ویتامین D شگفت انگیز (قسمت اول)

ویتامین D3 یکی از ویتامین‌های محلول در چربی و ضروری برای بدن است که نقشی اساسی در فرآیندهای بیولوژیکی مختلف از جمله تقویت سیستم ایمنی، حفظ سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها، تنظیم سطح کلسیم و فسفر و حمایت از عملکرد عضلات دارد.

امروزه دریافت ناکافی ویتامین د3 در جوامع شیوع بالایی پیدا کرده است که زمینه ساز بروز عوارض کمبود ویتامین د3 در طولانی مدت خواهد شد. در این مقاله از مجله علمی داروکده با ما همراه باشید تا ضمن تعریف ویتامین د3، به شرح منابع غذایی و بهترین روش دریافت این ویتامین، برای بهره مندی از فواید آن و جلوگیری از بروز عوارض کمبود بپردازیم.
 

فهرست مطالب

• ویتامین D3 چیست؟
• ویتامین D3 برای چیست؟
• ویتامین دی در چه غذاهایی است؟
• برای کمبود ویتامین دی چی بخوریم؟

مدت زمان تقریبی مطالعه: 6 دقیقه
 

ویتامین D3 چیست؟

ویتامین د3 که به نام کوله‌کلسیفرول (Cholecalciferol) نیز شناخته می‌شود، یکی از انواع ویتامین D است که در بدن انسان از طریق نور خورشید یا مصرف برخی مواد غذایی و مکمل‌ها به دست می‌آید. این ویتامین به‌ویژه برای سلامت استخوان‌ها، سیستم ایمنی و عملکردهای فیزیولوژیکی دیگر ضروری است.

ویتامین D3 معمولاً از طریق دو مسیر اصلی زیر وارد بدن شده و طی مسیرهای بیوشیمیایی مختلف به فرم فعال تبدیل می گردد.

• تابش نور خورشید به پوست
• مصرف مواد غذایی یا مکمل‌ها
   

فرم فعال ویتامین د3 چیست؟

فرم فعال ویتامین D3 که به نام کلسیتریول شناخته می شود، سبب نقش هورمونی ویتامین د3 می گردد که بدن برای انجام بسیاری از فرآیندهای بیولوژیکی به آن نیاز دارد.

در حقیقت، ویتامین دی پیش از تبدیل شدن به این فرم قادر به انجام عملکردهای حیاتی خود در تنظیم جذب کلسیم و فسفر، کمک به سلامت استخوان ها، حفظ عملکرد ایمنی و سایر فعالیت های سلولی نخواهد بود.

فرایند تبدیل ویتامین D3 به فرم فعال در بدن به شرح زیر است:

• تولید ویتامین D3 در پوست: هنگامی که پوست انسان در معرض تابش اشعه UVB خورشید قرار می‌گیرد، بدن شروع به تولید ویتامین D3 می‌کند. این فرآیند در لایه‌های بیرونی پوست رخ می‌دهد و از طریق یک واکنش شیمیایی، ویتامین د3 به نام کوله‌کلسیفرول تولید می‌شود.
• تبدیل کوله‌کلسیفرول به 25-هیدروکسی ویتامینD: پس از تولید ویتامین دی در پوست یا جذب آن از مواد غذایی، این ویتامین وارد جریان خون شده و به کبد منتقل می‌شود تا به یک فرم غیر فعال به نام 25-هیدروکسی ویتامین D (یا کلسیدیول) تبدیل شود که در حقیقت همان فرم ویتامین D در آزمایش است و به‌عنوان نشانگر سطح کلی ویتامین دی در بدن اندازه‌گیری می‌شود.
• تبدیل 25-هیدروکسی ویتامین D به کلسیتریول: مرحله نهایی تبدیل ویتامین D3 در بدن در کلیه‌ها رخ می‌دهد. در این مرحله، کلسیدیول به فرم فعال ویتامین د3 یعنی کلسیتریول تبدیل می‌شود تا از طریق خون به بافت‌ها و اندام‌های مختلف بدن منتقل شده و عملکردهای مختلف بیولوژیکی خود را انجام دهد.
   

ویتامین D3 برای چیست؟

ویتامین د3 نقش‌های متعددی در حفظ سلامت بدن ایفا می‌کند که در این بخش به آن ها می پردازیم.
 

حفظ سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها

ویتامین D3 یکی از مهم‌ترین ویتامین‌ها برای سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها است. این ویتامین با تنظیم جذب کلسیم و فسفر از روده‌ها و حفظ تعادل این مواد معدنی در خون، به بدن کمک می‌کند تا استخوان‌های مستحکم و دندان‌های سالمی داشته باشد.

در صورتی که بدن کمبود ویتامین د3 داشته باشد، جذب کلسیم از روده‌ها کاهش می‌یابد که می‌تواند منجر به نرمی استخوان‌ها (راشیتیسم در کودکان) یا پوکی استخوان (استئوپروز) در بزرگسالان شود.

• راشیتیسم: یکی از علائم کمبود ویتامین D3 در کودکان راشیتیسم است که می‌تواند باعث نرمی استخوان‌ها شده و به اختلالات رشد و شکل‌گیری غیرطبیعی استخوان‌ها منجر می‌شود.
• استئوپروز: در بزرگسالان، کمبود ویتامین D3 می‌تواند باعث کاهش چگالی استخوانی شود و خطر شکستگی‌های استخوانی را افزایش دهد.
   

تقویت سیستم ایمنی

ویتامین D3 نقش اساسی در تقویت سیستم ایمنی بدن دارد. این ویتامین از طریق تأثیر بر فعالیت سلول‌های ایمنی، به بدن کمک می‌کند تا در برابر عفونت‌ها و بیماری‌ها مقاوم‌تر باشد.

تحقیقات نشان داده‌اند که ویتامین د3 می‌تواند فعالیت سلول‌های ایمنی مانند ماکروفاژها و سلول‌های T را تقویت کرده و به پاسخ ایمنی مناسب بدن در برابر ویروس‌ها و باکتری‌ها کمک کند.

• کاهش خطر عفونت‌های تنفسی: مطالعات نشان داده‌اند که ویتامین D3 ممکن است خطر ابتلا به عفونت‌های تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی و آنفولانزا را کاهش دهد.
• پیشگیری از بیماری‌های خودایمنی: کمبود ویتامین D3 با افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های خودایمنی مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS) و آرتریت روماتوئید مرتبط است. ویتامین D3 می‌تواند به تنظیم واکنش‌های ایمنی کمک کرده و از پاسخ‌های خودایمنی آسیب زننده جلوگیری کند.
   

تنظیم سطح کلسیم و فسفر در خون

ویتامین D3 با تأثیر بر جذب کلسیم و فسفر از روده‌ها، به تنظیم سطح این مواد معدنی در خون کمک می‌کند. کلسیم و فسفر علاوه بر این که برای ساخت و حفظ استخوان‌ها و دندان‌ها ضروری هستند، در عملکرد سلولی، عضلات و سیستم عصبی نیز نقش دارند.

• تنظیم سطح کلسیم: ویتامین دی از طریق افزایش جذب کلسیم از روده‌ها و کاهش دفع کلسیم از طریق ادرار به حفظ سطح بهینه کلسیم در خون کمک می‌کند.
• حفظ تعادل فسفر: علاوه بر کلسیم، ویتامین D3 در حفظ تعادل فسفر در بدن نیز نقش دارد. فسفر برای سلامت استخوان‌ها، عملکرد عضلات و تولید انرژی در سلول‌ها ضروری است.
   

کمک به عملکرد بهتر عضلات

ویتامین D3 به سلامت عضلات کمک می‌کند و می‌تواند از ضعف عضلانی جلوگیری کند. کمبود این ویتامین ممکن است منجر به ضعف عضلانی، کاهش تعادل و افزایش خطر سقوط در افراد مسن شود. ویتامین D3 با تأثیر بر عملکرد عضلات به‌ویژه در افراد مسن، از کاهش قدرت عضلات و مشکلات حرکتی جلوگیری می‌کند.
 

پیشگیری از بیماری‌های مزمن

برخی مطالعات نشان داده‌اند که ویتامین D3 می‌تواند به پیشگیری از چندین بیماری مزمن کمک کند. این ویتامین به‌ویژه در پیشگیری از بیماری‌های قلبی، دیابت نوع 2 و برخی انواع سرطان‌ها نقش دارد.

• بیماری‌های قلبی: تحقیقات نشان داده‌اند که ویتامین D3 می‌تواند از طریق کاهش التهاب و بهبود عملکرد عروق، خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی را کاهش دهد.
• دیابت نوع 2: کمبود ویتامین D3 با افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع 2 مرتبط است. ویتامین D3 ممکن است از طریق تنظیم حساسیت به انسولین به کنترل سطح قند خون کمک کند.
• سرطان: مطالعات اولیه حاکی از این هستند که ویتامین د3 می‌تواند در پیشگیری از برخی انواع سرطان، از جمله سرطان کولورکتال، پروستات و سینه، مؤثر باشد.
   

سلامت روان و پیشگیری از افسردگی

ویتامین D3 نقش مهمی در سلامت روان و بهبود خلق‌وخو دارد. کمبود این ویتامین با مشکلات روانی مانند افسردگی و اضطراب به ویژه در فصول سرد سال مرتبط بوده است. تحقیقات نشان داده‌اند که ویتامین د3 ممکن است با تأثیر بر سیستم‌های شیمیایی مغز، مانند افزایش سطح سروتونین، به تنظیم خلق‌وخو و کاهش علائم افسردگی کمک کند.
 

ویتامین د3 برای پوست

فواید ویتامین D3 برای پوست نیز در بسیاری مطالعات بررسی و نشان داده شده است. به نظر می رسد این ویتامین به تنظیم فرآیندهای سلولی در پوست کمک می‌کند و از طریق اثرات ضد التهابی خود می تواند در پیشگیری از برخی بیماری‌های پوستی مانند پسوریازیس و آکنه و یا کاهش علائم آن ها مؤثر باشد.
 

ویتامین دی در چه غذاهایی است؟

ویتامین D3 به طور طبیعی در برخی مواد غذایی یافت می‌شود، هر چند، منابع خوراکی ویتامین د3 محدود هستند و بسیاری از غذاهای غنی از ویتامین د، عمدتاً ویتامین D2 یا ارگوسترول دارند که بر اساس مطالعات جذب و اثربخشی کمتری در مقایسه با ویتامین D3 در بدن دارد.  

با این حال، ویتامین D3 در برخی غذاهای خاص و همچنین در محصولات غنی‌شده موجود است که شامل موارد زیر هستند:

• ماهی‌های چرب مانند سالمون، تن، ساردین و شاه‌ماهی از منابع عالی ویتامین D3 هستند. این ماهی‌ها علاوه بر ویتامین د3، دارای اسیدهای چرب امگا-3 نیز هستند که برای سلامت قلب مفیدند.
• روغن کبد ماهی یکی از غنی‌ترین منابع ویتامین D3 است. به ویژه این روغن برای کسانی که نمی‌توانند از نور خورشید استفاده کنند یا در مناطق با تابش کم آفتاب زندگی می‌کنند، مفید است.
• زرده تخم‌مرغ نیز مقدار قابل توجهی ویتامین D3 را تأمین می‌کند. به‌ویژه تخم‌مرغ‌های مرغ‌هایی که در فضای آزاد و زیر نور آفتاب پرورش یافته‌اند، ویتامین د3 بیشتری دارند.
• محصولات لبنی غنی‌شده با ویتامین د3 مانند انواع شیر، ماست، و پنیر غنی شده دارای میزانی ویتامین د3 برای کمک به تامین نیاز روزانه افراد هستند.
• قارچ‌ها به‌ویژه آن‌هایی که در معرض نور UV قرار گرفته‌اند، منبع بسیار خوبی از ارگوسترول یا ویتامین D2 هستند.

با توجه به ذکر منابع غذایی ویتامین د3، ممکن است این سوال برای شما پیش بیاید که ویتامین D در چه میوه هایی وجود دارد؟

در پاسخ باید گفت که ویتامین د3 به طور طبیعی در بیشتر میوه ها وجود ندارد و نمی توان انتظار دریافت مقادیر مطلوب ویتامین دی با دریافت روزانه میوه را داشت.

در نهایت، اصلی ترین روش طبیعی دریافت ویتامین د3، قرار گرفتن زیر نور آفتاب در شرایط ایده آل و مدت زمان مشخص است که معمولاً مؤثرتر از منابع غذایی آن عمل می کند؛ چرا که بدن انسان قادر است به‌طور طبیعی و به مقدار زیادی ویتامین D3 را از طریق تماس مستقیم پوست با اشعه ماوراء بنفش تولید کند که بسیار بیشتر از ویتامین دی موجود در غذاهاست.

با این وجود محدودیت های زیادی وجود دارند که مانع جذب ویتامین D3 از طریق نور آفتاب شوند. این عوامل معمولاً بر تابش اشعه ماوراء بنفش B (UVB) که مسئول تولید ویتامین D در پوست است، تأثیر می‌گذارند:

- زندگی در مناطق با عرض جغرافیایی بالا یا نزدیک به قطب‌ها زندگی می‌کنند، به‌ویژه در فصول سرد سال، به‌دلیل زاویه کم تابش نور خورشید و طولانی بودن شب‌ها، قادر به تولید ویتامین D3 کافی از نور آفتاب نخواهند بود.

- لباس‌های پوشیده و پوشاندن بیشتر پوست که در بسیاری فرهنگ ها رایج است، می‌تواند مانع از تماس پوست با نور خورشید و جذب اشعه UVB شود.

- کرم‌های ضدآفتاب به‌طور مؤثر اشعه UVB را مسدود می‌کنند و از آسیب‌های پوستی جلوگیری می‌کنند، اما در عین حال مانع تولید ویتامین D3 در پوست نیز می‌شوند.

- با افزایش سن، مقدار پیش‌ساز ویتامین د3 در پوست کاهش می‌یابد و توانایی پوست در تولید ویتامین دی از طریق نور آفتاب کم می شود.

- آلودگی هوا می‌توانند شدت اشعه UVB را کاهش دهند. ذرات معلق در هوا مانند دود، گرد و غبار و آلودگی‌های صنعتی می‌توانند مانع از رسیدن اشعه UVB به سطح زمین شوند و بنابراین میزان تولید ویتامین D در بدن کاهش می‌یابد.

- داروها مانند داروهای ضد تشنج، داروهای کورتیکواستروئیدی و داروهای خاص درمان سرطان ممکن است فرآیند تولید ویتامین دی را مختل کنند.

- شرایط پزشکی خاص همچنین برخی بیماری‌ها و شرایط پزشکی مانند اختلالات کبدی یا کلیوی نیز می‌توانند بر تبدیل ویتامین د3 به فرم فعال آن تأثیر می گذارند.
 

برای کمبود ویتامین دی چی بخوریم؟

کمبود ویتامین D3 در سال‌های اخیر به یک مشکل رایج تبدیل شده است، به‌ویژه در مناطقی که تابش نور خورشید محدود است، آلودگی هوا بالاست یا افراد زمان زیادی را در داخل خانه می‌گذرانند.

عوارض کمبود ویتامین د3 متعدد بوده و طیف وسیعی از مشکلات را از ضعف استخوان‌ها و عضلات گرفته تا افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های خودایمنی، اختلالات روانی مانند افسردگی و حتی مشکلات قلبی و عروقی به همراه خواهد داشت.

همچنین، از آن جایی که در بسیاری اوقات، دریافت مقادیر ویتامین دی از منابع غذایی کافی نیست. امروزه مهم ترین راه برای جلوگیری از کمبود ویتامین د3 و همچنین درمان آن، استفاده از مکمل ویتامین د3 است.

مصرف منظم مکمل‌های ویتامین دی به‌ویژه در افرادی که به دلایل مختلف نمی‌توانند به میزان کافی نور خورشید دریافت کنند یا به منابع غذایی غنی از ویتامین دی دسترسی ندارند، اهمیت زیادی دارد.

ویتامین د3 به فرم قرص های خوراکی در دوزهای مختلف روزانه، هفتگی و یا ماهانه در دسترس هستند و بسته به نیاز فرد می توانند استفاده شوند. همچنین، آمپول ویتامین D3 نیز در صورت صلاحدید و نظر پزشک برای برخی تجویز می گردد.
 

قرص ویتامین D3 1000 برای چیست؟

نحوه مصرف قرص ویتامین D3 1000 تا 2000 واحد بین المللی به صورت روزانه است و برای کسانی که کمبود ویتامین د3 ندارند، می تواند به حفظ سطح بهینه ویتامین دی در بدن کمک کند.

دوزهای بالاتر ویتامین د3 مانند ویتامین D3 4000 واحد، به عنوان دوز هفتگی می تواند 2 بار در هفته مورد استفاده قرار گیرد و یا بر اساس نظر پزشک، طریقه مصرف دیگری داشته باشد.
 

قرص ویتامین دی 50000 برای چیست؟

یکی از دوزهای بالا و رایج ویتامین د3، قرص ویتامین D3 50000 است که معمولا برای درمان کمبود شدید ویتامین D تجویز می‌شود. این دوز معمولاً در شرایط خاص مانند کاهش شدید سطح ویتامین D در بدن یا در افرادی که مشکلات جذب ویتامین D از طریق دستگاه گوارش دارند، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این نوع درمان معمولاً به صورت دوره‌ای و تحت نظر پزشک انجام می‌شود، زیرا مصرف طولانی‌مدت این دوز بالا ممکن است باعث هایپرویتامینوز ویتامین D و بروز عوارضی مانند مسمومیت با کلسیم گردد.

اینکه قرص ویتامین دی 50000 را چند روز یکبار بخوریم نیز به نظر پزشک بستگی دارد و ممکن است برای مدت زمان محدودی به صورت هفتگی و بعد ماهانه 1 عدد تجویز گردد.
 

آمپول ویتامین د3 برای چیست؟

آمپول ویتامین D3 معمولاً برای درمان کمبود شدید ویتامین دی بوده و زمانی استفاده می شود که نیاز به تزریق مستقیم ویتامین د3 برای جذب سریع تر و کارآمدتر باشد.  

آمپول ویتامین D3 بیشتر برای افرادی که به طور ژنتیکی جذب خوراکی ویتامین د3 پایینی دارند یا به دلیل مشکلات جذب، بیماری‌های کبدی یا کلیوی دچار کمبود شدید ویتامین D شده اند، زیر نظر پزشک تجویز می گردد.
 

قرص ویتامین D را چه موقع بخوریم؟

بهترین زمان مصرف قرص ویتامین D3 1000 یا دوزهای بالاتر، همراه با غذای حاوی مقادیری چربی است. با توجه به ماهیت محلول در چربی ویتامین د3، برای جذب حداکثری، توصیه می شود آن را وعده غذایی اصلی مصرف نمایید.
 

کلام آخر

همانطور که اشاره شد، ویتامین D3 یکی از ویتامین‌های حیاتی برای عملکرد بهینه بدن است که عمدتا از طریق نور خورشید و سپس توجه به دریافت مواد غذایی حاوی آن، وارد بدن می شود. با توجه به کمبود رایج ویتامین D3 در جوامع مختلف و تأثیرات منفی آن بر سلامت عمومی، ضروری است که برای تأمین نیاز روزانه این ویتامین اقدام کنیم.

داروخانه آنلاین داروکده به عنوان یک مرکز معتبر و دارنده مجوز از دانشگاه علوم پزشکی ایران، فراهم کننده مجموعه کاملی از مکمل های ویتامین د3 در برندها و دوزهای مختلف است و با ضمانت سلامت، اصالت و کیفیت محصولات خود، امکان خریدی آسان، مطمئن و بدون دغدغه را برای شما ایجاد می کند.

همچنین، در نظر داشته باشید که در هر زمان از قبل، حین و بعد از خرید، امکان دریافت مشاوره تلفنی رایگان از تیم علمی داروکده را دارید که با حضور جمعی از متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه، دقیق ترین و به روز ترین پاسخ را به سوالات شما در حوزه سلامت خواهند دارد.

این مقاله هم به عنوان بخشی از مجله علمی داروکده، با این هدف نگارش شده بود که اطلاعات علمی درباره نقش منحصر به فرد ویتامین د3 در بدن و اهمیت سطوح کافی آن برای عملکردهای مختلف مرتبط با حفظ سلامت، در اختیار شما عزیزان قرار دهد.

امید داریم که از مطالب فوق نهایت استفاده را برده باشید و در صورت داشتن هرگونه سوال، با تیم علمی ما در ارتباط باشید.  
 

منابع:

Nair R, Maseeh A. Vitamin D: The “sunshine” vitamin. Journal of pharmacology and pharmacotherapeutics. 2012 Jun;3(2):118-26

Benedik E. Sources of vitamin D for humans. International Journal for Vitamin and Nutrition Research. 2021 Oct 18

Sîrbe C, Rednic S, Grama A, Pop TL. An update on the effects of vitamin D on the immune system and autoimmune diseases. International journal of molecular sciences. 2022 Aug 29;23(17):9784

Rebelos E, Tentolouris N, Jude E. The role of vitamin D in health and disease: a narrative review on the mechanisms linking vitamin D with disease and the effects of supplementation. Drugs. 2023 Jun;83(8):665-85

Trang HM, Cole DE, Rubin LA, Andreas P, Shirley S, Reinhold V. Evidence that vitamin D3 increases serum 25-hydroxyvitamin D more efficiently than does vitamin D2. The American journal of clinical nutrition. 1998 Oct 1;68(4):854-8

Bouillon R, Manousaki D, Rosen C, Trajanoska K, Rivadeneira F, Richards JB. The health effects of vitamin D supplementation: evidence from human studies. Nature Reviews Endocrinology. 2022 Feb;18(2):96-110