همه چیز در مورد گل ختمی

گل ختمی یکی از قدیمی‌ترین گیاهان دارویی شناخته‌شده در تاریخ پزشکی بشری است که به‌دلیل محتوای بالای پلی‌ساکاریدهای موسیلاژی، به‌عنوان یک عامل پوشاننده و نرم‌کننده مخاط و ضدالتهاب خفیف در درمان علامتی التهابات مخاطی دستگاه تنفسی و گوارشی جایگاه ویژه‌ای دارد. این گیاه در بسیاری از سازمان‌ها و کمیسیون‌های جهانی نظیر WHO به‌عنوان ماده دارویی ایمن و مفید برای تحریکات خفیف مخاط دهان و حلق، سرفه‌های تحریکی خشک و التهابات گوارشی تأیید شده است.

عصاره استاندارد ریشه گل ختمی امروزه در فرآورده‌های دارویی مدرن به‌صورت‌های متنوعی نظیر شربت‌های ضدسرفه، قرص‌های مکیدنی، پاستیل‌های نرم‌کننده حلق، قطره‌های دهانی، کیسه‌های دم‌کرده (تی‌بگ) و کپسول عرضه می‌شود. این فرآورده‌ها اغلب با گیاهان مکمل مانند ریشه شیرین‌بیان، بابونه، آویشن یا نعناع ترکیب می‌گردند تا اثرات سینرژیک (هم‌افزایی) در کاهش التهاب، اسپاسم و تحریک ایجاد کنند.

مقاله حاضر مروری جامع، به‌روز و مبتنی بر منابع رسمی و معتبر بر جنبه‌های گیاه‌شناسی، فیتوشیمیایی، فارماکودینامیک، کاربردهای بالینی، ایمنی و احتیاط‌های مصرف این گیاه ارزشمند ارائه می‌دهد. هدف از این مرور، آشنایی دقیق‌تر علاقه‌مندان به طب سنتی با جایگاه واقعی و علمی گل ختمی در درمان‌های نوین گیاهی است.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• ویژگی‌های گیاه‌شناسی و پراکنش جغرافیایی گل ختمی
• تاریخچه استفاده درمانی از گل ختمی
• ترکیبات شیمیایی گل ختمی
• اثرات فارماکولوژیک و مکانیسم عمل گل ختمی
• خواص گل ختمی در فرآورده‌های دارویی
• تفاوت‌های فارماکولوژیک بخش‌های مختلف گیاه ختمی
• ایمنی، عوارض جانبی و تداخلات دارویی گل ختمی

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

ویژگی‌های گیاه‌شناسی و پراکنش جغرافیایی گل ختمی

ختمی گیاهی علفی، چندساله و مقاوم به سرما از خانواده Malvaceae (ختمی‌سانان) است که در شرایط اقلیمی معتدل تا نیمه‌مرطوب رشد بهینه دارد. ساقه آن راست، منشعب و پوشیده از کرک‌های نرم ستاره‌ای به ارتفاع ۹۰ تا ۲۰۰ سانتی‌متر است. برگ‌ها متناوب، پهن، به‌شکل قلب یا سه تا پنج‌لوب با حاشیه دندانه‌دار و سطح مخملی به‌رنگ سبز خاکستری می‌باشند. گل‌ها بزرگ، اکسین، پنج‌پر با گلبرگ‌های صورتی کم‌رنگ تا سفید و پرچم‌های متعدد بنفش‌رنگ هستند که از خرداد تا شهریور ظاهر می‌شوند. میوه از نوع شیزوکارپ و حاوی دانه‌های کلیه‌ای‌شکل قهوه‌ای تیره است.

ریشه اصلی دارویی گیاه استوانه‌ای، گوشتی، منشعب، طویل (تا ۵۰ سانتی‌متر) و به‌رنگ سفید مایل به زرد است که در سال دوم یا سوم رشد به ضخامت قابل‌توجهی می‌رسد. این گونه به‌طور طبیعی در خاک‌های لومی-شنی مرطوب، کنار رودخانه‌ها، باتلاق‌های کم‌عمق و مناطق شور اروپا (از اسکاندیناوی تا مدیترانه)، غرب آسیا و شمال آفریقا پراکنش دارد. در ایران به‌صورت خودرو در استان‌های گیلان، مازندران، آذربایجان غربی و شرقی، کردستان، همدان، کرمانشاه، لرستان و برخی نقاط دشت‌های مرکزی مشاهده می‌شود. کشت تجاری آن در کشورهایی مانند آلمان، لهستان، مجارستان و بلغارستان برای تأمین ماده اولیه صنایع دارویی انجام می‌گیرد و در ایران نیز مزارع محدودی در استان‌های شمالی و مرکزی وجود دارد.
 

تاریخچه استفاده درمانی از گل ختمی

گل ختمی یکی از کهن‌ترین گیاهان دارویی شناخته‌شده در تاریخ پزشکی بشر است و شواهد مکتوب استفاده از آن به بیش از ۴۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد.

دوران باستان

در پاپیروس ابرس (Ebers Papyrus)، یکی از قدیمی‌ترین اسناد پزشکی جهان، ریشه گل ختمی به‌عنوان نرم‌کننده حلق و تسکین‌دهنده سرفه و التهابات گوارشی توصیه شده است. بقراط (۴۶۰–۳۷۷ ق.م) آن را برای درمان زخم‌ها و التهابات تجویز می‌کرد. دیوسکوریدس (قرن اول میلادی) در کتاب معروف در باب مواد پزشکی (De Materia Medica) ریشه ختمی را به‌عنوان بهترین داروی نرم‌کننده حلق و سینه توصیف کرد. جالینوس (۱۲۹–۲۱۶ م) نیز از دم‌کرده آن برای التهابات دستگاه تنفسی و گوارشی استفاده می‌نمود.

طب سنتی ایرانی-اسلامی

پزشکان بزرگ ایرانی مانند رازی (۸۵۴–۹۲۵ م) در کتاب «الحاوی» و ابن‌سینا (۹۸۰–۱۰۳۷ م) در «قانون در طب» گل ختمی را با نام‌های «خطمی» یا «ختمى» به‌عنوان سرد و تر، لینت‌دهنده معتدل، نرم‌کننده سینه، تسکین‌دهنده سرفه‌های خشک و التیام‌بخش زخم‌های داخلی و خارجی توصیف کرده‌اند. ابن‌سینا آن را یکی از بهترین داروها برای «سعال یابس» (سرفه خشک) و «حرقت الحلق» (سوزش حلق) می‌دانست.

قرون وسطی اروپا

در صومعه‌های مسیحی اروپا، گل ختمی به‌عنوان یکی از نه گیاه مقدس انگلو-ساکسون‌ها شناخته می‌شد. هیلدگارد بینگن (۱۰۹۸–۱۱۷۹)، عارف و گیاه‌شناس آلمانی، از آن برای درمان سرفه و مشکلات گوارشی استفاده می‌کرد.

دوران رنسانس تا قرن نوزدهم

در تمام فارماکوپه‌های اروپایی (از جمله لندن ۱۶۱۸ و ادینبورگ) ریشه گل ختمی جزء ثابت داروهای رسمی بود. در قرن نوزدهم، ریشه ختمی ماده اصلی ساخت مارشمالو بود: ریشه را می‌جوشاندند، موسیلاژ آن را استخراج می‌کردند و با شکر و سفیده تخم‌مرغ مخلوط می‌نمودند تا یک پاستیل نرم‌کننده حلق به‌دست آید (قبل از جایگزینی با ژلاتین صنعتی).

قرن بیستم و دوران مدرن

کمیسیون E آلمان (۱۹۸۴–۱۹۹۴) استفاده از ریشه گل ختمی را برای تحریکات مخاط دهان و حلق و سرفه‌های تحریکی خشک به‌طور رسمی تأیید کرد. سازمان جهانی بهداشت (WHO) در مونوگراف‌های خود (جلد ۲، ۲۰۰۲) کاربرد سنتی آن را به‌رسمیت شناخت. امروزه در فارماکوپه اروپا (European Pharmacopoeia) و بسیاری از کشورهای اروپایی، ریشه گل ختمی همچنان به‌عنوان ماده دارویی رسمی ثبت شده و در صدها فرآورده گیاهی مجاز (مانند شربت‌های ضدسرفه، قرص‌های مکیدنی و پاستیل‌های گلو) وجود دارد.

به این ترتیب، گل ختمی یکی از معدود گیاهانی است که از دوران باستان تا پزشکی مدرن، بدون وقفه و با شواهد مداوم، جایگاه درمانی خود را حفظ کرده و از طب تجربی به داروهای ثبت‌شده مبتنی بر شواهد انتقال یافته است.
 

ترکیبات شیمیایی گل ختمی

ریشه گل ختمی حاوی ۲۵–۳۵ درصد پلی‌ساکاریدهای موسیلاژی اسیدی و خنثی است که عمدتاً شامل گالاکتورونورامنان (۶۰–۷۰ درصد موسیلاژ)، آرابینوگالاکتان، رامنوگالاکتورونان و گلوکورونورامنان می‌باشند. این پلی‌ساکاریدها با وزن مولکولی بالا (تا ۱ میلیون دالتون) پس از هیدراته شدن ویسکوزیته بالایی ایجاد می‌کنند. سایر ترکیبات شامل ۱۰–۲۰ درصد نشاسته، ۸–۱۰ درصد پکتین، ۱–۲ درصد فلاونوئیدها (کائمفرول، کوئرستین و گلیکوزیدهای آن‌ها مانند ایزوکوئرستین و هایپروزید)، اسیدهای فنولیک (کافئیک، کلروژنیک، فرولیک)، آسپاراژین، لسیتین، بتائین، کومارین‌های ساده و مقادیر ناچیز تانن و روغن فرار است. گل‌ها و برگ‌ها درصد موسیلاژ کمتری (۱۰–۱۵ درصد) اما غلظت بالاتری از فلاونوئیدها و آنتوسیانین‌ها دارند که رنگ صورتی ملایم گل‌ها ناشی از آن‌هاست.

اثرات فارماکولوژیک و مکانیسم عمل گل ختمی

خواص گل ختمی به‌صورت فیزیکی-شیمیایی است؛ پلی‌ساکاریدهای موسیلاژی پس از تماس با آب، لایه‌ای ژله‌ای و چسبناک روی مخاط ایجاد می‌کنند که به‌عنوان سد محافظ عمل کرده و از تماس مستقیم عوامل محرک مکانیکی، شیمیایی یا میکروبی با بافت جلوگیری می‌کند. این مکانیسم demulcent نامیده می‌شود و منجر به کاهش تحریک‌پذیری رفلکس سرفه و کاهش ترشح اسید در معده می‌گردد.

فلاونوئیدها و اسیدهای فنولیک فعالیت آنتی‌اکسیدانی داشته و از طریق مهار آنزیم‌های سیکلواکسیژناز و لیپواکسیژناز، سنتز پروستاگلاندین‌ها و لوکوترین‌ها را کاهش می‌دهند. عصاره ریشه همچنین فعالیت ضدمیکروبی ضعیف در برابر استافیلوکوکوس اورئوس و استرپتوکوکوس پیوژنس و اثر ایمونومدولاتوری خفیف از طریق تحریک فاگوسیتوز نشان داده است.
 

خواص گل ختمی در فرآورده‌های دارویی

گل ختمی عمدتاً در درمان علامتی التهابات مخاطی دستگاه تنفسی فوقانی (فارنژیت، لارنژیت، تراشئیت) و سرفه‌های تحریکی خشک ناشی از عفونت‌های ویروسی یا تحریک محیطی به‌کار می‌رود. در فرآورده‌های دارویی، عصاره استاندارد ریشه با تیتر موسیلاژ ۲۰–۳۰ درصد در شربت‌های ضدسرفه، قرص‌های مکیدنی و پاستیل‌های گیاهی استفاده می‌شود. در حوزه گوارشی، در درمان تحریکات خفیف مخاط معده، رفلاکس معده به مری و به‌عنوان جزء ملین‌های حجم‌دهنده در سندرم روده تحریک‌پذیر با تابلوی یبوست غالب کاربرد دارد.

در فرمولاسیون‌های ترکیبی، اغلب با شیرین‌بیان (برای اثر خلط‌آور)، بابونه (برای اثر اسپاسمولیتیک) یا آویشن (برای اثر ضدمیکروبی) همراه است. در داروکده، محصولاتی مانند برونکونیچر، شربت کاف ویا و قرص فیتوکلد حاوی عصاره استاندارد ختمی هستند.
 

تفاوت‌های فارماکولوژیک بخش‌های مختلف گیاه ختمی

ریشه گل ختمی به‌دلیل غلظت بسیار بالای پلی‌ساکاریدهای موسیلاژی (۲۵–۳۵ درصد بر پایه وزن خشک) و وزن مولکولی بالای این پلی‌ساکاریدها، قوی‌ترین اثر پوشاننده و ویسکوزیت‌هنده را ایجاد می‌کند که منجر به تشکیل لایه‌ای پایدار و طولانی‌مدت روی مخاط می‌شود؛ این ویژگی باعث شده ریشه تنها بخش رسمی دارویی در فارماکوپه‌های معتبر باشد و استانداردهای کیفی معمولاً حداقل ۱۰–۱۵ درصد موسیلاژ قابل تورم را برای آن الزامی کنند.

در مقابل، گل‌ها درصد موسیلاژ کمتری (۱۰–۱۵ درصد) دارند اما غلظت بالاتری از فلاونوئیدهای محلول در آب (مانند کائمفرول-۳-گلیکوزید و کوئرستین-۳-گلیکوزید) و آنتوسیانین‌ها ارائه می‌دهند که فعالیت آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی سیستمیک‌تری ایجاد می‌کنند؛ به همین دلیل گل‌ها بیشتر در فرآورده‌های موضعی حلق (قرص‌های مکیدنی با اثر آنتی‌اکسیدانی موضعی) یا چای‌های کیسه‌ای با طعم ملایم‌تر کاربرد دارند و اثر demulcent آن‌ها کوتاه‌مدت‌تر و ضعیف‌تر از ریشه است.

برگ‌ها کمترین مقدار موسیلاژ (۸–۱۲ درصد) را دارند اما تانن‌های متراکم و اسیدهای فنولیک بیشتری (مانند اسید کلروژنیک) ارائه می‌دهند که خاصیت قابض (astringent) ملایم و ضدالتهابی موضعی ایجاد می‌کند؛ بنابراین برگ‌ها عمدتاً در فرآورده‌های خارجی (پمادها و لوسیون‌های ضدالتهاب پوستی) یا در ترکیبات ضداسهال خفیف استفاده می‌شوند و در محصولات داخلی با تیتر دقیق موسیلاژ تقریباً نقشی ندارند.

از نظر فارماکوکینتیک نیز تفاوت قابل‌توجه است: پلی‌ساکاریدهای ریشه به‌دلیل وزن مولکولی بالا جذب سیستمیک نمی‌شوند و اثر محلی طولانی (تا چند ساعت) دارند، در حالی که فلاونوئیدهای گل و برگ تا حدی متابولیزه و جذب می‌شوند و اثر آنتی‌اکسیدانی سیستمیک ضعیف‌تری ایجاد می‌کنند. استانداردهای صنعتی معمولاً ریشه را با روش استخراج آبی سرد (برای حفظ پلی‌ساکاریدها) فرآوری می‌کنند، در حالی که گل و برگ با استخراج الکلی یا آبی-الکلی برای حفظ فلاونوئیدها فرآوری می‌شوند. این تفاوت‌ها باعث شده در فرآورده‌های دارویی با ادعای درمانی دقیق (مانند شربت‌های ضدسرفه با دوز مشخص) تقریباً همیشه از ریشه خالص یا غنی‌شده استفاده شود.
 

ایمنی، عوارض جانبی و تداخلات دارویی گل ختمی

گل ختمی در دوزهای درمانی (۵–۱۵ گرم ماده خشک معادل یا ۲۰۰–۵۰۰ میلی‌گرم عصاره استاندارد روزانه) به‌عنوان ماده‌ای ایمن طبقه‌بندی می‌شود و در لیست GRAS سازمان غذا و داروی آمریکا قرار دارد. مضرات گل ختمی بسیار نادر بوده و عمدتاً محدود به واکنش‌های حساسیتی پوستی، تهوع خفیف یا اختلالات گوارشی در مصرف مقادیر بسیار بالا است.

لایه موسیلاژی می‌تواند جذب همزمان داروهای خوراکی را تا ۵۰–۶۰ دقیقه به تأخیر بیندازد؛ بنابراین در بیماران پلی‌مدیکیشن، فاصله زمانی حداقل یک ساعت توصیه می‌شود. در بارداری و شیردهی به‌دلیل کمبود داده‌های کافی در انسان، تنها تحت نظارت پزشک و در فرآورده‌های استاندارد مجاز است. اثر هیپوگلیسمیک خفیف در برخی گزارش‌ها مشاهده شده که در بیماران دیابتی نیازمند پایش قند خون است. هیچ گزارش جدی از مسمومیت یا عارضه کبدی/کلیوی در مصرف طولانی‌مدت وجود ندارد.
 

کلام آخر

گل ختمی به‌عنوان یک گیاه دارویی با مکانیسم عمل فیزیکی-شیمیایی مشخص و پروفایل ایمنی مطلوب، جایگاه ثابتی در درمان‌های علامتی التهابات مخاطی تنفسی و گوارشی خفیف تا متوسط دارد. استفاده از آن در قالب فرآورده‌های دارویی استانداردشده با تیتر موسیلاژ مشخص، امکان بهره‌مندی ایمن، تکرارپذیر و مفید از خواص درمانی این گیاه را فراهم می‌کند. با توجه به شواهد موجود در فارماکوپه‌های رسمی و پذیرش گسترده در پزشکی گیاهی اروپا، گل ختمی گزینه مناسبی برای درمان‌های کمکی در بیماری‌های شایع مخاطی محسوب می‌شود.

داروخانه آنلاین داروکده با اخذ مجوز رسمی از سازمان غذا و دارو تحت نظر دانشگاه علوم پزشکی ایران و دریافت نماد اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، تیمی حرفه‌ای از داروسازان و متخصصان تغذیه را گرد هم آورده تا خدمات باکیفیت و قابل اعتمادی به مشتریان ارائه دهد و همزمان به ارتقای سطح آگاهی عمومی در زمینه سلامت کمک کند.

این مجموعه با هدف افزایش دانش سلامت جامعه و پاسخگویی دقیق به نیازهای کاربران، «مجله علمی داروکده» را راه‌اندازی کرده است. این مجله تحت نظارت مستمر کارشناسان مجرب و با استناد به تازه‌ترین یافته‌های معتبر علمی، مقالات کاربردی و قابل اعتمادی تولید می‌کند تا اطلاعات دقیق و راهکارهای عملی برای بهبود سبک زندگی و سلامت در اختیار مخاطبان قرار دهد.

داروکده همچنین با راه‌اندازی سامانه آنلاین «پرسش و پاسخ»، بستری امن و مفید برای ارتباط مستقیم کاربران با کارشناسان فراهم کرده است. شما می‌توانید سؤالات، تجربیات یا پیشنهادهای خود را از طریق بخش نظرات مطرح کنید و از مشاوره تخصصی تیم علمی داروکده بهره‌مند شوید. از شما صمیمانه دعوت می‌کنیم با به‌اشتراک گذاشتن دیدگاه‌هایتان، در ارتقای کیفیت خدمات و محتوای داروکده سهیم باشید.
 

 :References

Parry RA, Wani SH, Mir IA, Bhat BA, Hussain MU, Mir M, Bashir N, Fadul AN, Eisa NH, Jangra S, Vats S. Anti-inflammatory and anticancer properties of Alcea rosea extracts: Insights from in vitro and in vivo studies. Frontiers in Pharmacology. 2025 Jul 9;16:1595604

Taşkın T, Kahvecioğlu D, Türkoğlu EA, Doğan A, Kuzu M. In vitro biological activities of different extracts from alcea dissecta. Clinical and Experimental Health Sciences. 2022;12(1):53-60

Azadeh Z, Asgharian S, Habtemariam S, Lorigooini Z, Taheri A. A review of botanical, phytochemical, and pharmacological properties of Alcea rosea L. Future Natural Products. 2023 Dec 28;9(2):88-99

Nawaz H, Akram H, Ishaq QH, Khalid A, Zainab B, Mazhar A. Polarity-dependent response of phytochemical extraction and antioxidant potential of different parts of Alcea rosea. Free Radicals and Antioxidants. 2022 Dec 17;12(2):49-54

Bahari Z, Saidi A, Anwar F, Tohidfar M, Shojaeiyan A, Ahmad N, Mnif W. High-value phytochemicals and Nutra-pharmaceutical prospects of Althaea officinalis L.(Marshmallow). A review. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology. 2025 Jul 1;67:103601

Xue T, Ruan K, Tang Z, Duan J, Xu H. Isolation, structural properties, and bioactivities of polysaccharides from Althaea officinalis Linn.: A review. International journal of biological macromolecules. 2023 Jul 1;242:125098

Karimi S, Ghanbarzadeh B, Roufegarinejad L, Falcone PM. Polysaccharide extracted from Althaea officinalis L. root: New studies of structural, rheological and antioxidant properties. Carbohydrate Research. 2021 Dec 1;510:108438

Farhat C, Younes H, Alyamani OA, Mrad M, Hourani N, Khalifeh H, El-Makhour Y, Dbaibo G, Hage-Sleiman R. Chemical characterization and in vitro biological evaluation of aqueous extract of Althaea officinalis L. flower grown in Lebanon. Journal of Herbal Medicine. 2022 Jul 1;34:100575