بربرین در ترک اعتیاد

بربرین یک آلکالوئید ایزوکوئینولین طبیعی است که در ریشه و پوست برخی گیاهان مانند زرشک اروپایی،‌ گلدن‌سیل (ختمی طلایی)، چوب‌زرد چینی (Coptis)، انگور اُرِگُن و زردچوبه درختی یافت می‌شود​. این ترکیب طعمی بسیار تلخ و رنگ زرد مشخصی دارد و قرن‌ها در طب سنتی برای درمان طیف وسیعی از مشکلات به‌کار رفته است. از جمله کاربردهای مرسوم بربرین در طب سنتی می‌توان به ضدعفونی‌کنندگی و درمان عفونت‌های گوارشی، تنظیم قند خون و التیام التهابات اشاره کرد. در سال‌های اخیر، مطالعات علمی مدرن توجه ویژه‌ای به اثرات بالقوه بربرین در دستگاه عصبی مرکزی معطوف کرده‌اند. یکی از حوزه‌های مورد توجه، بررسی توانایی بربرین در کمک به ترک اعتیاد به مواد گوناگون (از مواد مخدر افیونی گرفته تا الکل و نیکوتین) است. در ادامه، نقش قرص بربرین را در ترک اعتیاد از دیدگاه علمی (مکانیسم‌های زیستی و یافته‌های آزمایشگاهی) و نیز از منظر طب سنتی و مکمل‌های گیاهی بررسی می‌کنیم. لازم به ذکر است این مقاله به صورت کاملا علمی به بررسی این ارتباط پرداخته است تا بستر را از هرگونه شبهه‌ غیرعلمی پاک کند.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• مکانیسم‌ها و اثرات زیستی بربرین مرتبط با اعتیاد
• بربرین و ترک اعتیاد به مواد افیونی 
• بربرین و ترک اعتیاد به الکل
• بربرین و ترک نیکوتین 
• بربرین و ترک سایر انواع اعتیاد 
• دیدگاه طب سنتی و مکمل‌های گیاهی
• شواهد بالینی و وضعیت کاربرد عملی

مدت زمان تقریبی مطالعه: 13 دقیقه

مکانیسم‌ها و اثرات زیستی بربرین مرتبط با اعتیاد

مطالعات نشان می‌دهند که بربرین می‌تواند از چندین مسیر مختلف بر پدیده اعتیاد و ترک آن تأثیر بگذارد. مهم‌ترین مکانیزم‌های شناسایی‌شده عبارت‌اند از:
 

کاهش اثرات پاداش‌دهنده مواد اعتیادآور: بربرین توانایی مهار اثر پاداش‌بخشی بسیاری از مواد اعتیادآور (مانند کوکائین، مرفین و نیکوتین) را نشان داده است​. به بیان دیگر، این ترکیب می‌تواند لذت و تقویتی را که فرد از مصرف ماده مخدر دریافت می‌کند کاهش دهد. در مطالعات حیوانی، تجویز بربرین سبب تضعیف حس لذت‌بخش و انگیزه مصرف موادی نظیر اتانول (الکل) شده است​. این اثر احتمالاً به دلیل تداخل بربرین با مسیرهای پاداش در مغز است.
 

تعدیل سیستم‌های انتقال‌دهنده عصبی کلیدی: بربرین یک ماده چندکارکردی در مغز است و بر چندین سیستم انتقال‌دهنده عصبی اثر می‌گذارد. شواهد نشان می‌دهد که این آلکالوئید فعالیت سیستم‌های دوپامینرژیک، سروتونرژیک، گلوتامات (NMDA) و نیتریک اکساید (NO) را تعدیل می‌کند​. تمامی این مسیرها در مکانیسم پاداش و وابستگی دارویی نقش اساسی دارند. برای مثال، در وابستگی به مرفین و بسیاری از مواد دیگر، افزایش آزادسازی دوپامین در مرکز پاداش مغز (ناحیه توده‌ی سیاه و هسته اکومبنس) و فعال شدن گیرنده‌های گلوتامات NMDA در ایجاد تلاش برای مصرف دوباره نقش دارد​. بربرین با کاهش فعالیت دوپامینرژیک بیش از حد و مهار گیرنده‌های NMDA توانسته است در مدل‌های حیوانی شدت وابستگی را کم کند​.
 

ممانعت از ایجاد تحمل دارویی و حساس‌سازی: یکی از چالش‌های مصرف طولانی‌مدت مواد مخدر، ایجاد تحمل و حساس‌سازی رفتاری است. به عنوان مثال، با مصرف مکرر مرفین، به تدریج اثر ضد درد آن کم شده و فرد به دوز بیشتری نیاز پیدا می‌کند؛ همچنین حساسیت مغز به تحریکات دارو افزایش می‌یابد که ترک را دشوارتر می‌کند. بربرین در مطالعات پیش‌بالینی توانسته است از ایجاد تحمل در برابر اثرات مرفین جلوگیری کند.
 

تسکین علائم ترک و کاهش استرس وابستگی: ترک بسیاری از مواد با علائم ناراحت‌کننده جسمی و روانی همراه است که می‌تواند به عود مصرف منجر شود. بربرین دارای اثرات آرام‌بخش و ضداضطراب ملایمی است که ممکن است در کاهش علائم ترک مفید باشد​. برای مثال، در مدل‌های حیوانی اعتیاد به مرفین دیده شده که تجویز بربرین نشانه‌های فیزیکی ترک مانند پرش‌های ناگهانی (که معادل بی‌قراری و سندرم ترک در انسان است) را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد​. مهار این مسیر توسط بربرین می‌تواند به کاهش شدت سندرم ترک کمک کند​.
 

اثرات نوروتروفیک و ضدالتهابی به نفع ترک اعتیاد: سوءمصرف بلندمدت موادی مثل الکل و مت‌آمفتامین با آسیب‌های عصبی (نوروتوکسیسیته)، التهاب عصبی و اختلال در تعادل عوامل رشد عصبی همراه است. بربرین در مطالعات متعدد به عنوان یک ترکیب آنتی‌اکسیدان و ضدالتهاب قوی ظاهر شده که می‌تواند از مغز در برابر استرس اکسیداتیو و التهاب مزمن ناشی از مواد محافظت کند​. به عنوان نمونه، در مدل حیوانی مصرف مت‌آمفتامین نشان داده شد که بربرین از طریق مهار مسیرهای التهابی TLR4/NF-κB در مغز، شدت التهاب عصبی را کاهش می‌دهد​. 
 

تأثیر بر حافظه اعتیاد و پیشگیری از عود: یکی از عوامل کلیدی در عود اعتیاد پس از ترک، حافظه‌های شرطی‌شده مرتبط با مصرف (مانند محیط یا وسایل مربوط به ماده) است که می‌تواند حتی پس از مدت‌ها پرهیز، وسوسه شدیدی ایجاد کند. پژوهش‌های جدید حاکی از آن است که بربرین می‌تواند به پاک‌شدن یا تضعیف این حافظه‌های اعتیاد کمک کند. مکانیزم احتمالی این اثر، تغییر در پلاستیسیته سیناپسی در مراکز پاداش است. به این ترتیب، بربرین ممکن است حافظه اعتیاد را "بازنویسی" کرده و فرد ترک‌کرده را در برابر محرک‌های وسوسه‌انگیز مقاوم‌تر سازد.

به طور خلاصه، بربرین از چند جنبه بر فرآیند اعتیاد تأثیر می‌گذارد: کاهش لذت و تقویت ناشی از مصرف، جلوگیری از تغییرات سازگاری مغز نسبت به ماده (مثل تحمل)، کاهش علائم آزارنده ترک از طریق اثرات آرام‌بخش و کاهش استرس مغزی، محافظت از سلول‌های عصبی در برابر التهاب و آسیب، و کمک به فراموشی وابستگی شرطی شده. 

بیشتر بخوانید: خواص و عوارض قرص بربرین برای لاغری

بربرین و ترک اعتیاد به مواد افیونی 

مطالعات فراوانی روی مدل‌های حیوانی اعتیاد به مرفین (به عنوان نماینده مواد افیونی) انجام شده که در مجموع نشان‌دهنده اثر مثبت بربرین در مراحل مختلف ترک مواد افیونی است. مهم‌ترین یافته‌ها عبارت‌اند از:
 

کاهش تحمل و تقویت اثر ضددردی مورفین: همان‌طور که اشاره شد، بربرین می‌تواند از ایجاد تحمل به اثرات مورفین جلوگیری کند. در یک مطالعه‌ی پیش‌بالینی کلاسیک، تزریق مداوم بربرین به موش‌ها باعث شد که حتی پس از مصرف طولانی مورفین، تأثیر ضددردی مورفین همچنان قوی بماند​. این امر بسیار حائز اهمیت است زیرا در شرایط معمول، با تداوم مصرف مورفین بیماران مجبور به افزایش دوز برای کسب اثر یکسان می‌شوند و این افزایش دوز به تشدید وابستگی منجر می‌گردد. بربرین با مهار مسیرهای دخیل در تحمل این سیکل معیوب را مختل می‌کند​.
 

مهار پاداش و اشتیاق به مصرف: پژوهش‌ها نشان داده که بربرین اثر پاداشی مرفین را نیز تعدیل می‌کند. مثلاً موش‌هایی که همزمان با دریافت مرفین دوزهایی از بربرین دریافت کرده بودند، علاقه کمتری به محیط مرتبط با مرفین نشان دادند. به علاوه، در یک مطالعه با استفاده از عصاره زرشک (حاوی بربرین) مشاهده شد که این عصاره نه تنها ایجاد علاقه شرطی به مورفین را مهار می‌کند، بلکه بازگشت دوباره این علاقه را پس از دوره ترک نیز کاهش می‌دهد​. این اثر، معادل کاهش میل ذهنی و وسوسه نسبت به ماده در انسان است. بنابراین، بربرین ممکن است با کم‌رنگ کردن خاطره خوش مصرف ماده به حفظ پرهیز کمک کند.
 

تسهیل علائم ترک فیزیکی و روانی: یکی از ارزشمندترین اثرات بربرین، کمک به تحمل دوره‌ی دشوار ترک از نظر علائم فیزیکی و احساسی است. در آزمایش‌های حیوانی، تزریق بربرین باعث کاهش آشکار نشانه‌های ترک مورفین شده است. به عنوان مثال، در مطالعه‌ای موش‌های وابسته به مورفین پس از دریافت بربرین تعداد پرش‌های کمتری (که شاخصی از بی‌قراری و درد در ترک مورفین است) داشتند​. همچنین همان مطالعه حاکی از القای خواب‌آلودگی (هیپنوتیز) خفیف در حیوانات بود​ که نشان می‌دهد بربرین با آرام کردن سیستم عصبی، برانگیختگی بیش از حد ناشی از قطع مورفین را کم می‌کند. علاوه بر نشانه‌های بدنی، نشانه‌های روانی ترک مثل اضطراب، تحریک‌پذیری و افسردگی نیز با مداخله بربرین کاهش یافته است​.

به طور خلاصه، بربرین هم درد و نشانه‌های جسمی ترک افیون را کم می‌کند و هم حال روحی را بهبود می‌بخشد؛ چنین ترکیبی می‌تواند تمایل فرد برای ادامه پرهیز را افزایش دهد.
 

پشتیبانی از درمان‌های جایگزین: درمان‌های رایج ترک اعتیاد به مواد افیونی (مثل متادون درمانی) خود می‌توانند موجب تحمل یا وابستگی شوند. جالب است که تحقیقات مقدماتی حاکیست افزودن بربرین به رژیم درمانی ممکن است فوایدی داشته باشد. مثلاً قرص بربرین با طولانی‌تر کردن اثر ضد درد مرفین این امکان را می‌دهد که دوزهای پایین‌تری از مسکن‌های مخدر یا جایگزین‌ها استفاده شود.​ همچنین به دلیل اثر محافظتی عصبی، می‌تواند از شدت درد بیش از حد در واکنش به تحریکات عادی بکاهد​. البته این موارد هنوز در مرحله حیوانی هستند و برای تأیید در انسان نیاز به کارآزمایی‌های بالینی است.

با مجموعه این شواهد، بربرین نویدبخش یک مکمل کمکی چندجانبه در ترک اعتیاد به مواد افیونی است: هم میل به مصرف را کم می‌کند، هم علائم ترک را التیام می‌دهد، و هم به لحاظ زیستی اثرات مخرب اعتیاد بر مغز را ترمیم می‌کند. هرچند باید تأکید کرد که تاکنون این اثرات عمدتاً در مدل‌های حیوانی دیده شده و برای به‌کارگیری بالینی ایمن و مثمر ثمر، تحقیقات انسانی بیشتری مورد نیاز است.

بربرین و ترک اعتیاد به الکل

اعتیاد به الکل (الکلیسم) یکی دیگر از حوزه‌هایی است که پژوهشگران تأثیر قرص بربرین را بر آن بررسی کرده‌اند. اعتیاد به الکل دو جنبه اساسی دارد: جنبه پاداش‌دهنده مصرف الکل (سرخوشی، کاهش اضطراب) که ترک را دشوار می‌کند، و جنبه علائم ترک (مانند لرزش، تحریک‌پذیری، اضطراب و تشنج) که در قطع مصرف بروز می‌کند. شواهد علمی نشان می‌دهد بربرین می‌تواند در هر دوی این جنبه‌ها مفید واقع شود:
 

کاهش میل و لذت الکل: مطالعات رفتاری در مدل‌های جانوری نشان داده است که بربرین کشش به مصرف الکل و اثرات پاداشی آن را کاهش می‌دهد.​ در یک آزمایش، به موش‌ها انتخاب بین آب و محلول اتانول داده شد؛ موش‌هایی که بربرین دریافت کرده بودند مصرف داوطلبانه الکل‌شان کمتر شد و ترجیح کمتری برای نوشیدن الکل نسبت به آب نشان دادند​. همچنین بربرین توانست ایجاد شرطی‌شدن مکان توسط الکل را مهار کند، بدان معنا که موش‌ها محیطی را که قبلاً با حالت مستی و لذت الکل تداعی شده بود کمتر ترجیح دادند​. 

این یافته‌ها حاکی از آن است که بربرین با کمرنگ کردن خاصیت تقویتی الکل می‌تواند به فرد کمک کند تمایل کمتری به ادامه مصرف داشته باشد. مکانیزم این اثر احتمالاً به تنظیم سیستم‌های عصبی مربوط به پاداش برمی‌گردد؛ بربرین مسیرهای دوپامینی، سروتونینی و گلوتامات را که همگی در احساس خوشی الکل دخیل‌اند، تعدیل می‌کند​.
 

تسهیل علائم ترک الکل: وابستگی شدید به الکل اگر قطع شود غالباً منجر به یک سندرم ترک خطرناک می‌گردد که مشخصه آن لرزش، تشنج، اضطراب و بیش‌تحریکی دستگاه عصبی است. مطالعات نشان می‌دهد بربرین قادر است شدت این علائم را کم کند. 
 

در یک تحقیق، به موش‌های معتاد به الکل پس از قطع مصرف، دوزهای ۱۰ و ۲۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم بربرین به مدت ۱۰ روز تزریق شد؛ نتایج نشان داد که بربرین به‌طور چشمگیری علائم بیش‌تحریکی ناشی از ترک الکل (از جمله لرزش و تحریک‌پذیری) را مهار می‌کند.​ حتی گزارش شده است که بربرین از بروز تشنج‌های ناشی از قطع الکل نیز جلوگیری می‌کند​. علاوه بر این، بربرین خواص آنتی‌اکسیدانی دارد که می‌تواند استرس اکسیداتیو شدید دوره ترک الکل را کاهش دهد و به حفاظت سلول‌های مغزی کمک نماید. بنابراین، قرص بربرین هم ایمنی فرد را در برابر عوارض خطرناک ترک الکل بالا می‌برد و هم ناراحتی‌های این دوره را کاهش می‌دهد.

با وجود همه این شواهد امیدبخش، لازم به ذکر است که هنوز دارویی بر پایه بربرین برای درمان اعتیاد به الکل وارد بالین نشده است. اما نتایج پژوهش‌های حیوانی و مکانیکی نشان می‌دهد بربرین پتانسیل آن را دارد که به عنوان درمان کمکی در کنار مشاوره و داروهای استاندارد ترک الکل (نظیر بنزودیازپین‌ها یا نالترکسون) استفاده شود تا هم میل به مصرف دوباره را مهار کند و هم دوره ترک را قابل‌تحمل‌تر نماید. تحقیقات انسانی در این زمینه گام بعدی مهم خواهد بود.

بربرین و ترک نیکوتین 

اعتیاد به نیکوتین - که عموماً در مصرف دخانیات دیده می‌شود - یکی از مقاوم‌ترین وابستگی‌ها است و علائم ترک نیکوتین (شامل میل شدید به سیگار، تحریک‌پذیری، اضطراب، افزایش اشتها و مشکل تمرکز) موجب می‌شود بسیاری از افراد در ترک سیگار ناکام بمانند. در حالی که در حال حاضر داروهای مشخصی مانند وارنیکلین و بوپروپیون برای کمک به ترک سیگار به کار می‌روند، علاقه‌مندی فزاینده‌ای به درمان‌های مکمل گیاهی مانند بربرین به وجود آمده است. اگرچه تحقیقات در این زمینه به گستردگی مواد افیونی و الکل نیست، اما یافته‌های اولیه نشان می‌دهد بربرین می‌تواند برخی تأثیرات مفید زیر را داشته باشد:
 

کاهش اثرات محرک نیکوتین بر مغز: مصرف نیکوتین باعث تحریک قابل توجه در مغز می‌شود؛ از جمله افزایش فعالیت حرکتی و بیان ژن‌های فوری در نواحی دوپامینی. در یک مطالعه‌ی حیوانی، تجویز بربرین توانست افزایش فعالیت حرکتی ناشی از مصرف مکرر نیکوتین را مهار کند​. همچنین در مغز این موش‌ها، شاخص‌های فعالیت بیش‌ازحد دوپامینرژیک که به دنبال نیکوتین رخ می‌دهد، تعدیل شد​. این یافته حاکی از آن است که بربرین ممکن است میل پاداشی و تحریک‌کنندگی نیکوتین را کاهش دهد و در نتیجه، ولع مصرف سیگار را کمتر کند. مکانیزم دقیق این اثر هنوز روشن نیست اما احتمالاً مرتبط با تعدیل آزادسازی دوپامین و یا اثر بر گیرنده‌های استیل‌کولین نیکوتینی در مغز است که نیازمند پژوهش‌های تکمیلی است.
 

کمک به سلامت دستگاه تنفسی در ترک: هرچند این مورد مستقیماً به قطع وابستگی مربوط نیست، ولی برای فرد در حال ترک سیگار اهمیت دارد. دود سیگار موجب التهاب مزمن راه‌های هوایی و تخریب بافت ریه می‌شود. بربرین یک ماده ضدالتهاب شناخته‌شده است و در یک تحقیق نشان داده شد که با تجویز خوراکی بربرین (۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم) قبل از مواجهه با دود سیگار، شدت التهاب ریوی در موش‌ها به طور قابل توجهی کاهش یافت​. بهبود حال عمومی و تنفس فرد ترک‌کننده، خود عامل انگیزشی مهمی برای ادامه پرهیز از سیگار خواهد بود.
 

کاهش علائم روانی ترک نیکوتین: تاکنون مطالعه مستقیمی پیرامون اثر بربرین بر اضطراب یا تحریک‌پذیری ترک نیکوتین انجام نشده است. با این حال، شواهد اثر ضداضطرابی و ضدافسردگی بربرین در مدل‌های دیگر (مثلاً ترک مرفین و مت‌آمفتامین)​ می‌تواند نشان‌دهنده پتانسیل مشابه در ترک نیکوتین باشد. به طور خاص، چون بربرین سیستم‌های نوراپی‌نفرین و سروتونین را متعادل می‌کند، احتمالاً می‌تواند شدت علائم خلقی منفی در ترک سیگار را تقلیل دهد.

در مجموع، داده‌های موجود پیرامون بربرین و ترک نیکوتین محدود اما امیدوارکننده است. این ترکیب می‌تواند با کاهش تأثیرات پاداشی نیکوتین، کمک به ترمیم التهاب‌های ریوی و شاید کاهش اضطراب ترک، به عنوان یک درمان کمکی مدنظر قرار گیرد. 

بربرین و ترک سایر انواع اعتیاد 

سایر مواد محرک و مخدر غیرافیونی نیز مورد توجه پژوهشگران برای ارزیابی اثرات بالقوه بربرین بوده‌اند. در این بخش به چند نمونه قابل توجه اشاره می‌کنیم:
 

مت‌آمفتامین (شیشه): مت‌آمفتامین یک محرک قدرتمند است که اعتیادی شدید همراه با عوارض روان‌پریشی و عصبی ایجاد می‌کند و داروی تأییدشده‌ای برای درمان وابستگی به آن وجود ندارد​. مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۹ به بررسی اثر بربرین هیدروکلراید در موش‌های صحرایی وابسته به مت‌آمفتامین پرداخت. در این تحقیق، دو گروه موش به مدت دوهفته اجازه مصرف آزادانه محلول مت‌آمفتامین داشتند و سپس سه هفته در حالت ترک نگه‌داشته شدند؛ یکی از این گروه‌ها در دوره ترک روزانه ۱۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم بربرین دریافت کرد​. 

موش‌های دریافت‌کننده بربرین تمایل کمتری به بازگشت به مصرف مت‌آمفتامین نشان دادند و میزان مصرف داوطلبانه‌شان پایین‌تر از موش‌های بدون بربرین بود​. در طول دوره ترک، موش‌های گروه بربرین علائم اضطراب کمتری از خود نشان دادند​. همچنین فعالیت حرکتی که پس از قطع مت‌آمفتامین معمولاً افزایش می‌یابد، در این موش‌ها کمتر بود​. این‌ها نشان می‌دهد بربرین توانسته ناآرامی و بی‌قراری ناشی از ترک شیشه را کاهش دهد.
 

کوکائین: درباره کوکائین، اگرچه مطالعات مستقلی به اندازه مواد دیگر انجام نشده، اما یافته‌های مطالعه انقراض حافظه اعتیاد (که قبلاً ذکر شد) گواه اثر مثبت بربرین در کاهش بازجستجوی کوکائین است​. در آن تحقیق، تجویز بربرین پس از آموزش ترک موجب شد که موش‌ها حتی با قرارگیری مجدد در معرض سرنخ‌های محیطی کوکائین یا امکان فشار دادن اهرم جهت دریافت کوکائین، تمایل بسیار کمتری به بازگشت به مصرف نشان دهند​. این اثر در هر دو مدل شرطی‌سازی مکانی و خود‌تزریقی وریدی مشاهده شد​. بنابراین به نظر می‌رسد بربرین می‌تواند بخشی از خاطره پاداش کوکائین را تضعیف کرده و در نتیجه ریسک عود را کاهش دهد.
 

سایر مواد محرک و اعتیادآور: برخی گزارش‌ها حکایت از آن دارد که بربرین حتی می‌تواند آثار محرک آمفتامین را کاهش دهد. بربرین با متعادل کردن دوپامین و دیگر واسطه‌های عصبی، آثار تحریکی شدید را ملایم می‌کند. درباره موادی مثل حشیش یا توهم‌زاها مطالعه مستقیمی پیرامون بربرین در دست نیست، اما اثرات ضداضطرابی و ضدالتهابی آن ممکن است به طور غیرمستقیم در کاهش عوارض ترک این مواد نیز مفید باشد.

در مجموع، طیف اثرات بربرین بر انواع مواد اعتیادآور گسترده به نظر می‌رسد. از مواد محرک (مانند مت‌آمفتامین و کوکائین) تا مخدرهای تضعیف‌کننده (مانند تریاک و هروئین) همگی می‌توانند از جنبه‌هایی تحت تأثیر مفید بربرین قرار گیرند. این اثرات شامل کاهش میل و لذت ماده، کاهش اضطراب و دیسفوری ترک، و محافظت از مغز در برابر آسیب‌های مربوطه است. البته باید توجه داشت که جز در موارد معدود، اکثر این نتایج در مدل‌های حیوانی به دست آمده‌اند و تأیید نهایی آن‌ها در انسان نیازمند مطالعات بالینی است.

دیدگاه طب سنتی و مکمل‌های گیاهی

بربرین به عنوان یک ماده گیاهی، تاریخچه‌ای طولانی در طب سنتی ملل مختلف دارد. در طب سنتی چین، بربرین عمدتاً از طریق گیاهی به نام هوانگ‌لیان (Coptis chinensis) شناخته می‌شود و به آن خواص «پاک‌سازی حرارت و سموم» نسبت داده‌اند. این گیاه برای درمان عفونت‌ها، اسهال و التهابات به کار می‌رفته است و در فرمولاسیون‌های مشهور طب چینی وجود دارد، اما کاربرد مستقیمی برای ترک اعتیاد در کتب کلاسیک نیامده است. با این حال، مفهوم «پاک‌سازی سموم» و «آرام کردن روح» در طب چینی می‌تواند با دیدگاه مدرن در مورد دفع سموم مواد مخدر و کاهش اضطراب ترک متناظر باشد. 

از این رو، برخی پزشکان طب سنتی چین ممکن است از ترکیبات حاوی هوانگ‌لیان (و در نتیجه بربرین) به طور تجربه‌ای در مراحل سم‌زدایی بدن بیماران معتاد استفاده کرده باشند، هرچند شواهد مدون کمی در این باره وجود دارد. در طب سنتی ایران (طب اخلاطی) نیز زرشک (Barberry) که منبع غنی بربرین است، به عنوان یک داروی گیاهی شناخته شده‌است. حکمای قدیم زرشک را مصفّی خون و کبد (پاک‌کننده خون و کبد) و مُسَکّن حدت صفرا می‌دانستند (یعنی از شدت صفراوی‌مزاجی می‌کاهد). این توصیفات نشان می‌دهد که زرشک اثر آرام‌بخش و متعادل‌کننده مزاج داشته و التهاب درونی بدن را کاهش می‌دهد. 

از سوی دیگر در متون طب سنتی آمده که زرشک برای بهبود بی‌خوابی و تپش قلب مفید است​ که می‌تواند با اثر آرام‌بخشی آن مرتبط باشد. این ویژگی‌ها به طور ضمنی می‌تواند در تسکین حالت‌های بی‌قراری و اضطراب معتاد در حال ترک مفید واقع شود. البته طبیبان سنتی مستقیماً اصطلاح اعتیاد را به کار نمی‌بردند، بلکه از واژه‌هایی مثل افراط در استعمال تریاک یا سوءاستعمال افیون نام می‌بردند. برای درمان چنین حالاتی، نسخه‌های گیاهی متعددی وجود داشته که ممکن است زرشک یکی از اجزای آن‌ها بوده باشد (مثلاً همراه با گیاهانی نظیر زعفران و عناب برای تقویت قلب و اعصاب). 

در دوران معاصر، با شناخته‌تر شدن بربرین در جامعه علمی، درمانگران طب مکمل و گیاهی از مکمل‌های حاوی بربرین به عنوان یار کمکی در کنار درمان‌های رایج ترک استفاده می‌کنند. به عنوان نمونه، در ایران فرآورده‌های گیاهی ترکیبی مانند شربت‌های حاوی عصاره زرشک، سنبل الطیب و گیاهان آرام‌بخش نظیر محلول رها، برای کاهش علائم ترک مواد مخدر به کار رفته‌اند.​ گزارش‌های موردی حاکی از آن است که افزودن مکمل‌های گیاهی حاوی بربرین به رژیم بیماران تحت سم‌زدایی افیونی، به کاهش بی‌قراری و بهبود خواب و اشتهای آنان کمک کرده است. 

در دیگر کشورها نیز مکمل‌های بربرین که عمدتاً برای دیابت و چربی خون به فروش می‌رسند، توسط برخی به صورت خوددرمانی جهت کنترل ولع مصرف مورد استفاده قرار می‌گیرند. به عنوان مثال، برخی افراد سیگاری عنوان کرده‌اند که با مصرف بربرین هوس سیگار کشیدن‌شان کاهش یافته و نیز در دوران ترک وزن کمتری اضافه کرده‌اند (چرا که بربرین تنظیم‌کننده متابولیسم است). البته این گزارش‌ها ماهیت حکایتی (غیرعلمی) دارند و نمی‌توان به عنوان سند قطعی از آن‌ها یاد کرد. 

به طور کلی، از منظر طب سنتی می‌توان نقش حمایتی بربرین را در مراحل ترک اعتیاد اینگونه تبیین کرد: تصفیه‌کننده خون و کبد بودن آن به حذف سریع‌تر مواد زاید (ناشی از مصرف ماده مخدر) از بدن کمک می‌کند، آرام‌بخش و خواب‌آور ملایم بودنش به رفع بی‌قراری و اختلال خواب زمان ترک یاری می‌رساند، و متعادل‌کننده مزاج و هورمون‌ها بودنش حالات افسردگی و اضطراب را کاهش می‌دهد. 

شواهد بالینی و وضعیت کاربرد عملی

با وجود انبوهی از مطالعات حیوانی و آزمایشگاهی که اثرات مفید بربرین را در زمینه ترک اعتیاد نشان داده‌اند، شواهد بالینی مستقیم بر روی انسان هنوز بسیار محدود است. در حال حاضر جایگاه بربرین در ترک اعتیاد بیشتر در حد یک درمان کمکی پژوهشی است تا یک درمان خط اول استاندارد. برخی کلینیک‌های طب تلفیقی ممکن است تحت نظر پزشک از بربرین به عنوان مکمل کنار سایر درمان‌ها استفاده کنند، اما این رویکرد باید با احتیاط و مبتنی بر هر مورد باشد. بیماران نباید خودسرانه تنها با اتکا به مکمل بربرین اقدام به ترک مواد کنند، بلکه بهتر است در چارچوب یک برنامه جامع درمان اعتیاد (شامل حمایت پزشکی، روان‌درمانی و اجتماعی) از مزایای احتمالی بربرین بهره‌مند شوند. گفتنی است که نتایج پژوهش‌ها آنقدر مثبت بوده که درخواست برای مطالعات بالینی بیشتر افزایش یافته است. برای مثال، مشاهده اثر بربرین بر افزایش گیرنده‌های اکسی‌توسین (که مشابه اثر برخی داروهای جدید ضداعتیاد است)​ و نیز مهار CRF و پاسخ استرس (که هدف داروهای ضداضطراب است)​، پژوهشگران بالینی را ترغیب کرده تا امکان‌سنجی آزمایش بربرین در ترک مواد افیونی و محرک را بررسی کنند. 

لازم به ذکر است برای مطالعه سایر خواص بربرین از جمله نقش در بهبود کرونا یا سندرم متابولیک، می‌توانید به مقالات "ارزیابی اثرات بربرین در بیماری کرونا" و همچنین "ترکیب طبیعی بربرین، درمانی بالقوه برای سندرم متابولیک" تالیف و ترجمه دکتر احمدی در مجله داروکده رجوع فرمایید.

سخن پایانی

بربرین به عنوان یک ترکیب گیاهی قدیمی، اکنون در پرتو پژوهش‌های مدرن جایگاه تازه‌ای در حوزه اعتیاد پیدا کرده است. شواهد علمی موجود نشان می‌دهد که بربرین می‌تواند نقش چندجانبه و مثبتی در کمک به ترک اعتیاد ایفا کند: از کاهش میل و لذت مواد اعتیادآور گرفته تا تسکین علائم آزارنده ترک و حتی پیشگیری از عود از طریق دستکاری حافظه‌های اعتیادی. این اثرات در اعتیاد به مواد مختلفی چون افیون‌ها، الکل، نیکوتین و محرک‌ها مشاهده شده است. مکانیسم‌های دخیل بسیار متنوع‌اند؛ بربرین بر مدارهای نوروترانسمیتری (دوپامین، سروتونین، گلوتامات، نوراپی‌نفرین) اثر می‌گذارد​، مسیرهای استرس و التهاب عصبی را آرام می‌کند​، و حتی بر بیان نوروهورمون‌های اجتماعی مانند اکسی‌توسین تأثیر دارد​.

از سوی دیگر، ریشه‌های آن در طب سنتی گواه آن است که قرن‌ها پیش نیز به خواص آرام‌بخش و پاک‌کنندگی آن پی برده بودند، هرچند آن زمان زبان توصیف متفاوت بوده است. با این همه، باید تأکید کرد که بربرین نوشداروی جادویی ترک اعتیاد نیست و نباید انتظار معجزه یک‌ شبه از آن داشت. درمان اعتیاد پیچیده است و نیاز به رویکردی جامع دارد. 

امیدواریم این مقاله برای شما حاوی اطلاعات مفیدی باشد. هدف ما در مجله علمی داروکده افزایش آگاهی مخاطبان در حیطه سلامت و ارائه پاسخ هایی علمی در رابطه با دغدغه های موجود در این زمینه است. تیم علمی داروکده متشکل از داروسازان متخصص و کارشناسان ارشد تغذیه به تألیف و ترجمه مقالات پیرامون موضوعات حائز اهمیت در حوزه سلامت و مشاوره در راستای خرید محصولات موجود در داروکده می‌پردازند. داروخانه آنلاین داروکده اولین و بزرگترین داروخانه آنلاین کشور است و محصولات سلامت محور غیردارویی حاوی بربرین را با بهترین قیمت و تضمین اصالت ارائه می‌دهد. داروکده از پشتیبانی داروخانه حقیقی و فعال مرکزی جمالزاده برخوردار است.

در صورت وجود هر گونه پرسش در رابطه با بربرین و اعتیاد، می‌توانید در بخش نظرات سوال خود را مطرح کرده تا تیم علمی داروکده در اسرع وقت به آن پاسخ دهند.