هورمون پرولاکتین چیست؟

پرولاکتین که به‌طور سنتی با نقش آن در تولید شیر پس از زایمان شناخته می‌شود، در واقع یکی از هورمون های کلیدی در تنظیم عملکردهای متنوع بدن، به‌ویژه محور غدد درون‌ریز، تولید مثل، پاسخ‌های ایمنی و حتی رفتارهای اجتماعی است. پس شواهد علمی روزافزون نشان می‌دهد که عملکرد آن فراتر از لاکتوژنز می باشد. از آنجا که هرگونه اختلال در سطح پرولاکتین می‌تواند منجر به بروز علائم و عوارض بالینی شود، شناخت دقیق نقش‌های فیزیولوژیک و تظاهرات بالینی این هورمون اهمیت بسزایی دارد. این مقاله به بررسی جامع ساختار، عملکرد و اختلالات مرتبط با پرولاکتین می‌پردازد.

فهرست مطالب:

• پرولاکتین چیست؟
• نقش پرولاکتین در بدن چیست؟
• پرولاکتین بالا نشانه چیست؟
• درمان پرولاکتین بالا چیست؟
• پرولاکتین پایین نشانه چیست؟

مدت زمان تقریبی مطالعه: 6 دقیقه

پرولاکتین چیست؟

پرولاکتین یک هورمون پپتیدی است که از 198 اسید آمینه تشکیل شده و عمدتاً توسط سلول‌های لاکتوتروفدر غده هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود. این هورمون بخشی از سیستم غدد درون‌ریز بدن است و نقش‌های متعددی در تنظیم فیزیولوژیکی دارد، اما شاید معروف‌ترین نقش آن مرتبط با تولید شیر یا لاکتوژنز در زنان پس از زایمان باشد. 

ترشح این هورمون تحت کنترل هیپوتالاموس قرار دارد که از طریق آزادسازی فاکتورهای مهاری مانند دوپامین و محرک‌هایی مانند تریپتوفان و استروژن تنظیم می‌شود. دوپامین به عنوان اصلی‌ترین مهارکننده ترشح پرولاکتین عمل می‌کند و از طریق گیرنده‌های D2 در سلول‌های هیپوفیز بر این هورمون اثر می‌گذارد. پرولاکتین پس از ترشح شدن، از طریق گیرنده‌های اختصاصی خود که در سطح سلول‌های هدف مانند پستان، هیپوتالاموس و سیستم ایمنی یافت می شوند، عمل می‌کند. 

نقش‌ پرولاکتین در بدن چیست؟

پرولاکتین در پاسخ به عوامل متعددی از استرس، خواب و حتی فعالیت جنسی افزایش می‌یابد که نشان‌دهنده نقش چندوجهی آن در بدن است. با وجودی که معروف‌ترین نقش آن مرتبط با تولید شیر در زنان است، اما این هورمون در مردان، زنان و حتی در شرایط غیرباروری نیز وظایف مهمی دارد. در ادامه، نقش‌های بیولوژیکی پرولاکتین به تفصیل شرح داده می‌شود.
 

- شرکت در لاکتوژنز یا تولید شیر

نقش اصلی پرولاکتین در زنان، تحریک تولید شیر (لاکتوژنز) پس از زایمان است. در دوران بارداری، سطح پرولاکتین به طور طبیعی افزایش می‌یابد، اما ترشح شیر تا پس از زایمان و کاهش سطح پروژسترون به تأخیر می‌افتد. پرولاکتین از طریق گیرنده‌های خود در سلول‌های اپیتلیال پستان، بیان ژن‌های مرتبط با سنتز پروتئین‌های شیر مانند کازئین و لاکتالبومین را افزایش می‌دهد و سریع ترین روش برای افزایش شیر مادر، مصرف غذاها و فرآورده هایی است بر سطح پرولاکتین اثر بگذارند.
 

- تنظیم باروری و تولید مثل

پرولاکتین نقش مهمی در تنظیم محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-گناد دارد. در زنان، سطوح بالای پرولاکتین می‌توانند تخمک‌گذاری را مهار کنند که این مکانیسم به عنوان یک مکانیزم محافظتی در دوران شیردهی عمل می‌کند تا از بارداری بعدی جلوگیری شود. در مردان، پرولاکتین بر تولید تستوسترون و اسپرم تأثیر می‌گذارد. سطح متعادل پرولاکتین برای حفظ سلامت بیضه‌ها و عملکرد طبیعی آن ها ضروری است، اما سطوح بیش از حد می‌تواند تولید تستوسترون را کاهش دهد.

- نقش در سیستم ایمنی

پرولاکتین یک نقش ایمونومدولاتوری دارد و در تنظیم پاسخ‌های ایمنی شرکت می‌کند. این هورمون گیرنده‌هایی در سلول‌های ایمنی مانند لنفوسیت‌ها و ماکروفاژها دارد و می‌تواند تولید سیتوکین‌ها را تحریک کند. برخی مطالعات نشان می دهند که پرولاکتین می‌تواند در شرایط التهابی و خودایمنی مانند لوپوس اریتماتوز سیستمیکو آرتریت روماتوئید نقش داشته باشد. همچنین، پرولاکتین در ترمیم بافت و بهبود زخم‌ها از طریق تحریک تکثیر سلولی مشارکت دارد.
 

- تاثیر بر متابولیسم درشت مغذی ها

پرولاکتین بر متابولیسم انرژی، لیپیدها و کربوهیدرات‌ها تأثیر می‌گذارد. این هورمون می‌تواند حساسیت به انسولین را تغییر دهد و در برخی شرایط، مانند هیپرپرولاکتینمی، خطر مقاومت به انسولین و دیابت نوع 2 را افزایش دهد. همچنین، پرولاکتین در تنظیم تعادل آب و الکترولیت‌ها از طریق تأثیر بر کلیه‌ها و غدد فوق‌کلیوی نقش ایفا می کند. 
 

- القای رفتارهای مادرانه و اجتماعی

پرولاکتین در رفتارهای مادرانه مانند مراقبت از نوزاد و ایجاد پیوند مادر و کودک نقش دارد. این هورمون از طریق تأثیر بر مراکز عصبی در هیپوتالاموس و سیستم لیمبیک، رفتارهای مادرانه را تقویت می‌کند. در مردان و زنان، پرولاکتین می‌تواند در پاسخ به استرس و فعالیت جنسی افزایش یابد و در تنظیم رفتارهای اجتماعی و عاطفی مشارکت داشته باشد.
 

- نقش در رشد و توسعه جنسی

پرولاکتین در رشد و توسعه برخی بافت‌ها، به ویژه پستان‌ها و پروستات، نقش دارد. در زنان، این هورمون در دوران بلوغ و بارداری باعث رشد مجاری شیر در پستان‌ها می‌شود. در مردان، پرولاکتین می‌تواند بر رشد پروستات و تولید مایع منی تأثیر بگذارد، اگرچه این نقش کمتر مطالعه شده است.

پرولاکتین بالا نشانه چیست؟

افزایش سطح پرولاکتین در خون که به نام هیپرپرولاکتینمی شناخته می‌شود، بسته به دلیل زمینه ای خود می توانید یک وضعیت پاتولوژیک یا فیزیولوژیک باشد. غالبا این شرایط زمانی اتفاق می‌افتد که ترشح پرولاکتین از غده هیپوفیز یا دیگر منابع غیرطبیعی افزایش یابد یا مکانیسم‌های تنظیم‌کننده آن، مانند مهار دوپامین، مختل شوند. در ادامه، علل، نشانه‌ها، عوارض پرولاکتین بالا در زنان و مردان به طور کامل توضیح داده می‌شود.

- علت پرولاکتین بالا

پرولاکتین بالا می‌تواند به دلایل فیزیولوژیک، پاتولوژیک، یا دارویی رخ دهد. مکانیسم‌های اصلی شامل کاهش مهار دوپامین، افزایش محرک‌های ترشح یا تولید غیرطبیعی هورمون توسط تومورها است. علل دقیق عبارتند از:

علل فیزیولوژیک 

• بارداری و شیردهی: در دوران بارداری و پس از زایمان، سطح استروژن و پروژسترون افزایش می‌یابد و باعث تحریک ترشح پرولاکتین برای تولید شیر می‌شود. این یک پاسخ طبیعی است و معمولاً موقتی است.

• استرس و ورزش شدید: فعالیت‌های استرس‌زا یا ورزش سنگین می‌توانند از طریق محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA Axis) سطح پرولاکتین را افزایش دهند.

• خواب و فعالیت جنسی: سطح پرولاکتین در شب و پس از فعالیت جنسی به طور طبیعی افزایش می‌یابد.

علل پاتولوژیک

• آدنوم‌های هیپوفیزی: تومورهای خوش‌خیم در غده هیپوفیز (به‌ویژه میکروآدنوم‌ها و ماکروآدنوم‌ها) می‌توانند پرولاکتین را به طور غیرطبیعی ترشح کنند. این تومورها شایع‌ترین علت هیپرپرولاکتینمی غیرفیزیولوژیک هستند.

• بیماری‌های هیپوتالاموس: آسیب یا تومورهای هیپوتالاموس می‌توانند تولید دوپامین (مهارکننده اصلی پرولاکتین) را کاهش دهند، که منجر به افزایش ترشح پرولاکتین می‌شود.

• بیماری‌های سیستمیک: نارسایی کبدی، کلیوی یا هیپوتالاموس-هیپوفیزی می‌توانند متابولیسم یا دفع پرولاکتین را مختل کنند.

• بیماری‌های خودایمنی یا التهابی: برخی شرایط مانند سارکوئیدوز یا هیپوفیزیت خودایمنی ممکن است باعث افزایش پرولاکتین شوند.

علل دارویی

• داروهای آنتی‌سایکوتیک (مثل هالوپریدول و ریسپریدون) که گیرنده‌های دوپامینD2 را بلوک می‌کنند.

• مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRIs) و برخی داروهای ضدافسردگی.

• اوپیوئیدها و داروهای محرک که بر محور HPA اثر می‌گذارند.

- نشانه‌های پرولاکتین بالا چیست؟

نشانه‌های هیپرپرولاکتینمی بستگی به شدت افزایش پرولاکتین، جنسیت و علت زمینه‌ای دارد. این علائم معمولاً نتیجه اثرات مستقیم پرولاکتین بر بافت‌های هدف یا اثرات غیرمستقیم آن بر دیگر هورمون‌هاست.

نشانه‌های عمومی

• سردرد
• اختلالات بینایی در صورت وجود تومور بزرگ هیپوفیزی که به عصب بینایی فشار آورد.
• خستگی و کاهش انرژی.
• کاهش libido (میل جنسی) به دلیل اختلال در محور HPA

پرولاکتین بالا در زنان

پرولاکتین بالا در زنان می تواند نشانه های اختصاصی زیر را داشته باشد:

• گالاکتوره یا ترشح خودبه‌خودی شیر از پستان‌ها حتی در غیاب بارداری یا شیردهی
• آمنوره یا اختلال در چرخه قاعدگی به دلیل سرکوب گونادوتروپین‌ها
• خشکی واژن، تعریق شبانه و گرگرفتگی به دلیل کاهش استروژن
• ناباروری به دلیل اختلال در تخمک‌گذاری
• کاهش میل جنسی

پرولاکتین بالا در مردان

بالا بودن پرولاکتین در مردان، کمتر شایع است، اما وقتی رخ می‌دهد، می‌تواند اثرات قابل توجهی بر موارد زیر داشته باشد:

• کاهش تمایل جنسی و مشکلات نعوظ به دلیل کاهش تستوسترون
• جینیکوماستی یا بزرگ شدن پستان‌ها به دلیل اثر پرولاکتین بر بافت پستان
• ناباروری، کاهش تولید اسپرم و هورمون‌های جنسی

- پرولاکتین بالا چه عوارضی دارد؟

هیپرپرولاکتینمی اگر درمان نشود، می‌تواند عوارض جدی و طولانی‌مدتی برای سلامت فرد ایجاد کند. این عوارض شامل موارد زیر است:

• ناباروری: افزایش پرولاکتین می‌تواند محور HPG را سرکوب کند که منجر به کاهش تولید هورمون‌های جنسی (استروژن در زنان و تستوسترون در مردان) و در نتیجه ناباروری می‌شود.

• استئوپروز یا پوکی استخوان: کاهش سطوح استروژن یا تستوسترون به دلیل هیپرپرولاکتینمی می‌تواند تراکم استخوانی را کاهش دهد و خطر شکستگی‌ها را افزایش دهد.

• مشکلات متابولیکی: مطالعات نشان داده‌اند که هیپرپرولاکتینمی ممکن است با مقاومت به انسولین، افزایش وزن و دیابت نوع 2 مرتبط باشد.

• عوارض عصبی: تومورهای بزرگ هیپوفیزی (ماکروآدنوم) می‌توانند باعث فشار بر عصب بینایی، سردرد شدید و حتی کمای هیپوفیزی شوند.

• مشکلات روانی: افسردگی و اضطراب از عوارض روانی شایع هستند که ممکن است به دلیل تعامل پرولاکتین با سیستم دوپامین و سروتونین رخ دهد. 

درمان پرولاکتین بالا چیست؟

با وجودی که بالا بودن پرولاکتین نیاز به بررسی های بیشتر توسط پزشک متخصص دارد، بر اساس تحقیقات انجام شده، برخی فرآورده های گیاهی برای کاهش سطح پرولاکتین بالا، پیشنهاد شده اند. 
 

- گیاه پنج انگشت

مهم ترین آن ها گیاه پنج انگشت با نام علمی Vitex agnus Cactus است و بیشترین کاربرد این گیاه در تسکین علائم سندرم پیش از قاعدگی و یائسگی است؛ چرا که در تنظیم هورمون‌های جنسی استروژن و پروژسترون موثر است و علاوه بر بهبود علائم آزاردهنده یائسگی، می‌تواند به بهبود باروری و بازگشت به چرخه قاعدگی منظم کمک کند؛ به همین دلیل هم بیشتر فرآورده های قاعدگی از این گیاه کمک گرفته اند.

علاوه بر این، پنج انگشت با تحریک گیرنده‌های دوپامینی در هیپوفیز، ترشح پرولاکتین را مهار کرده و به تنظیم سطح این هورمون کمک می‌کند. از آنجا که پرولاکتین بالا می‌تواند منجر به مشکلاتی مانند اختلالات قاعدگی، ناباروری و گالاکتوره (ترشح غیرطبیعی شیر) شود، پنج انگشت با کاهش این علائم و بهبود تعادل هورمونی، به زنان مبتلا به هایپرپرولاکتینمی کمک می‌کند و به‌عنوان یک درمان طبیعی برای کاهش سطح پرولاکتین بالا مطرح است.  

- گل گاوزبان

گل گاوزبان که به‌عنوان یک گیاه دارویی با اثرات ضد التهابی و ضد اضطرابی شناخته می‌شود، در برخی از مطالعات نشان داده شده می‌تواند در کاهش سطح پرولاکتین از طریق اثر بر سیستم عصبی و تنظیم فعالیت هورمونی هیپوتالاموس و هیپوفیز، نقش داشته باشد. 

- جینسینگ کره ای و آشواگاندا

این دو گیاه که آداپتوژن های قوی هستند، در تنظیم سطح هورمون های بدن و افزایش سطح انرژی بدن به طور موثری عمل می کنند و به نظر می رسد در کاهش سطح پرولاکتین تا حدودی اثر دارند. 

پرولاکتین پایین نشانه چیست؟

پرولاکتین پایین یا هایپوپرولاکتینمی، نسبت به افزایش آن نادرتر است و ممکن است به دلایل مختلفی رخ دهد. کاهش سطح پرولاکتین می‌تواند نشان‌دهنده مشکلات هورمونی یا اختلالات خاص باشد. برخی از علل شایع آن عبارتند از:

1. اختلالات هیپوفیز: آسیب به غده هیپوفیز ناشی از تومورها، جراحی، آسیب‌های فیزیکی یا بیماری‌های التهابی، می‌تواند منجر به کاهش تولید پرولاکتین توسط این غده شود.

2. نارسایی غده هیپوفیز: در مواردی که غده هیپوفیز به طور کلی نتواند هورمون‌های مورد نیاز بدن را تولید کند، می‌تواند موجب کاهش سطح پرولاکتین شود.

3. استرس مزمن یا شدید: استرس می‌تواند بر تولید هورمون‌ها تأثیر بگذارد و باعث کاهش سطح پرولاکتین شود.

4. داروها: برخی داروها ممکن است به کاهش سطح پرولاکتین منجر شوند. برای مثال، داروهای ضد افسردگی، داروهای ضد سایکوز و داروهای کنترل فشار خون ممکن است سطح پرولاکتین را کاهش دهند.

5. سندرم تخمدان پلی‌کیستیک: در برخی از افراد مبتلا به PCOS، کاهش سطح پرولاکتین مشاهده می‌شود.

6. کم‌کاری تیروئید: در بعضی موارد، کم‌کاری تیروئید می‌تواند به کاهش سطح پرولاکتین منجر شود.

7. آسیب به هیپوتالاموس: هیپوتالاموس بخش دیگری از مغز است که به تنظیم تولید هورمون‌ها از غده هیپوفیز کمک می‌کند. آسیب به هیپوتالاموس می‌تواند موجب کاهش تولید پرولاکتین شود.

- پرولاکتین پایین چه علائمی دارد؟

کاهش سطح پرولاکتین هم می‌تواند علائمی ایجاد نماید که مهم ترین آن بروز مشکل در تولید شیر و در نتیجه اختلال در شیردهی می باشد. در این زمان بسیاری از بانوان برای بهبود شیردهی، از محصولات شیرافزا کمک می گیرند که با مکانیسم های مختلف تا حدودی بر افزایش سطح پرولاکتین اثر دارند. هر چند، توصیه می شود در صورت همراه شدن سایر نشانه های پرولاکتین پایین، با مراجعه به پزشک، علت اصلی مشخص گردد. 

به طور دقیق تر، علائم پرولاکتین پایین شبیه بالا بودن سطح آن است و به کاهش میل جنسی، اختلالات قاعدگی در زنان، ضعف و خستگی، مشکلات هورمونی و کاهش تراکم استخوانی اشاره دارد. در صورت مشاهده چنین علائمی، مشاوره پزشکی برای بررسی دقیق‌تر و تعیین علت پایین بودن پرولاکتین ضروری است.

سخن پایانی

همان طور که گفته شد، پرولاکتین به عنوان یکی از هورمون های بدن، با نقش های گسترده از شیردهی گرفته تا باروری و عملکرد جنسی، می تواند سلامت و کیفیت زندگی را تحت تاثیر قرار دهد. از سویی، افزایش یا کاهش غیر طبیعی پرولاکتین ممکن است خود نشانه ای از یک اختلال باشد که نیاز به بررسی بیشتر دارد. 

داروخانه آنلاین داروکده، دربردارنده گستره وسیعی از این فرآورده ها و محصولات سلامت محور است که می توانند در تنظیم و بهبود تعادل این هورمون در بدن موثر باشند؛ با این حال، در وهله اول بهتر است نیاز خود را بشناسید و سپس متناسب با آن انتخاب صحیح را انحام دهید. تیم علمی داروکده با حضور متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه، همواره آماده همراهی و همیاری شما عزیزان در انتخاب بهترین محصول و صحیح ترین شیوه مصرف آن در جهت سلامت هر چه بیشتر است. 

این مقاله به عنوان بخشی از مجله علمی داروکده، با هدف ارائه شرح علمی از پرولاکتین و علل و عوارض پرولاکتین بالا و پایین نگارش شده بود؛ لذا امید داریم ضمن بهره مندی از اطلاعات گردآوری شده، سوالات و نظرات خود را در این حوزه با ما در میان بگذارید.