علل بدخوابی کودکان

بدخوابی در کودکان یکی از شایع‌ترین و چالش‌برانگیزترین مسائل رشدی و بهداشتی است که نه تنها بر سلامت جسمی و روانی کودک تأثیر می‌گذارد، بلکه کیفیت زندگی کل خانواده را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

خواب، به عنوان یک فرآیند فعال و حیاتی، نقش محوری در تثبیت حافظه، تنظیم هورمون‌ها، رشد فیزیکی و تقویت سیستم ایمنی دارد.

اختلال در خواب، که می‌تواند خود را به شکل دشواری در به خواب رفتن، بیدار شدن‌های مکرر در شب یا کیفیت پایین خواب نشان دهد، می‌تواند منجر به عواقبی مانند اختلالات خلقی، کاهش عملکرد شناختی و مشکلات رفتاری در طول روز شود. شناخت ریشه‌ای عوامل مؤثر بر علت بدخوابی کودکان، از جمله جنبه‌های فیزیولوژیک، محیطی و رفتاری، برای مداخله مؤثر و ارتقاء سلامت خواب در این گروه سنی ضروری است.

به‌رغم آگاهی روزافزون از اهمیت خواب، بسیاری از والدین و مراقبین همچنان با الگوهای نامنظم یا ناکافی خواب در فرزندان خود دست و پنجه نرم می‌کنند. بررسی‌های علمی نشان می‌دهند که علل بدخوابی کودکان در شب غالباً یک طیف گسترده از عوامل به هم پیوسته را در بر می‌گیرد که از شیوه‌های نادرست مدیریت خواب تا اختلالات پزشکی زمینه‌ای متغیر است.

از همین رو، این مقاله از مجله علمی داروکده، به بررسی دقیق و علمی مهم‌ترین فاکتورهایی می‌پردازد که در ایجاد و تداوم مشکلات خواب کودکان نقش دارند.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• اهمیت خواب بر حفظ سلامت و تقویت رشد کودکان
• علل رفتاری و محیطی مؤثر بر بدخوابی کودکان
• علل روانی و اضطرابی بدخوابی کودکان
• علل پزشکی بدخوابی کودکان
• نقش فناوری و محیط خواب در بدخوابی کودکان
• تأثیر تغذیه و رژیم غذایی بر خواب کودکان
• مکمل‌های خواب آور کودکان

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

اهمیت خواب بر حفظ سلامت و تقویت رشد کودکان

خواب، فراتر از یک دوره استراحت منفعل، یک حالت فعال فیزیولوژیک است که نقش حیاتی در رشد و تکامل سالم کودکان ایفا می‌کند. این دوره زمانی برای فرآیندهای حیاتی از جمله تثبیت حافظه، تنظیم خلق و خو، ترشح هورمون‌های رشد و تقویت سیستم ایمنی کودکان ضروری است.

اختلالات خواب در کودکان، که عمدتاً با عنوان علل بدخوابی کودکان شناخته می‌شوند، یک نگرانی عمده در حوزه سلامت عمومی هستند. این اختلالات شامل مشکل در به خواب رفتن، بیداری‌های مکرر شبانه و کیفیت پایین خواب می‌باشند.

کیفیت خواب بر بهبود عملکرد مغز و فرآیندهای یادگیری تأثیر می‌گذارد. کمبود خواب با کاهش دامنه توجه، اختلال در عملکرد اجرایی و کاهش مهارت‌های حل مسئله همراه است. از منظر سلامت رفتاری، بدخوابی مزمن به عنوان یک فاکتور خطر برای بروز مشکلات خلقی مانند تحریک‌پذیری، اضطراب و افسردگی عمل می‌کند.

علاوه بر این، خواب ناکافی با افزایش خطر مشکلات سلامت متابولیک نیز مرتبط است. اختلال در خواب می‌تواند تعادل هورمون‌های تنظیم‌کننده اشتها را بر هم زده و منجر به افزایش خطر چاقی، مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲ در سنین بالاتر شود. بنابراین، پرداختن به علت بدخوابی کودکان در شب نه تنها کیفیت روزانه زندگی کودک را بهبود می‌بخشد، بلکه سرمایه‌گذاری بر سلامت طولانی‌مدت اوست.
 

علل رفتاری و محیطی مؤثر بر بدخوابی کودکان

عوامل رفتاری و محیطی رایج‌ترین مواردی هستند که به عنوان علت بدخوابی کودک در شب شناسایی می‌شوند و اغلب از طریق تغییر و اصلاح عادات قابل درمان هستند.

روش‌های نادرست خواباندن کودک

یکی از مهم‌ترین عوامل رفتاری، ایجاد علل بی‌خوابی کودکان ناشی از روش‌های نادرست خواباندن کودک است. این روش‌ها شامل وابستگی کودک به عواملی مانند تغذیه با سینه مادر یا بطری، تکان دادن یا حضور فیزیکی والد در لحظه به خواب رفتن است.

کودک می‌آموزد که برای شروع خواب، به این کمک‌های خارجی نیاز دارد. هنگامی که کودک در بیداری‌های طبیعی بین چرخه‌های خواب (که حدوداً هر ۹۰ دقیقه رخ می‌دهد) از خواب بیدار می‌شود، قادر نیست به تنهایی به خواب بازگردد، زیرا شرایط محیطی با شرایط اولیه به خواب رفتن متفاوت است. این وابستگی‌ها منجر به بیداری‌های مکرر شبانه و نیاز به مداخله والدین می‌شود؛ موضوعی که به عنوان علت بدخوابی کودک یکساله شناخته می‌شود. اصلاح این رفتار از طریق آموزش به کودک برای به خواب رفتن مستقل، یک استراتژی رفتاری کلیدی است.
 

به تأخیر انداختن خواب و بی‌نظمی در ریتم شبانه‌روزی

ثبات در زمان‌بندی، زیربنای یک خواب سالم است. به تأخیر انداختن خواب به صورت مزمن یا بی‌نظمی شدید در زمان خواب و بیداری، ریتم شبانه‌روزی بدن کودک را دچار اختلال می‌کند. این بی‌نظمی، زمان ترشح بهینه هورمون ملاتونین برای کودکان را به تأخیر می‌اندازد. در نتیجه، کودک در زمان مورد نظر به اندازه کافی خواب‌آلود نیست و در برابر رفتن به رخت‌خواب مقاومت می‌کند. این مقاومت، تلاش والد برای به خواب بردن کودک را طولانی‌تر و چالش‌برانگیزتر می‌سازد و به یک علت بدخوابی کودکان در شب تبدیل می‌شود.
 

خستگی کودک و اثرات هورمونی

برخلاف تصور رایج، خستگی کودک بیش از حد اغلب منجر به دشواری در شروع خواب می‌شود. زمانی که کودک مدت زمان زیادی بیدار می‌ماند، بدن او در واکنش به این استرس، شروع به ترشح هورمون‌های برانگیزاننده مانند کورتیزول و آدرنالین می‌کند. افزایش کورتیزول، سیستم عصبی کودک را فعال نگه می‌دارد و حالت "آماده‌باش" ایجاد می‌کند که مانع از آرامش و انتقال به خواب می‌شود. این حالت نه تنها شروع خواب را به تأخیر می‌اندازد، بلکه خواب شبانه را آشفته و با بیداری‌های بیشتری همراه می‌کند.
 

علل روانی و اضطرابی بدخوابی کودکان

جنبه‌های هیجانی و روانی به طور مستقیم با کیفیت خواب مرتبط هستند. مسائل روانی می‌توانند هم علت و هم معلول بدخوابی باشند.

اضطراب خوابیدن در اتاق جداگانه (اضطراب جدایی)

اضطراب خوابیدن در اتاق جداگانه یک چالش رشدی رایج است که اغلب به صورت مقاومت شدید در برابر خواب، درخواست مکرر برای حضور والد، یا خروج از اتاق خواب خود را نشان می‌دهد. این اضطراب در دوران نوپایی و پیش‌دبستانی، ناشی از دلبستگی قوی به مراقبین و ترس از جدایی است که با تاریکی و تنهایی تشدید می‌شود. کودک در تلاش است تا با حضور والد، حس امنیت را بازیابی کند. برای مقابله با این علت بدخوابی کودک، ضروری است که والدین ضمن همدلی با ترس کودک، مرزهای مشخصی را تعیین کرده و به تدریج حضور خود را کاهش دهند تا کودک مهارت‌های خودآرام‌سازی و مدیریت اضطراب جدایی را بیاموزد.
 

تأثیر استرس‌های روزانه و تغییرات زندگی 

قرار گرفتن در معرض استرس‌های روزانه، مانند مشکلات مدرسه یا تنش‌های خانوادگی، می‌تواند باعث افزایش برانگیختگی کودک شود. این برانگیختگی، انتقال از حالت بیداری به خواب را دشوار ساخته و منجر به بیداری‌های شبانه و کابوس‌ها می‌شود. در این شرایط، بدخوابی به عنوان یک شاخص برای استرس‌های حل نشده کودک عمل می‌کند و نیازمند توجه به سلامت روان و پشتیبانی هیجانی است تا به طور مؤثری به علت بدخوابی کودکان پرداخته شود.
 

علل پزشکی بدخوابی کودکان

برخی از اختلالات خواب و شرایط پزشکی زمینه‌ای، مستقیماً به عنوان علت بدخوابی کودکان در شب شناخته می‌شوند و غالباً نیازمند مداخلات تخصصی پزشکی هستند.

آپنه انسدادی خواب

آپنه انسدادی خواب یک اختلال تنفسی جدی است که در آن، انسداد مکرر و کامل یا جزئی راه هوایی فوقانی در طول خواب رخ می‌دهد. این انسدادها باعث کاهش سطح اکسیژن، بیداری‌های مکرر و خروپف بلند می‌شوند. در نتیجه، خواب کودک به شدت آشفته شده و کیفیت ترمیمی خود را از دست می‌دهد. پیامد روزانه این اختلال شامل خواب‌آلودگی، مشکلات توجه، بیش‌فعالی و تحریک‌پذیری است. آپنه خواب به عنوان یک علت بدخوابی کودکان نیازمند تشخیص و درمان پزشکی، که اغلب شامل جراحی لوزه‌ها و آدنوئیدها است، می‌باشد.
 

سندرم پاهای بی‌قرار و حرکات دوره‌ای اندام‌ها

سندرم پاهای بی‌قرار که با احساس نیاز شدید به حرکت دادن پاها، به ویژه هنگام استراحت، مشخص می‌شود، می‌تواند مانع جدی برای شروع خواب باشد. حرکات دوره‌ای اندام‌ها در خواب نیز شامل حرکات مکرر اندام‌ها در طول خواب است که اغلب باعث بیداری‌های ناآگاهانه و آشفته شدن خواب می‌شوند. از این رو هر دو اختلال می‌توانند با کمبود آهن در کودک مرتبط باشند و به عنوان یک علت بدخوابی کودک در شب عمل کنند.
 

نقش فناوری و محیط خواب در بدخوابی کودکان

علاوه بر عوامل ذکر شده، نامناسب بودن محیط خواب و استفاده از فناوری‌های دیجیتال پیش از خواب از مهم‌ترین دلایل بی‌خوابی کودکان در جوامع امروزی به‌شمار می‌روند، که در ادامه به بررسی جزئیات آن‌ها خواهیم پرداخت.

استفاده از تلویزیون یا مانیتور در اتاق خواب و اثر نور آبی 

یکی از عوامل محیطی کلیدی در بروز علت بدخوابی کودک چهارساله در عصر حاضر، قرار گرفتن در معرض نور آبی ساطع شده از دستگاه‌های الکترونیکی است. استفاده از تلویزیون یا مانیتور در اتاق خواب و تماشای آن‌ها در ساعات پایانی روز، ترشح ملاتونین را سرکوب می‌کند. ملاتونین، هورمون تاریکی است که سیگنال خواب را به مغز ارسال می‌کند. مهار ترشح این هورمون باعث تأخیر در شروع خواب می‌شود. علاوه بر این، محتوای محرک این دستگاه‌ها باعث افزایش برانگیختگی شناختی شده و فرآیند آرام شدن قبل از خواب را مختل می‌کند.
 

محیط خواب نامناسب 

محیط خواب باید آرام، تاریک و نسبتاً خنک باشد. دمای بالای اتاق می‌تواند باعث تعریق و بیداری‌های شبانه شود. حضور نور بیش از حد، حتی نور ضعیف شب‌خواب، می‌تواند بر ترشح ملاتونین تأثیر بگذارد. همچنین، سر و صدای ناگهانی یا متناوب در محیط، حتی در سطوحی که کودک کاملاً از خواب بیدار نمی‌شود، می‌تواند زمان حضور در فازهای عمیق و ترمیمی خواب را کاهش دهد و به علت بدخوابی کودکان بیانجامد.
 

تأثیر تغذیه و رژیم غذایی بر خواب کودکان

در حالی که عوامل محیطی و عادت‌های رفتاری نقش مهمی در ایجاد علل بدخوابی کودکان دارند، بررسی وضعیت تغذیه و سطح ریزمغذی‌های بدن نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از سوالات کلیدی که در این مواقع ذهن والدین را به خود مشغول می‌کند این است که کمبود کدام ویتامین باعث بی خوابی در کودکان میشود؟ تحقیقات نشان می‌دهند که کمبود ویتامینD، ویتامین‌های گروهB (به‌ویژه B12 وB6) و همچنین مواد معدنی مانند منیزیم و آهن می‌تواند مستقیماً بر کیفیت خواب و آرامش سیستم عصبی کودک تأثیر منفی بگذارد.

برای مثال، ویتامین D نقش مهمی در تنظیم چرخه خواب و بیداری و ترشح هورمون ملاتونین دارد و کمبود آن می‌تواند منجر به بیداری‌های مکرر در طول شب شود. همچنین، کمبود آهن ممکن است باعث بروز علائمی نظیر سندرم پای بی‌قرار شود که خواب عمیق را از کودک سلب می‌کند.

با این حال، تشخیص دقیق این موضوع تنها از طریق آزمایش خون و مشورت با پزشک متخصص اطفال میسر است.
 

مکمل‌های خواب آور کودکان

استفاده از عصاره‌های گیاهی به عنوان یک رویکرد مکمل در مدیریت علت بدخوابی کودکان، همواره مورد توجه والدین بوده است. گیاهانی نظیر بابونه، بادرنجبویه و گل‌ساعتی به دلیل دارا بودن ترکیبات فلاونوئیدی، نقش مؤثری در کاهش تنش‌های عصبی و القای آرامش سیستم عصبی ایفا می‌کنند.

عصاره گیاه بابونه با اثرگذاری بر گیرنده‌های عصبی خاص در مغز، اثرات آرام‌بخشی ملایمی ایجاد کرده و می‌تواند دشواری در شروع خواب را که از جمله شکایات رایج در بررسی علت بدخوابی کودک در شب است، کاهش دهد.

گیاه بادرنجبویه نیز از طریق کمک به مهار آنزیم گابا ترانس‌آمیناز، سطح پیام‌رسان عصبی گابا را در سیستم عصبی مرکزی افزایش داده و منجر به کاهش تحریک‌پذیری و تسهیل فرآیند به خواب رفتن می‌شود.

علاوه بر این، عصاره گل ساعتی با افزایش غلظت اسید گابا در مغز، فعالیت سلول‌های عصبی را تعدیل کرده و به کاهش اضطراب و بهبود تداوم خواب کمک می‌نماید.

این ترکیبات گیاهی، زمانی که در فرمولاسیون‌های استاندارد کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، اثرات سینرژیک (هم‌افزا) داشته و می‌توانند به عنوان یک راهکار کمکی در مدیریت علت بدخوابی کودکان که ریشه در تنش‌های عصبی یا دشواری در آرام شدن دارند، مورد استفاده قرار گیرند.

اگرچه این عصاره‌های گیاهی به دلیل منشاء طبیعی و عوارض جانبی کمتر نسبت به داروهای شیمیایی مورد توجه هستند، اما استفاده از آن‌ها در قالب مکمل‌های غذایی برای کودکان باید حتماً تحت نظر پزشک متخصص صورت گیرد.

تشخیص دقیق علت بدخوابی کودک پیش از شروع هرگونه مکمل ضروری است، زیرا این ترکیبات تنها به عنوان یک درمان حمایتی عمل کرده و نمی‌توانند جایگزین اصلاح رفتارهای غلط خواب یا درمان اختلالات جدی‌تری مانند آپنه انسدادی خواب شوند.
 

سخن پایانی 

در نهایت، باید بر این نکته تأکید کرد که خواب باکیفیت و کافی، سنگ‌بنای رشد جسمی، تکامل مغزی و سلامت روان کودکان است. با شناخت دقیق علل بدخوابی کودکان، والدین می‌توانند با آگاهی بیشتری نسبت به اصلاح الگوهای خواب فرزند خود اقدام کنند.

این مقاله در مجله علمی داروکده با هدف ارتقای دانش خانواده‌ها در مواجهه با چالش‌های خواب نگارش شده است تا با ریشه‌یابی صحیح، از بروز پیامدهایی همچون اختلال در رشد یا کاهش تمرکز و یادگیری پیشگیری شود. ارتقای سطح سلامت و آگاهی جامعه، همواره از مهم‌ترین اهداف مجله علمی داروکده در ارائه آخرین یافته‌های معتبر حوزه سلامت است. در همین راستا، داروخانه آنلاین داروکده به عنوان مرجعی معتبر و تحت نظارت معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران، مجموعه‌ای کامل از فرآورده‌های گیاهی و مکمل‌های تخصصی خواب کودکان را فراهم آورده است تا والدین بتوانند بدون نگرانی از عوارض جدی، به بهبود کیفیت خواب فرزندان خود کمک کنند.

تیم علمی داروکده، متشکل از داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، آماده ارائه مشاوره رایگان تلفنی و آنلاین به شما عزیزان هستند تا در انتخاب بهترین مکمل غذایی متناسب با سن و نیازهای خاص فرزندتان، یاری‌گر شما باشند. امیدواریم مطالب ارائه شده در این مقاله برای شما مفید بوده باشد؛ شما می‌توانید سوالات، چالش‌ها و تجربیات خود را در بخش نظرات مطرح نمایید تا مشاوران علمی داروکده، در اسرع وقت پاسخگوی شما باشند.
 

:References

Dutil C, Walsh JJ, Featherstone RB, Gunnell KE, Tremblay MS, Gruber R, Weiss SK, Cote KA, Sampson M, Chaput JP. Influence of sleep on developing brain functions and structures in children and adolescents: A systematic review. Sleep medicine reviews. 2018 Dec 1;42:184-201

Verrillo E, Bizzarri C, Cappa M, Bruni O, Pavone M, Ferri R, Cutrera R. Sleep characteristics in children with growth hormone deficiency. Neuroendocrinology. 2011 Apr 5;94(1):66-74

Petit D, Encyclopedia on Early Childhood Development. Sleeping behaviour

Fadzil A. Factors affecting the quality of sleep in children. Children. 2021 Feb 9;8(2):122

Prono F, Bernardi K, Ferri R, Bruni O. The role of vitamin D in sleep disorders of children and adolescents: a systematic review. International journal of molecular sciences. 2022 Jan 27;23(3):1430

Ganguly A. Role of Specific Vitamins and Minerals as Nutraceuticals for Sleep. InNutraceuticals in Insomnia and Sleep Problems 2025 May 9 (pp. 99-122). Apple Academic Press

Leung W, Singh I, McWilliams S, Stockler S, Ipsiroglu OS. Iron deficiency and sleep–a scoping review. Sleep medicine reviews. 2020 Jun 1;51:101274

Hauri PJ. Sleep disorders. InHandbook of Psychology and Health, Volume I 2021 Sep 30 (pp. 211-260). Routledge

Dahl RE, Harvey AG. Sleep in children and adolescents with behavioral and emotional disorders. Sleep medicine clinics. 2007 Sep 1;2(3):501-11