ویتامین ب6 و لاغری

ویتامین B6، که با نام علمی پیریدوکسین شناخته می‌شود، یکی از ویتامین‌های گروه B محلول در آب است که نقش کلیدی در بیشتر واکنش‌های آنزیمی بدن ایفا می‌کند. این ویتامین در متابولیسم پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها، سنتز نوروترانسمیترها، تشکیل هموگلوبین و حفظ سلامت سیستم ایمنی و عصبی مشارکت دارد. با توجه به شیوع جهانی چاقی و اضافه وزن، که بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی بیش از یک میلیارد نفر را تحت تأثیر قرار داده است، بررسی نقش ویتامین‌های گروه B، به ویژه B6، در مدیریت وزن اهمیت یافته است. مطالعات اخیر نشان می‌دهند که کمبود ویتامین B6 با اختلالات متابولیکی مرتبط با چاقی همراه است، در حالی که سطوح کافی آن ممکن است به بهبود ترکیب بدن، کاهش چربی و حفظ توده عضلانی کمک کند. با این حال، شواهد علمی در این زمینه متناقض است و نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد. این مقاله بر اساس منابع علمی به‌روز، به تحلیل جامع ویتامین B6، مکانیسم‌های بیولوژیکی آن و ارتباط با لاغری می‌پردازد. همچنین، اطلاعات جدید از مطالعات، مانند نقش B6 در کاهش تهوع مرتبط با داروهای کاهش وزن و تعاملات سینرژیک با فارماکوتراپی چاقی، در این مقاله گنجانده شده است.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• ویتامین B6 چیست؟
• ویتامین B6 در چه غذاهایی است؟
• خواص ویتامین ب6 چیست؟
• دوز توصیه‌شده روزانه ویتامین B6
• کمبود ویتامین B6؛ علل، علائم و گروه‌های در معرض خطر
• ارتباط ویتامین B6 با لاغری و مدیریت وزن
• کاربردهای بالینی و تعاملات با داروهای کاهش وزن
• عوارض مصرف ویتامین B6

مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه
 

ویتامین B6 چیست؟

ویتامین B6 شامل شش ترکیب شیمیایی مرتبط یا ویتامرها است که در بدن به یکدیگر تبدیل می‌شوند: پیریدوکسین به عنوان شکل الکلی رایج در مکمل‌ها، پیریدوکسال به عنوان شکل آلدهیدی، پیریدوکسامین به عنوان شکل آمینی، و اشکال فسفریله آنها مانند پیریدوکسال ۵-فسفات (PLP) و پیریدوکسامین ۵-فسفات (PMP).

PLP فرم کوآنزیم فعال اصلی است که در بیش از ۱۰۰ واکنش آنزیمی نقش دارد. این ویتامین محلول در آب است و بدن نمی‌تواند آن را ذخیره کند، بنابراین مازاد آن از طریق ادرار دفع می‌شود و دریافت منظم ضروری است. جذب آن در ژژنوم روده کوچک رخ می‌دهد و اشکال فسفریله ابتدا دفسفریله می‌شوند تا جذب غیرفعال امکان‌پذیر شود. سطوح پلاسمای PLP شاخص اصلی وضعیت ویتامین B6 است، با مقادیر بالای nmol/L 20 نشان‌دهنده کفایت و مقادیر بالای nmol/L 30 برای ارزیابی‌های دقیق‌تر استفاده می‌شود.

بخش قابل توجهی از پیریدوکسین طبیعی در میوه‌ها، سبزیجات و غلات به صورت گلیکوزیل‌شده وجود دارد که زیست‌فراهمی کمتری دارد. در مکمل‌ها، شکل رایج پیریدوکسین هیدروکلراید است، اگرچه برخی حاوی PLP هستند. ویتامین B6 یک ویتامین محلول در آب است که به طور طبیعی در بسیاری از غذاها وجود دارد، به برخی دیگر مانند غلات صبحانه غنی‌شده اضافه می‌شود و به عنوان مکمل غذایی در دسترس است.

جهت آشنایی بیشتر با ویتامین B6 و خواص آن، پیشنهاد می‌شود مقاله "همه چیز درباره ویتامین B6 یا پیریدوکسین" تالیف و ترجمه خانم دکتر الهه عبدالهی را در مجله علمی داروکده مطالعه فرمایید.
 

ویتامین B6 در چه غذاهایی است؟

ویتامین B6 به طور طبیعی در بسیاری از غذاها یافت می‌شود و منابع غذایی غنی از ویتامین B6 شامل گوشت‌ها مانند مرغ و بوقلمون، ماهی مانند سالمون و تن، غلات کامل مانند برنج قهوه‌ای و جو، حبوبات مانند نخود و عدس، میوه‌ها مانند موز و سبزیجات مانند سیب‌زمینی است. در کشورهای توسعه یافته، بزرگسالان عمدتاً آن را از غلات غنی‌شده، گوشت گاو، مرغ، سبزیجات نشاسته‌ای و میوه‌ها، با زیست‌فراهمی حدود ۷۵ درصد از رژیم غذایی دریافت می‌کنند. مقدار روزانه مورد نیاز (DV) برای ویتامین B6 برابر ۱.۷ میلی‌گرم برای بزرگسالان و کودکان بالای ۴ سال است. پختن و فرآوری می‌تواند تا ۵۰ درصد محتوای ویتامین را کاهش دهد، بنابراین روش‌های پخت ملایم مانند بخارپز کردن توصیه می‌شود.
 

خواص ویتامین ب6 چیست؟

ویتامین B6 به عنوان کوآنزیم در متابولیسم آمینواسیدها مانند تبدیل تریپتوفان به نیاسین، متابولیسم یک‌کربنی، کربوهیدرات‌ها از جمله گلوکونئوژنز و گلیکوژنولیز و لیپیدها نقش دارد. همچنین در سنتز نوروترانسمیترها مانند سروتونین، دوپامین، GABA، نوراپی‌نفرین و ملاتونین مشارکت می‌کند که بر خلق‌وخو، خواب و اشتها تأثیرگذار است. این ویتامین سطوح هموسیستئین را کنترل می‌کند، که افزایش آن عامل خطر بیماری‌های قلبی-عروقی و چاقی است. علاوه بر این، در تشکیل هموگلوبین، تقویت سیستم ایمنی از طریق تولید لنفوسیت‌ها و اینترلوکین-۲ و رشد مغز دخیل است.

کمبود آن منجر به کم‌خونی میکروسیتیک، ناهنجاری‌های الکتروانسفالوگرافی، درماتیت با کیلوزیس و گلوسیت، افسردگی، گیجی و تضعیف عملکرد ایمنی می‌شود. در نوزادان، منجر به تحریک‌پذیری، شنوایی حاد و تشنج می‌شود. وضعیت حاشیه‌ای ممکن است برای ماه‌ها یا سال‌ها بدون علائم باشد. کمبود با بیماری‌های مرحله نهایی کلیه، نارسایی مزمن کلیوی، سندرم‌های مال‌جذب مانند سلیاک، کرون و کولیت اولسراتیو، بیماری‌های ژنتیکی مانند هموسیستینوریا و داروهایی مانند ضدصرع مرتبط است.

گروه‌های در معرض خطر شامل افراد با اختلال عملکرد کلیه، اختلالات خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید و بیماری التهابی روده، وابستگی به الکل، چاقی و زنان باردار به ویژه با پره‌اکلامپسی هستند. کمبود ویتامین B6 غیرشایع است و اغلب با سطوح پایین سایر ویتامین‌های B مانند B12 و اسید فولیک همراه است. ویتامین B6 در اشکال کوآنزیم PLP و PMP در بیش از ۱۰۰ واکنش آنزیمی، عمدتاً مرتبط با متابولیسم پروتئین، شرکت می‌کند.
 

دوز توصیه‌شده روزانه ویتامین B6

دوز توصیه‌شده روزانه (RDA) بر اساس سن و جنسیت متفاوت است: برای بزرگسالان ۱۹ تا ۵۰ سال، ۱.۳ میلی‌گرم، بالای ۵۰ سال، ۱.۵ تا ۱.۷ میلی‌گرم، بارداری ۱.۹ میلی‌گرم و شیردهی ۲.۰ میلی‌گرم. حد بالای ایمن (UL) برای بزرگسالان ۱۰۰ میلی‌گرم در روز است. توصیه‌ها بر اساس مقادیر مرجع غذایی (DRIs) از هیئت تغذیه و غذا است و بر اساس سن، جنسیت، بارداری و شیردهی متفاوت است. در مدیریت چاقی، دوزهای حداقل ۴ میلی‌گرم روزانه پیشنهاد شده است.
 

کمبود ویتامین B6؛ علل، علائم و گروه‌های در معرض خطر

کمبود ویتامین B6 نادر است اما در گروه‌های خاصی مانند افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی یا کبدی، الکلی‌ها، زنان باردار یا شیرده، افراد مبتلا به بیماری‌های خودایمنی و کسانی که داروهایی مانند ایزونیازید مصرف می‌کنند، شایع‌تر است. علائم کمبود شامل خستگی، ضعف و کم‌خونی، درماتیت (التهاب پوست)، گلوسیت (التهاب زبان) و زخم‌های دهانی، افسردگی، تحریک‌پذیری و بی‌خوابی، نوروپاتی محیطی (بی‌حسی و گزگز دست و پا) و در موارد شدید تشنج، به ویژه در نوزادان است. تشخیص با اندازه‌گیری سطوح PLP در خون انجام می‌شود. درمان با مکمل‌های خوراکی مؤثر است. کمبود در افراد چاق شایع‌تر است و با التهاب و اختلالات متابولیکی همراه است. مطالعه‌ای نشان داد که در جمعیت چاق، کمبود قابل توجه B6 وجود دارد، که ممکن است به شدت بیماری مرتبط باشد. همچنین، سطوح پایین B6 با بیماری‌های مزمن و نورودژنراتیو مرتبط است.
 

ارتباط ویتامین B6 با لاغری و مدیریت وزن

ارتباط ویتامین B6 و لاغری عمدتاً از طریق نقش آن در متابولیسم انرژی و چربی ناشی می‌شود. این ویتامین با تسهیل بتا-اکسیداسیون چربی‌ها، کاهش التهاب مرتبط با چاقی و تعدیل اشتها از طریق سنتز سروتونین، ممکن است به کاهش وزن کمک کند. ویتامین‌های B و B6 می‌توانند به کنترل اشتها و گرسنگی کمک کنند، به ویژه با تحریک عملکرد تیروئید و در نتیجه تعادل هورمون‌ها و احتباس آب.

 B6 به عنوان ویتامین ضروری بیش از ۱0۰ عملکرد آنزیمی را پشتیبانی می‌کند. ویتامین B6 (پیریدوکسین) یک ویتامین محلول در آب حیاتی برای متابولیسم کربوهیدرات، پروتئین و چربی، ایجاد سلول‌های قرمز خون و موارد دیگر است. تحقیقات قابل توجه همچنین به چندین راه که این ماده مغذی عملکردهای ضروری برای کمک به مدیریت وزن را پشتیبانی می‌کند، اشاره دارد. زنان مصرف‌کننده قرص‌های ضدبارداری ممکن است بیشتر مستعد کمبود B6 باشند، بنابراین تمرکز بر غذاهای غنی از B6 و مصرف مکمل احتمالی اهمیت خاصی دارد.

رژیم غذایی متعادل کم در غذاهای فرآوری‌شده و بسته‌بندی‌شده و غنی از گیاهان، پروتئین و چربی‌های مفید همراه با فعالیت فیزیکی زیاد بهترین راه برای حفظ وزن سالم است. اما مکمل کوتاه‌مدت ویتامین B6 می‌تواند متابولیسم شما را اگر سطوح شما ناکافی باشد، افزایش دهد. فراتر از متابولیسم، ویتامین B6 همچنین سیستم عصبی، تعادل هورمونی به خصوص تستسترون و حمایت از عضله‌سازی را پشتیبانی می‌کند.

از آنجایی که بدن شما به طور مداوم B6 را استفاده و از دست می‌دهد، کمبود آن می‌تواند بر چگونگی سوزاندن کالری‌ها تأثیر بگذارد، که منجر به در نظر گرفتن ویتامین B6 برای کاهش وزن توسط برخی افراد می‌شود. ویتامین B6 می‌تواند در کاهش وزن شما از طریق دو راه کلیدی کمک کند: یکی با کمک به استفاده کارآمدتر از غذا تا انرژی بیشتری از آن بگیرید و دیگری با کاهش احتباس آب. ویتامین B6 نقش حیاتی در تولید هورمون‌ها، از جمله متابولیسم استروژن دارد، که ممکن است بر کنترل وزن، به ویژه در زنان تأثیر بگذارد. همچنین، B6 با افزایش متابولیسم، تعادل هورمون‌ها و کاهش احتباس آب از کاهش وزن حمایت می‌کند.

مطالعات حیوانی نیز نشان می‌دهند که کمبود B6 بیان ژن‌های متابولیسم چربی را مختل می‌کند، در حالی که مکمل آن وزن بدن، چربی کبدی و التهاب را کاهش می‌دهد.
 

کاربردهای بالینی و تعاملات با داروهای کاهش وزن

در کاربردهای بالینی، ویتامین B6 در ترکیب با داروهای کاهش وزن مانند سماگلوتاید استفاده می‌شود، جایی که B6 کاهش تهوع را نشان داده، راحتی و پایبندی به درمان را بهبود می‌بخشد و متابولیسم انرژی را افزایش می‌دهد.

اثرات سینرژیک ویتامین  B6هنگام ترکیب با برخی داروهای کاهش وزن، ممکن است نرخ‌های متابولیک را افزایش دهد، که بالقوه نتایج کاهش وزن را بهبود می‌بخشد.

مکمل‌یاری با ویتامین B6 می‌تواند برخی عوارض جانبی داروهای کاهش وزن مانند تهوع یا خستگی را با پشتیبانی تعادل کلی مواد مغذی کاهش دهد. مطالعات نشان داده‌اند که ویتامین B6 می‌تواند به طور مثبت با داروهای کاهش وزن تعامل کند.

نظارت دقیق بر مصرف ویتامین B6 ضروری است تا از مسمومیت بالقوه، به ویژه هنگام مصرف با سایر مکمل‌ها یا داروها اجتناب شود. سبک زندگی سالم شامل رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم در کنار مکمل ویتامین B6 می‌تواند به نتایج مدیریت وزن مؤثرتر منجر شود. در مدیریت چاقی در مراقبت اولیه، ویتامین B6 (پیریدوکسین) ۴ میلی‌گرم روزانه توصیه شده است.
 

عوارض مصرف ویتامین B6

مصرف ویتامین B6 از منابع غذایی معمولاً بی‌خطر است، اما مصرف بیش از حد مکمل‌ها (به‌ویژه بیش از ۱۰۰ میلی‌گرم روزانه به مدت طولانی) می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند. عوارض جانبی شایع شامل نوروپاتی محیطی (بی‌حسی، گزگز و درد در دست‌ها و پاها)، اختلالات گوارشی (تهوع، استفراغ و درد شکمی)، حساسیت به نور و اختلالات عصبی (سردرد، خواب‌آلودگی یا بی‌خوابی) است. مسمومیت با دوزهای بیش از ۱۰۰۰ میلی‌گرم روزانه می‌تواند به آسیب عصبی دائمی منجر شود. تداخلات دارویی شامل کاهش اثربخشی داروهای ضدصرع (مانند فنی‌توئین) و افزایش نیاز به B6 با ایزونیازید است. پیشنهاد می‌شود قبل از مصرف مکمل ویتامین B6، فهرست داروهای مصرفی را با پزشک معالج خود بررسی کنید.
 

کلام آخر

ویتامین B6 نقش حمایتی در لاغری دارد، به ویژه از طریق بهبود متابولیسم چربی، حفظ توده عضلانی و کاهش شاخص‌های چاقی می‌توان تاثیر ویتامین ب6 برای لاغری را بررسی نمود، اما نمی‌تواند جایگزین رژیم غذایی سالم و ورزش منظم شود. مطالعات به‌روز تأکید می‌کنند که اثرات در افراد با کمبود B6 یا رژیم‌های خاص برجسته‌تر است، و تعاملات با داروهای ضدچاقی مانند افزایش نرخ متابولیسم و کاهش تهوع، کاربردهای بالینی جدیدی ارائه می‌دهد. برای مدیریت وزن، ارزیابی سطوح B6 و مشاوره با متخصص تغذیه ضروری است. رژیم متعادل غنی از B6 (۱.۳ تا ۲ میلی‌گرم روزانه) توصیه می‌شود. مکمل‌ها در موارد کمبود یا رژیم کم‌کالری مفید هستند، اما بهتر است تحت نظارت پزشک و همراه ورزش و رژیم کم‌کالری استفاده شوند. از دوزهای بالا اجتناب کنید تا از افزایش چربی یا مسمومیت جلوگیری شود.

داروخانه آنلاین داروکده، با مجوز رسمی از معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران و کسب نشان اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، متعهد به ارائه خدمات با کیفیت برتر و افزایش سطح دانش عمومی در زمینه سلامت است. این مجموعه با بهره‌گیری از تخصص و تجربه گروهی از داروسازان و کارشناسان تغذیه، مجله علمی داروکده را تأسیس کرده تا با انتشار مقالات معتبر و مبتنی بر به‌روزترین پژوهش‌های علمی، اطلاعات کاربردی و قابل‌اعتمادی را برای ارتقای سلامت و بهبود کیفیت زندگی در اختیار مخاطبان قرار دهد.

همچنین، داروکده با راه‌اندازی بخش پرسش و پاسخ آنلاین، بستری را فراهم کرده تا کاربران بتوانند به‌سادگی سؤالات، نظرات یا پیشنهادهای خود را مطرح کرده و از مشاوره تخصصی تیم علمی بهره‌مند شوند. ما معتقدیم که نظرات و بازخوردهای شما تأثیر بسزایی در بهبود کیفیت خدمات ما دارد و از شما دعوت می‌کنیم تا با اشتراک‌گذاری دیدگاه‌های خود، در این مسیر همراه ما باشید.

:Reference

Zhu J, Chen C, Lu L, Shikany JM, D’Alton ME, Kahe K. Folate, vitamin B6, and vitamin B12 status in association with metabolic syndrome incidence. JAMA Network Open. 2023 Jan 3;6(1):e2250621- 

Belen S, Patt N, Kupjetz M, Ueland PM, McCann A, Gonzenbach R, Bansi J, Zimmer P. Vitamin B6 status is related to disease severity and modulated by endurance exercise in individuals with multiple sclerosis: a secondary analysis of a randomized controlled trial. The American Journal of Clinical Nutrition. 2025 Apr 17

Rodríguez-Rodríguez E, López-Sobaler AM, Navarro AR, Bermejo LM, Ortega RM, Andrés P. Vitamin B6 status improves in overweight/obese women following a hypocaloric diet rich in breakfast cereals, and may help in maintaining fat-free mass. International journal of obesity. 2008 Oct;32(10):1552-8 

Al Mansoori A, Shakoor H, Ali HI, Feehan J, Al Dhaheri AS, Cheikh Ismail L, Bosevski M, Apostolopoulos V, Stojanovska L. The effects of bariatric surgery on vitamin B status and mental health. Nutrients. 2021 Apr 20;13(4):1383

Zhou SS, Zhou Y. Excess vitamin intake: An unrecognized risk factor for obesity. World journal of diabetes. 2014 Feb 15;5(1):1 

Nurtazina A, Voitsekhovskiy I, Toishimanov M, Dautov D, Karibayev K, Smail Y, Rakhyzhanova S, Adilgozhina S, Kanapiyanov B, Myrzabayeva N, Bapayeva M. Exploring the Link Between Vitamin B Levels and Metabolic Syndrome Risk: Insights from a Case-Control Study in Kazakhstan. Journal of Clinical Medicine. 2024 Nov 27;13(23):7206 

Agraib LM, Al-Shami I, Alkhatib B, Hasan H. The impact of energy releasing B-vitamin intake on indices of obesity and cardiac function: a cross-sectional study. F1000Research. 2024 Aug 6;12:1382 

Teymoori F, Mokhtari E, Salehi P, Hosseini-Esfahani F, Mirmiran P, Azizi F. A nutrient pattern characterized by vitamin A, C, B6, potassium, and fructose is associated with reduced risk of insulin‐related disorders: A prospective study among participants of Tehran lipid and glucose study. Diabetology & metabolic syndrome. 2021 Jan 26;13(1):12 

Dror DK, Allen LH. Interventions with vitamins B6, B12 and C in pregnancy. Paediatric and perinatal epidemiology. 2012 Jul;26:55-74