کامل تأمین کند. برای جذب بهتر، توصیه می‌شود میوه‌ها و سبزیجات خام یا بخارپز مصرف شوند تا ویتامین C آن‌ها کمتر از بین برود.

بیشترین ویتامین C در کدام میوه است؟

در میان میوه‌ها، گواوا رکورددار بیشترین میزان ویتامین C است و معمولاً چند برابر مرکبات ویتامین C دارد. پس از گواوا، میوه‌هایی مانند کیوی، توت‌فرنگی، پاپایا، لیمو، پرتقال و گریپ‌فروت قرار می‌گیرند. اگرچه مرکبات به‌طور سنتی به‌عنوان منابع اصلی شناخته می‌شوند، اما از نظر علمی، گواوا و کیوی در بسیاری از موارد میزان بسیار بیشتری ویتامین C نسبت به پرتقال دارند.
 

برای کمبود ویتامین C چه قرصی بخوریم؟

اگر کمبود ویتامین C متوسط یا شدید باشد، یا فرد به دلیل سبک زندگی، بیماری‌های گوارشی یا کاهش اشتها نتواند مقدار کافی از این ویتامین را از طریق غذا دریافت کند، مکمل ویتامین C گزینه‌ای مناسب و به راحتی قابل دسترس می باشد.

رایج‌ترین مکمل‌ها که در تنوع گسترده در داروخانه آنلاین داروکده موجود هستند، شامل انواع قرص جوشان ویتامین سی، ساشه های پودری حل شونده در آب، قرص های مکیدنی و فرم های بلعیدنی نظیر قرص و کپسول های آهسته‌رهش هستند که به طور معمول دارای دوز 250 میلی گرم تا حداکثر 2000 میلی گرم در روز می باشند.

افراد سیگاری، سالمندان، بیماران مزمن و کسانی که رژیم غذایی محدودی دارند معمولاً نیاز بیشتری به مکمل پیدا می‌کنند. با این حال، مصرف دوزهای بالا یعنی بیش از ۱۰۰۰ میلی‌گرم در روز، بدون توصیه پزشک به صورت طولانی مدت توصیه نمی شوند زیرا ممکن است موجب ناراحتی معده یا افزایش خطر سنگ کلیه شود.
 

کلام آخر

ویتامین C نقشی فراتر از یک ویتامین ساده در بدن دارد و عنصر کلیدی در سلامت پوست، سیستم ایمنی، پیشگیری از کم‌خونی و ترمیم بافت‌ها محسوب می‌شود. کمبود طولانی‌مدت آن می‌تواند کیفیت زندگی را تحت‌تأثیر قرار دهد و در موارد شدید، زمینه‌ساز بروز بیماری اسکوروی و اختلالات جدی بافتی شود.

خوشبختانه این کمبود با پیروی از یک الگوی غذایی متنوع، مصرف کافی میوه‌ها و سبزیجات تازه و در صورت نیاز مکمل‌های مطمئن، به‌راحتی قابل پیشگیری و درمان است.

داروکده با ارائه مجموعه‌ای گسترده از محصولات ویتامین C و امکان دریافت مشاوره تلفنی رایگان با تیم علمی متشکل از متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه، تلاش می‌کند مسیری مطمئن برای انتخاب آگاهانه شما فراهم سازد.

در نهایت، امیدواریم محتوای این مقاله از مجله علمی داروکده، اطلاعات کامل و روشنی پیرامون ویتامین سی، فواید و نشانه های کمبود آن برای شما فراهم کرده باشد؛ ضمن اینکه در صورت داشتن هرگونه سوال، تیم علمی ما آماده پاسخگویی و راهنمایی شماست.

 :References

Schlueter AK, Johnston CS. Vitamin C: overview and update. Journal of Evidence-Based Complementary & Alternative Medicine. 2011 Jan;16(1):49-57

Hemilä H. Vitamin C and infections. Nutrients. 2017 Mar 29;9(4):339

Padayatty SJ, Katz A, Wang Y, Eck P, Kwon O, Lee JH, Chen S, Corpe C, Dutta A, Dutta SK, Levine M. Vitamin C as an antioxidant: evaluation of its role in disease prevention. Journal of the American college of Nutrition. 2003 Feb 1;22(1):18-35

Maxfield L, Daley SF, Crane JS. Vitamin C deficiency. InStatPearls [Internet] 2023 Nov 12. StatPearls Publishing

Taraj K, Hasa A, Muca A. Sources and benefits of vitamin C. Technium BioChemMed. 2021 Mar 29;2(1):23-31