
در این مقاله از مجله داروکده، خواص، طریقه مصرف و محدودیتهای استفاده از گیاه پنج انگشت برای یائسگی را مورد بررسی قرار میدهیم.
نویسنده: مهتاب باقری دیزج
تحریریه داروکده
آخرین به روزرسانی:
04 آذر 1405
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
04 آذر 1405
10
طریقه مصرف گیاه پنج انگشت برای یائسگی + فواید
یائسگی یکی از مراحل طبیعی زندگی زنان است که با کاهش تدریجی هورمونهای استروژن و پروژسترون همراه بوده و علائم آزاردهندهای مانند گرگرفتگی، تعریق شبانه، اختلالات خواب، نوسانات خلقی و کاهش کیفیت زندگی را به دنبال دارد. در سالهای اخیر، گرایش به سمت رویکردهای طبیعی و جایگزینهای گیاهی برای مدیریت این دوران افزایش یافته است.
در این میان، طریقه مصرف گیاه پنج انگشت برای یائسگی بهعنوان یکی از موضوعات پرجستجو در حوزه سلامت زنان مطرح شده است. گیاه پنج انگشت با نام علمی Vitex agnus-castus (معروف به ویتکس یا ویتاگنوس یا درخت عفیف) از دیرباز در طب سنتی برای تنظیم اختلالات هورمونی زنان بهکار رفته و مطالعات بالینی مدرن نیز اثرات بالقوه آن را بر علائم یائسگی بررسی کردهاند. این مقاله با استناد به شواهد علمی معتبر، مکانیسم عمل، فواید، طریقه مصرف صحیح و محدودیتهای این گیاه را بهطور تخصصی بررسی میکند.
عکس 1
گیاه پنج انگشت
آنچه در این مقاله خواهید خواند:
مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
گیاه پنج انگشت (Vitex agnus-castus) که با نام ویتکس نیز شناخته میشود، درختچهای متعلق به خانواده نعناعیان است که بومی مناطق مدیترانهای و آسیای غربی میباشد. میوهها و عصارههای آن غنی از ترکیبات فعال زیستی مانند دیترپنها، فلاونوئیدها، گلیکوزیدهای ایریدویید (مانند آگنوسید و اکوبین) و اسیدهای چرب ضروری هستند.
این ترکیبات عمدتاً از طریق تأثیر بر محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-گناد عمل میکنند. برای آشنایی بیشتر با خواص این گیاه، مقاله "گیاه پنج انگشت و خواص شگفت انگیز آن برای زنان" تالیف و ترجمه خانم دکتر شیدا احمدی کولایی (متخصص فارماکوگنوزی) را مطالعه نمایید.
مکانیسم اثر اصلی گیاه پنج انگشت برخلاف استروژنهای گیاهی مستقیم (فیتواستروژنها)، بر روی سیستم عصبی مرکزی و غدد درونریز متمرکز است:
عکس 2
گرگرفتگی
مطالعات بالینی متعددی به بررسی خواص گیاه پنج انگشت برای زنان و موضوع گیاه پنج انگشت و یائسگی پرداختهاند که نشاندهنده اثربخشی آن در تسکین عوارض این دوران است:
- کاهش گرگرفتگی و تعریق شبانه
علائم وازوموتور از شایعترین شکایتهای زنان یائسه است. عصاره پنج انگشت با تنظیم هورمونها به کاهش دفعات و شدت گرگرفتگی کمک میکند. چندین کارآزمایی بالینی (از جمله مطالعات ایرانی) نشان دادهاند که عصاره گیاه پنج انگشت شدت و دفعات گرگرفتگی را بهطور معناداری نسبت به دارونما کاهش میدهد. در یک مرور سیستماتیک روی زنان ایرانی، پنج مطالعه RCT کاهش قابل توجه علائم گرگرفتگی را طی ۸ هفته گزارش کردند.
- بهبود خلقوخو و کاهش اضطراب
نوسانات هورمونی اغلب با افسردگی خفیف، تحریکپذیری و اضطراب همراه است. برخی مطالعات بالینی، بهبود بعضی شاخصهای مرتبط با علائم روانشناختی و خلق و خو را در زنان مصرفکننده فرآوردههای حاوی پنج انگشت گزارش کردهاند.
- تنظیم خواب
با کاهش تعریق شبانه و علائم وازوموتور، کیفیت خواب زنان یائسه ارتقا مییابد.
- تسکین علائم سندرم پیش از یائسگی (Perimenopause)
بسیاری از بانوان میپرسند پنج انگشت برای چی خوبه، برخی افراد در سنین انتقال به یائسگی با نامنظمیهای قاعدگی روبهرو هستند؛ این گیاه به تنظیم این سیکلها کمک میکند.
عکس 3
سندرم پیش از یائسگی
گیاه پنج انگشت را چگونه مصرف کنیم؟ برای دستیابی به حداکثر اثربخشی درمانی و به حداقل رساندن عوارض جانبی، آگاهی از طریقه و زمان مصرف گیاه پنج انگشت اهمیت بالایی دارد. بهترین زمان مصرف گیاه پنج انگشت ترجیحا در وقت مشخصی در روز (مثلا صبحها بعد از بیدار شدن یا شبها قبل از خواب) ترجیحا با معده خالی (قبل از غذا) است. در صورت بروز مشکلات گوارشی، میتوان آن را با معده پر نیز استفاده کرد. البته برخی مطالعات نشان میدهد که مصرف گیاه ۵ انگشت پس از بیداری و در زمان صبح میتواند نتایج بهتری برای تنظیم اختلالات هورمونی در پی داشته باشد.
شکلهای دارویی و دوزهای رایج شامل موارد زیر است:
رایجترین شکل مصرفی است که معمولاً به منظور حفظ کیفیت با ترکیب طبیعی آگنوزید یا اکوبین استاندارد میشود. از جمله این محصولات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
روزانه 2 بار (صبح و شب) هربار 1 قرص به همراه آب، قبل از غذا میل شود. درصورت لزوم مقدار مصرف فرآورده میتواند تا 2 برابر در روز افزایش یابد.
عکس 4
قرص ویتاگنوس
جهت کمک به درمان اختلالات یائسگی روزانه 1 قرص مصرف شود.
عکس 5
قرص آگنوگل
روزانه 1 قرص ترجیحا پس از بیدار شدن و قبل از صرف صبحانه استفاده شود.
عکس 6
Alt: قرص فمودین
معمولاً مصرف ۴۰ قطره رقیقشده در مقداری آب، یک یا دو بار در روز توصیه میشود.
روزانه 40 قطره از قطره ویتاگنوس را در کمی آب یا آبمیوه ریخته و نیم ساعت قبل از صبحانه (با معده خالی) میل نمایید. درصورتیکه نتوانید فرآورده را قبل از صبحانه میل نمایید، آن را همراه با غذا مصرف نمایید. درصورت لزوم مقدار مصرف فرآورده میتواند تا سه با در روز (صبح، ظهر و شب) و هر بار 40 قطره افزایش یابد.
عکس 7
قطره ویتاگنوس
از آنجا که برخی افراد ترجیح میدهند از دمنوش پنج انگشت استفاده کنند، میتوان ۱ تا ۲ قاشق چایخوری از میوه کوبیده شده گیاه را در یک فنجان آب جوش به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دم کرد و روزانه ۱ الی ۲ فنجان میل نمود؛ اما یک نکته مهم وجود دارد. مقدار ترکیبات فعال استخراجشده در دمنوش به کیفیت گیاه، اندازه ذرات، دمای آب و مدت دمکشیدن بستگی دارد.
به همین دلیل، دمنوش پنج انگشت از نظر مقدار ترکیبات فعال معادل عصاره استانداردشده نیست. همچنین شواهد بالینی درباره مقدار مشخص و اثربخشی دمنوش برای کاهش علائم یائسگی محدودتر از فرآوردههای عصارهای است. بنابراین، نمیتوان یک دستور خانگی با مقدار ثابت را بهعنوان دوز درمانی تأییدشده برای یائسگی معرفی کرد.
حدود ۳–۶ گرم روزانه (کمتر متداول).
مدت مصرف توصیه شده برای تمامی فرآوردهها: حداقل ۸–۱۲ هفته (و اغلب تا ۳ ماه) برای مشاهده اثرات کامل. استفاده طولانیتر بهتر است تحت نظر پزشک باشد. همیشه محصولات استانداردشده و دارای مجوز را انتخاب کنید و دوز دقیق را مطابق برچسب محصول یا توصیه پزشک رعایت نمایید.
عکس 8
پودر و دمنوش پنج انگشت
مبحث طریقه مصرف گیاه پنج انگشت برای یائسگی زودرس نیز از موضوعات پربحث در میان محققان است. بانوان به دلایل ژنتیکی، استرس یا اختلالات عملکرد تخمدان ممکن است دچار علائم زودهنگام نارسایی تخمدان یا پیشیائسگی شوند.
در زمینه گیاه پنج انگشت و یائسگی زودرس (قبل از ۴۰ سالگی) یا پیشیائسگی، این گیاه ممکن است تا حدودی به تنظیم نسبی چرخه و کاهش علائم کمک کند، اما توانایی بازگرداندن عملکرد تخمدان را ندارد و بهعنوان جایگزین هورموندرمانی توصیه نمیشود. شواهد اختصاصی محدود است و مشاوره تخصصی غدد یا زنان توصیه میشود. در واقع، هیچ پشتوانه بالینی کافی برای بازگرداندن عملکرد تخمدان یا درمان نارسایی زودرس تخمدان در این زمینه وجود ندارد.
کاربرد مکمل گیاه پنج انگشت فراتر از یائسگی بوده و در مواردی همچون تنظیم قاعدگی و کمک به باز شدن قاعدگی (در زمان تاخیر سیکلهای قاعدگی پیش از سن یائسگی) کاربرد دارد، که نشاندهنده انعطافپذیری فارماکولوژیک آن در تنظیم هورمونهای زنانه است. در این زمینه مطالعه مقاله "طریقه مصرف گیاه پنج انگشت برای تنظیم قاعدگی" پیشنهاد میشود.
عکس 9
سیکل قاعدگی
گیاه پنج انگشت عموماً ایمن و با تحمل خوب تلقی میشود، اما شناخت فواید و مضرات گیاه پنج انگشت برای مصرف آگاهانه ضروری است. عوارض جانبی احتمالی شامل سردرد خفیف، ناراحتیهای گوارشی، یا بثورات پوستی موقت است. عوارض گوارشی معمولاً با کاهش دوز یا مصرف همراه غذا برطرف میشوند.
موارد منع مصرف و احتیاط:
عکس 10
احتیاط مصرف پنج انگشت
دوران یائسگی فصلی طبیعی از زندگی است که با مدیریت صحیح سبک زندگی و استفاده هوشمندانه از داروهای گیاهی استاندارد میتوان عوارض ناخواسته آن را به حداقل رساند. گیاه پنج انگشت برای یائسگی به عنوان یک راهکار مبتنی بر شواهد علمی، با تنظیم تعادل هورمونی از طریق مسیرهای دوپامینرژیک، اثربخشی مناسبی در کاهش گرگرفتگی، بهبود خلقوخو و ارتقای کیفیت خواب بانوان نشان داده است.
طریقه مصرف گیاه پنج انگشت برای یائسگی بر اساس شواهد موجود، شامل مصرف روزانه فرآوردههای حاوی عصاره استانداردشده (یا معادل آن) بهصورت صبحگاهی و حداقل به مدت ۸–۱۲ هفته (برای مشاهده اثرات مناسب) است. انتخاب محصول استاندارد، رعایت دوز و مشورت با متخصص، کلید استفاده ایمن و مؤثر از این گیاه ارزشمند است.
برای مشاهده قیمت و خرید مکمل های دوران یائسگی میتوانید به داروکده مراجعه نمایید. داروخانه آنلاین داروکده، بهعنوان نخستین و بزرگترین داروخانه آنلاین کشور با سابقه درخشان از سال ۱۳۸۸، با فعالیت تحت نظارت معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران و کسب نماد اعتماد الکترونیکی پنجستاره، جایگاهی ممتاز و کاملاً مورد اعتماد در تأمین و عرضه اقلام غیردارویی داروخانه در سراسر کشور دارد.
در کنار این پشتوانه قانونی، داروکده رسالت خود را بر پایه توانمندسازی مخاطبان استوار کرده است. مجله علمی داروکده با تکیه بر دانش تخصصی داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، بهعنوان یک مرجع علمی، با انتشار مقالات کاربردی و بهروز—از تحلیل تخصصی مکملهای غذایی تا ارائه راهکارهای مؤثر در بهبود سبک زندگی—شما را در اتخاذ تصمیمات آگاهانه در حوزه سلامت یاری میکند. بهعلاوه، امکان بهرهمندی از خدمات مشاوره تخصصی تلفنی و آنلاین فراهم است تا کاربران گرامی بتوانند از راهنماییهای دقیق و حرفهای متخصصین داروکده بهرهمند شوند.
ما همواره مشتاق دریافت دیدگاهها، نظرات و انتقادات سازنده شما هستیم. از شما دعوت میشود پرسشها و تجربیات خود را از طریق بخش پرسش و پاسخ یا تماس مستقیم با ما به اشتراک بگذارید. تیم علمی داروکده متعهد است تا در تمامی مراحل—از تصمیمگیری تا انتخاب محصول—حامی مطمئن شما در مسیر ارتقای سلامت باشد.
منابع
Low Dog T. Menopause: a review of botanical dietary supplements. Am J Med. 2005;118 Suppl 12B:98-108. doi:10.1016/j.amjmed.2005.09.044
van Die MD, Burger HG, Teede HJ, Bone KM. Vitex agnus-castus (Chaste-Tree/Berry) in the treatment of menopause-related complaints. J Altern Complement Med. 2009;15(8):853-862 doi:10.1089/acm.2008.0447
Csupor D, Lantos T, Hegyi P, et al. Vitex agnus-castus in premenstrual syndrome: A meta-analysis of double-blind randomised controlled trials. Complement Ther Med. 2019;47:102190 doi:10.1016/j.ctim.2019.08.024
Atmaca M, Kumru S, Tezcan E. Fluoxetine versus Vitex agnus castus extract in the treatment of premenstrual dysphoric disorder. Hum Psychopharmacol. 2003;18(3):191-195. doi:10.1002/hup.470
Wuttke W, Jarry H, Christoffel V, Spengler B, Seidlová-Wuttke D. Chaste tree (Vitex agnus-castus)--pharmacology and clinical indications. Phytomedicine. 2003;10(4):348-357 doi:10.1078/094471103322004866
Naseri R, Farnia V, Yazdchi K, Alikhani M, Basanj B, Salemi S. Comparison of Vitex agnus-castus Extracts with Placebo in Reducing Menopausal Symptoms: A Randomized Double-Blind Study Korean J Fam Med. 2019;40(6):362-367. doi:10.4082/kjfm.18.0067
Berger D, Schaffner W, Schrader E, Meier B, Brattström A. Efficacy of Vitex agnus castus L. extract Ze 440 in patients with pre-menstrual syndrome (PMS). Arch Gynecol Obstet 2000;264(3):150153. doi:10.1007/s004040000123
Sopjani M, Murati V, Mataj-Berisha D, Xuan NT, Faggio C, Rifati-Nixha A. Vitex agnus-castus in Menopause: Phytochemistry, Mechanistic Insights, Clinical Applications, and Safety Perspectives Phytother Res. 2026;40(4):1919-1934. doi:10.1002/ptr.70237
van Die MD, Burger HG, Teede HJ, Bone KM. Vitex agnus-castus extracts for female reproductive disorders: a systematic review of clinical trials. Planta Med. 2013;79(7):562-575. doi:10.1055/s0032-1327831
پرسش و پاسخ
ثبت دیدگاه
پیام به صورت ناشناس ثبت گردد
پیام به صورت خصوصی ثبت گردد
منابع:
مقالات مرتبط
مجله داروکده یک مجله اینترنتی است که شما را در امر آشنایی، تهیه و مصرف صحیح محصولات سلامت محور یاری میرساند.
استفاده از مطالب مجله داروکده فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع و درج لینک بلامانع است . کلیه حقوق این مجله به وب سایت داروکده تعلق دارد