همه چیز در مورد عشقه

گیاهان دارویی در طول تاریخ نقش مهمی در حفظ سلامت انسان داشته‌اند و بسیاری از آن‌ها همچنان به‌عنوان منابع ارزشمند درمان‌های طبیعی مورد استفاده قرار می‌گیرند. در میان این گیاهان، عشقه یا پیچک، جایگاهی ویژه دارد. این گیاه که در نقاط وسیعی از جهان رشد می‌کند، به دلیل ترکیبات فعال و اثرات فیزیولوژیک قابل‌توجه، هم در طب سنتی و هم در تحقیقات جدید مورد توجه قرار گرفته است.

در سال‌های اخیر، به دلیل افزایش گرایش جامعه به درمان‌های طبیعی، گیاه عشقه بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفته است. این گیاه در طب سنتی ایران، برای مدیریت مشکلات تنفسی، تقویت سیستم ایمنی و بهبود التهاب‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

ترکیبات بیولوژیک فعال موجود در عشقه، مانند ساپونین‌ها، فلاونوئیدها و تری‌ترپن‌ها، باعث شده است که اثرات درمانی آن در مطالعات مختلف بررسی شود.

اهمیت این گیاه تنها به سنت گذشته محدود نمی‌شود؛ بلکه امروز نیز در تولید داروهای گیاهی، شربت‌های ضدسرفه و محصولات موضعی، حضور پررنگی دارد.

در این مقاله از مجله علمی داروکده، با نگاهی علمی و مبتنی بر شواهد، به بررسی دقیق گیاه عشقه، ویژگی‌های آن، خواص درمانی، نحوه مصرف، عوارض جانبی احتمالی و نکات مهم در استفاده از آن می‌پردازیم.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• گیاه عشقه چیست؟
• خواص گیاه عشقه در طب سنتی
• ترکیبات فعال گیاه عشقه
• گیاه عشقه چه خواصی دارد؟
• روش مصرف گیاه عشقه برای سرفه
• عوارض جانبی و هشدارهای مصرف گیاه عشقه

مدت زمان تقریبی مطالعه: 5 دقیقه
 

گیاه عشقه چیست؟

عشقه، که با نام علمی Hedera helix شناخته می‌شود، یکی از گیاهان همیشه‌سبز خزنده یا بالا رونده است که به‌طور طبیعی در جنگل‌ها، باغ‌ها، دیوارها و مناطق مرطوب رشد می‌کند. این گیاه به دلیل توانایی بالا در سازگاری محیطی و مقاومت نسبی در برابر شرایط نامساعد، در اغلب مناطق معتدل یافت می‌شود.

برگ‌های گیاه عشقه غالباً به رنگ سبز تیره با رگ‌برگ‌های روشن هستند و بسته به سن گیاه، شکل آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد. در مراحل اولیه رشد، برگ‌ها معمولاً گوشه‌دار و مثلثی هستند، در حالی که در گیاه بالغ، برگ‌ها شکل بیضوی‌تری پیدا می‌کنند.

گیاه عشقه به دلیل ویژگی‌های ساختاری خود توانایی چسبیدن به سطوح مختلف را دارد. رشد گسترده و پوشانندگی آن گاهی باعث شده است که عشقه به‌عنوان گیاهی تزیینی در باغ‌ها و نمای ساختمان‌ها کاشته شود. این گیاه علاوه بر کاربردهای محیطی، از دیرباز به‌خاطر خواص دارویی خود جایگاه مهمی در طب سنتی داشته است.
 

خواص گیاه عشقه در طب سنتی

در طب سنتی ایران و بسیاری از فرهنگ‌های پزشکی کهن، گیاه عشقه به‌عنوان گیاهی گرم و خشک توصیف شده و برای درمان دسته‌ای از مشکلات تنفسی و التهابات داخلی مورد استفاده قرار گرفته است.

یکی از قدیمی‌ترین کاربردهای این گیاه، استفاده از جوشانده‌ی برگ عشقه برای کاهش سرفه و تسهیل خروج بلغم بوده است.

طبیبان سنتی معتقد بودند که ترکیبات فعال موجود در عشقه می‌تواند مجاری تنفسی را باز کرده و از شدت سرفه‌های خشک یا همراه با خلط بکاهد.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد درمان سرفه‌های خلط دار در کودکان و معرفی گیاهان موثر بر تسکین سرفه، مطالعه مقاله "بهترین شربت برای سرفه خلط دار کودکان" تالیف و ترجمه دکتر شیدا احمدی کولایی(متخصص فارماکوگنوزی)، منتشر شده در مجله علمی داروکده پیشنهاد می‌شود.

افزون بر این، از گیاه عشقه در تهیه پمادهای موضعی نیز بهره گرفته می‌شد. این پمادها برای کاهش التهاب مفاصل، دردهای عضلانی و درمان برخی عفونت‌های پوستی به کار می‌رفتند.

روغن برگ عشقه نیز در برخی متون طب سنتی به‌عنوان ماده‌ای مؤثر در تسکین دردهای عصبی معرفی شده است.

همچنین در برخی کاربردهای زیبایی، از عصاره‌ی عشقه برای تقویت پوست، کاهش سلولیت و افزایش جریان خون موضعی استفاده می‌شد.
 

ترکیبات فعال گیاه عشقه

ترکیبات شیمیایی موجود در عشقه شامل انواع ساپونین‌ها، گلیکوزیدهای تری‌ترپنی، فلاونوئیدها، رزین‌ها و مقدار کمی اسانس است.

از میان این ترکیبات، ساپونین‌ها مهم‌ترین نقش درمانی را ایفا می‌کنند.

ساپونین‌ها

ساپونین‌های تری‌ترپنوئیدی، مهم‌ترین ترکیبات فعال در گیاه عشقه هستند که اثرات درمانی اصلی گیاه عشقه را در مجاری تنفسی ایجاد می‌کنند. ساپونین‌های فعال از جمله هدراکوزید C با تحریک مخاط دستگاه گوارش، به صورت رفلکسی باعث افزایش ترشحات برونشی و رقیق شدن خلط شده و در نتیجه اثر خلط‌آور دارد.

علاوه بر این، این ترکیبات با تأثیر بر گیرنده‌های آدرنرژیک در عضلات صاف برونش، باعث شل شدن آن‌ها و اتساع مجاری تنفسی می‌شود، که این عمل ضداسپاسم، به تسکین سرفه کمک کرده و تنفس را تسهیل می‌نماید؛ این دو مکانیسم مکمل، عشقه را به یک یکی از قوی ترین داروهای ضد سرفه گیاهی و بهبود دهنده برونشیت تبدیل کرده‌اند.
 

ترکیبات فنولی

ترکیبات فنولی موجود در گیاه عشقه، شامل فلاونوئیدهایی چون کوئرستین، روتین، و کامپفرول و همچنین اسیدهای فنولی نظیر اسید کلروژنیک و کافئیک، نقش مکمل و تقویت‌کننده‌ای در خواص درمانی این گیاه ایفا می‌کنند. اثر اصلی این ترکیبات به دلیل فعالیت قوی آنتی‌اکسیدانی آن‌هاست که با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد و کاهش استرس اکسیداتیو، به محافظت از سلول‌های دستگاه تنفسی در برابر آسیب‌های التهابی کمک می‌کنند. علاوه بر این، فلاونوئیدها دارای خواص ضدالتهابی هستند که می‌توانند به کاهش التهاب مزمن در مجاری تنفسی کمک کرده و اثرات ضداسپاسم خفیفی از خود نشان دهند، بدین ترتیب، اثربخشی ساپونین‌های اصلی گیاه‌عشقه را در کنترل بیماری‌های التهابی برونش و تسکین سرفه بهبود می‌بخشند.
 

گیاه عشقه چه خواصی دارد؟

از جمله مهم‌تریم خواص گیاه عشقه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خلط‌آوری و تسکین سرفه
• ضداسپاسم
• ضد التهاب
• آنتی اکسیدان
• خواص ضدمیکروبی و ضدقارچی برای محافظت از پوست

در ادامه این مطلب یا جزئيات بیشتری به بررسی خواص گیاه عشقه با توجه به ترکیبات فعال آن می‌پردازیم.
 

گیاه عشقه با خواص ضدسرفه و کمک به بهبود تنفس

یکی از مهم‌ترین خواص گیاه عشقه برای سرفه مربوط به ساپونین‌های موجود در برگ آن است. این ترکیبات با تحریک مخاط مجاری تنفسی باعث افزایش ترشحات رقیق می‌شوند. این فرآیند کمک می‌کند که ترشحات غلیظ شده‌ در اثر سرماخوردگی یا برونشیت ساده‌تر از ریه و نای خارج شوند. به همین دلیل عشقه در بسیاری از شربت‌ها و قطره‌های ضدسرفه، به‌عنوان ماده‌ی اصلی حضور دارد.
 

ضداسپاسم طبیعی و کمک به کاهش سرفه

ساپونین‌ها و برخی فلاونوئیدهای گیاه عشقه خاصیت ضد اسپاسم دارند. این ویژگی باعث می‌شود که عضلات صاف مجاری تنفسی آرام‌تر شوند و سرفه‌های خشک و مداوم کاهش پیدا کنند. این خاصیت برای افرادی که سرفه‌های شبانه یا ناشی از حساسیت دارند، اهمیت زیادی دارد.
 

تأثیر بر عملکرد مژک‌های تنفسی

مژک‌های تنفسی نقش کلیدی در پاک‌سازی راه‌های تنفسی دارند. عصاره‌ی عشقه با بهبود حرکت این مژک‌ها باعث تسهیل خروج ذرات آلاینده، مخاط و عوامل بیماری‌زا می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از متخصصان درمان‌های گیاهی مصرف عشقه را برای افرادی که از سرفه‌های طولانی‌مدت رنج می‌برند، توصیه می‌کنند.
 

خواص ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی عشقه

ترکیبات فلاونوئیدی موجود در عشقه می‌توانند التهاب را کاهش دهند و رادیکال‌های آزاد را مهار کنند. این ویژگی باعث شده که عشقه در برخی محصولات پوستی، کرم‌های ضدالتهاب و لوسیون‌های ترمیم‌کننده مورد استفاده قرار گیرد. اثرات آنتی‌اکسیدانی این ترکیبات همچنین می‌تواند در حفاظت از سلول‌های بدن نقش داشته باشد.
 

عشقه برای تسکین دردهای عضلانی و مفصلی

عصاره‌ی عشقه در زمینه‌ی کاهش دردهای عضلانی نیز کاربرد دارد. برخی کرم‌ها و ژل‌های موضعی حاوی این عصاره برای کاهش التهاب، افزایش جریان خون موضعی و بهبود دردهای ناشی از فعالیت زیاد عضلات به کار می‌روند. اثر گرم‌کنندگی و تقویت‌کننده‌ی گردش خون، یکی از دلایل این خاصیت است.
 

کمک به بهبود مشکلات پوستی

در ترکیبات مراقبت از پوست، عصاره‌ی عشقه به‌عنوان ماده‌ای برای کاهش التهاب، کاهش قرمزی و کمک به بهبود آکنه استفاده می‌شود. برخی مطالعات نشان می‌دهند که گیاه عشقه می‌تواند نقش مفیدی در بهبود جریان خون زیرپوستی داشته باشد که این موضوع در کاهش سلولیت نیز اهمیت دارد. به همین دلیل در بسیاری از کرم‌های ضدسلولیت، عصاره‌ عشقه یکی از مواد مورد استفاده است.
 

روش مصرف گیاه عشقه برای سرفه

بهترین و مطمئن‌ترین روش مصرف گیاه عشقه برای سرفه، استفاده از فرآورده‌های دارویی استاندارد شده آن، مانند شربت‌ها یا قرص‌های حاوی عصاره خشک برگ عشقه، است که در داروخانه‌ها موجود هستند.

فرآورده‌های گیاهی عصاره عشقه، حاوی مقدار مشخص و کنترل‌شده‌ای از ماده موثره اصلی هستند. همچنین این ترکیبات بر اساس میزان ساپونین‌های تری‌ترپنوئیدی به ویژه هدراکوزید C، استاندارد شده‌اند تا هم اثرات خلط‌آور و هم اثرات ضداسپاسم را به طور همزمان ارائه دهند.
 

عوارض جانبی و هشدارهای مصرف گیاه عشقه

مصرف فرآورده‌های استاندارد شده گیاه عشقه برای تسکین سرفه، به‌طور کلی ایمن تلقی می‌شود؛ با این حال در برخی افراد، عوارض جانبی خفیف و گذرا ممکن است رخ دهد.

شایع‌ترین عوارض عبارتند از اختلالات گوارشی خفیف، مانند تهوع، استفراغ یا اسهال، که معمولاً به دلیل وجود ساپونین‌ها ایجاد می‌شوند.

توصیه می‌شود افرادی که دچار حساسیت مفرط شناخته شده به گیاه عشقه یا دیگر گیاهان خانواده آرالیاسه (Araliaceae) هستند، از مصرف آن اجتناب کنند.

همچنین، به دلیل فقدان اطلاعات کافی در دوران بارداری و شیردهی، مصرف عشقه در این دوره‌ها توصیه نمی‌شود.
 

سخن پایانی

گیاه عشقه، با قدمتی طولانی در طب سنتی ایران، امروزه نیز به پشتوانه تحقیقات علمی، یکی از گیاهان مفید ایمن‌ برای کنترل مشکلات تنفسی و بهبود سرماخوردگی و تسکین سرفه به شمار می‌رود. ترکیبات این گیاه همزمان سه اثر کلیدی خلط‌آوری، ضداسپاسم برونش و ضدالتهابی را ارائه می‌دهند.

فرآورده‌های استانداردشده برگ عشقه که بر اساس میزان دقیق ماده موثره تنظیم شده‌اند، در قالب شربت‌ها، قرص‌ها و قطره‌های دارویی در داروخانه‌ها موجودند و به‌دلیل ایمنی مطلوب، می‌توانند به‌عنوان درمان در مدیریت علائم تنفسی مورد استفاده قرار گیرند.

در داروکده، به عنوان اولین و بزرگترین داروخانه آنلاین کشور، انواع محصولات برای کمک به بهبود سرماخوردگی و شربت‌های ضد سرفه کودکان موجود و قابل تهیه هستند.

همچنین، تیم علمی داروکده که شامل داروسازان متخصص و کارشناسان ارشد تغذیه است، آماده ارائه مشاوره تلفنی تخصصی به شما در زمینه انتخاب محصولات سلامت محور متناسب با شرایط خاص هر فرد می‌باشد.

در راستای تعهد به آگاهی‌بخشی، این مقاله با هدف ارائه اطلاعات علمی و دقیق درباره خواص گیاه عشقه تدوین شده است. امیدواریم اطلاعات ارائه شده به تمامی پرسش‌های شما پاسخ دهد و در تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر شما مفید باشد.

تیم علمی داروکده با کمال افتخار و آمادگی کامل، منتظر دریافت سؤالات بیشتر شما و همراهی مستمر در مسیر حفظ و ارتقای سلامتی‌تان خواهد بود.
 

منابع:

Al-Snafi AE. Pharmacological and therapeutic activities of Hedera helix-A review. Iosr J. Pharm. 2018;8(5):41-53

Barnes LA, Leach M, Anheyer D, Brown D, Carè J, Lauche R, Medina DN, Pinder TA, Bugarcic A, Steel A. The effects of Hedera helix on viral respiratory infections in humans: A rapid review. Advances in integrative medicine. 2020 Dec 1;7(4):222-6

Baharara H, Moghadam AT, Sahebkar A, Emami SA, Tayebi T, Mohammadpour AH. The effects of ivy (Hedera helix) on respiratory problems and cough in humans: a review. Natural Products and Human Diseases: Pharmacology, Molecular Targets, and Therapeutic Benefits. 2022 Jan 3:361-76

Sierocinski E, Holzinger F, Chenot JF. Ivy leaf (Hedera helix) for acute upper respiratory tract infections: an updated systematic review. European journal of clinical pharmacology. 2021 Aug;77(8):1113-22