ژنیکوماستی چیست؟

ژنیکوماستی به عنوان یک وضعیت خوش‌خیم تعریف می‌شود که با بزرگ شدن بافت غددی پستان در مردان همراه است و ناشی از تکثیر بیش از حد بافت غددی پستان است. این پدیده از سودو ژنیکوماستی، که عمدتاً به دلیل تجمع چربی رخ می‌دهد، متمایز است و می‌تواند یک‌طرفه یا دوطرفه ظاهر شود. شیوع ژنیکوماستی در مردان بین ۴۰ تا ۶۵ درصد تخمین زده می‌شود و اغلب در دوران نوزادی، بلوغ و پیری مشاهده می‌گردد. ژنیکوماستی در بیش از نیمی از نوزادان پسر به دلیل انتقال استروژن مادری رخ می‌دهد و معمولاً در چند هفته اول زندگی برطرف می‌شود. شیوع ژنیکوماستی در بلوغ پسران به حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد می‌رسد و اغلب خودبه‌خود در عرض شش ماه تا دو سال ناپدید می‌گردد. در مردان میانسال و مسن، شیوع بین ۲۴ تا ۶۵ درصد گزارش شده است، که با افزایش سن و تغییرات هورمونی مرتبط است. ژنیکوماستی خفیف، هرچند معمولاً غیرتهدیدکننده حیات است، می‌تواند تأثیرات روانی قابل توجهی بر افراد داشته باشد و نیازمند ارزیابی دقیق برای علل پاتولوژیک آن است. 

مطالعات اخیر تأکید دارند که شیوع بیماری ژنیکوماستی در مردان تحت درمان با مهارکننده‌های مسیر آندروژن برای سرطان پروستات افزایش یافته است و این وضعیت در جمعیت‌های مختلف جغرافیایی و سنی متفاوت است. همچنین ژنیکوماستی می‌تواند با اختلالات هورمونی عمیق‌تری همراه باشد و مدیریت آن نیازمند رویکردی جامع است.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• ژنیکوماستی یعنی چی؟
• علت ژنیکوماستی
• علائم ژنیکوماستی
• تشخیص ژنیکوماستی
• درمان ژنیکوماستی

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

ژنیکوماستی یعنی چی؟

پاتوفیزیولوژی ژنیکوماستی بر پایه عدم تعادل هورمونی بین استروژن و تستوسترون استوار است، که منجر به افزایش نسبت استروژن به تستوسترون می‌شود. این عدم تعادل از طریق افزایش فعالیت آنزیم آروماتاز، که تستوسترون را به استروژن تبدیل می‌کند، رخ می‌دهد. مطالعات نشان می‌دهند که افزایش بیان گیرنده‌های استروژن و پروژسترون در بافت پستان، همراه با نقش فاکتورهای رشد مانند IGF-1 و پرولاکتین، تکثیر مجاری غددی و هیپرپلازی را تسهیل می‌کند. در مراحل اولیه، بافت با تکثیر سلولی و التهاب اطراف مجاری مشخص است، در حالی که در مراحل مزمن (فیبروتیک)، فیبروز و هیالینیزاسیون غالب می‌شود. مکانیسم‌های دیگر شامل کاهش تستوسترون آزاد به دلیل افزایش SHBG، مقاومت به آندروژن‌ها و تأثیر مواد خارجی است.

در افراد چاق، بافت چربی نقش کلیدی در افزایش تبدیل آندروژن به استروژن ایفا می‌کند، که با افزایش لپتین و انسولین همراه است. تحقیقات تأکید دارند که در درمان‌های مهارکننده گیرنده آندروژن، ریسک ژنیکوماستی به دلیل مهار مستقیم فعالیت آندروژنی افزایش می‌یابد و پیشگیری با بلوک‌کننده‌های استروژن مؤثر است. همچنین، مطالعات جدید بر نقش اختلالات اندوکرین و افزایش فعالیت آروماتاز در فیبروبلاست‌ها تمرکز دارند و نشان می‌دهند که افزایش استروژن و گیرنده‌های آن می‌توانند به سرطان پستان مردانه منجر شوند.
 

علت ژنیکوماستی

علل ژنیکوماستی به دو دسته فیزیولوژیک و پاتولوژیک تقسیم می‌شوند. علل فیزیولوژیک شامل تغییرات هورمونی طبیعی در نوزادی (انتقال استروژن از مادر)، بلوغ (افزایش موقت استروژن) و پیری (کاهش تستوسترون) است.

علل پاتولوژیک عبارتند از:

• داروهای شیمیایی (حدود ۴۰ درصد موارد در بزرگسالان)

شامل ضدآندروژن‌ها مانند اسپیرونولاکتون، استروئیدهای آنابولیک (ژنیکوماستی در بدنسازی)، داروهای شیمی‌درمانی، ARPI برای سرطان پروستات، داروهای ضد HIV مانند افاویرنز، الکل و ماری‌جوانا.

• بیماری‌های زمینه‌ای

 اختلالات کبدی، سیروز، نارسایی کلیوی، پرکاری تیروئید، هیپوگنادیسم مانند سندرم Klinefelter، تومورهای بیضه یا غدد فوق‌کلیوی، دیابت و مقاومت به انسولین.

• چاقی (افزایش آروماتاز در بافت چربی) یا سوءتغذیه مزمن
• موارد ایدئوپاتیک (۲۵ درصد، بدون علت مشخص)

مطالعات نشان می‌دهند که در بیماران مبتلا به سرطان پروستات تحت درمان، ریسک ژنیکوماستی به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد و اختلالات اندوکرین مانند هیپراستروژنمی نقش کلیدی دارند. همچنین، تحقیقات جدید بر تنوع اتیولوژیک تأکید کرده و نشان می‌دهند که پاتوژنز هنوز کاملاً مشخص نیست، اما عوامل محیطی مانند می‌توانند مؤثر باشند.
 

علائم ژنیکوماستی

نشانه های ژنیکوماستی معمولاً تدر یجی ظاهر می‌شوند و می‌توانند یک‌طرفه یا دوطرفه باشند. شایع‌ترین نشانه‌ها شامل بزرگ شدن پستان با بافت سفت یا لاستیکی زیر نوک پستان، حساسیت یا درد (به ویژه در مراحل اولیه)، تورم، احساس فشار و گاهی ترشح از نوک پستان است. در موارد شدید، افتادگی پوست پستان مشاهده می‌شود.

درد و حساسیت در نوجوانان شایع‌تر است و می‌تواند با تغییرات اندازه نوک پستان همراه باشد. اگر عوارض ژنیکوماستی با درد شدید، ترشح خونی یا توده سخت همراه باشند، ارزیابی فوری برای رد بدخیم بودن آن ضروری است. مطالعات اخیر نشان می‌دهند که این علائم می‌توانند با ناراحتی روانی همراه باشند و در موارد مرتبط با داروها یا بیماری‌های زمینه‌ای، شدت بیشتری دارند.
 

تشخیص ژنیکوماستی

تشخیص ژنیکوماستی با معاینه فیزیکی آغاز می‌شود، که شامل ارزیابی بافت پستان برای تمایز از سودو ژنیکوماستی (ژنیکوماستی کاذب) است. بررسی سابقه پزشکی، داروها و سبک زندگی ضروری است. آزمایش‌های خون برای ارزیابی سطوح هورمون‌ها (تستوسترون، استروژن، پرولاکتین، عملکرد کبد و کلیه) توصیه می‌شود. تصویربرداری مانند سونوگرافی پستان، ماموگرافی یا MRI در موارد مشکوک به بدخیمی انجام می‌گیرد. بیوپسی بافت برای رد سرطان پستان (که نادر است) در موارد لازم استفاده می‌شود. راهنماهای اخیر تأکید دارند که ارزیابی گام‌به‌گام برای کاهش هزینه‌ها و اضطراب بیمار مفید است و در موارد مرتبط با درمان‌های سرطانی، بررسی‌های تصویربرداری پیشرفته‌تر ضروری است.
 

درمان ژنیکوماستی

راه درمان ژنیکوماستی بر اساس علت، مرحله و شدت تعیین می‌شود. حدود ۹۰ درصد موارد ژنیکوماستی در سن بلوغ، خودبه‌خود در سه سال برطرف می‌شوند. رویکرد اولیه شامل شناسایی و درمان علت زمینه‌ای، مانند قطع داروهای محرک مانند (اسپیرونولاکتون یا ARPI) است. درمان دارویی برای موارد اولیه و دردناک (کمتر از ۱۲ ماه) شامل تاموکسیفن، کلومیفن، دانازول و مهارکننده‌های آروماتاز مانند آناستروزول است.

رژیم غذایی و ورزش برای موارد مرتبط با چاقی مفید هستند، زیرا کاهش وزن تعادل هورمونی را بهبود می‌بخشد و بافت چربی را کاهش می‌دهد؛ رژیم کم‌چربی و غنی از مواد مغذی، همراه با ورزش ترکیبی کاردیو و قدرتی، علائم را کاهش می‌دهد، اما بافت غددی را مستقیماً حذف نمی‌کند. همچنین استفاده از محصولات افزایش تستوسترون در مواردی که ژنیکوماستی به علت کاهش سطح هورمون تستوسترون اتفاق افتاده باشد، می‌تواند مفید باشد.

عمل ژنیکوماستی برای موارد پایدار (بیش از ۱۲ ماه) شامل لیپوساکشن، ماستکتومی زیرجلدی یا روش‌های ترکیبی است. پیگیری منظم هر شش ماه و ارزیابی روانشناختی توصیه می‌شود. درمان باید توسط متخصصان غدد یا جراحان انجام شود تا عوارض عمل ژنیکوماستی در مردان به حداقل برسد و مطالعات جدید بر روش‌های جراحی پیشرفته مانند تکنیک جابه‌جایی غددی برای موارد شدید تمرکز دارند. همچنین، تحقیقات نوین بر کشف داروهای جدید برای درمان‌های هدفمند تأکید می‌کنند.
 

سخن پایانی

ژنیکوماستی یک وضعیت شایع با علل متنوع است که اغلب با رویکرد محافظه‌کارانه مدیریت می‌شود. ارزیابی دقیق و درمان شخصی‌سازی‌شده می‌تواند کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد. تحقیقات اخیر بر مکانیسم‌های مولکولی و گزینه‌های پیشگیری تمرکز دارند، که چشم‌انداز مدیریت این وضعیت را در آینده ارتقا می‌بخشد. با توجه به افزایش آگاهی مردان در سال‌های اخیر، گفتگوهای بیشتری در مورد این موضوع صورت گرفته و نیاز به تحقیقات بیشتر برای داروهای خاص تأکید شده است.

داروخانه آنلاین داروکده، زیر نظر معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران فعالیت می‌کند و موفق به دریافت نشان اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت شده است. این مجموعه متعهد به ارائه خدمات برتر و افزایش سطح دانش عمومی در زمینه سلامت است.

داروکده با بهره‌گیری از تخصص و دانش جمعی داروسازان و کارشناسان تغذیه، مجله علمی داروکده را تأسیس نموده تا مقالات معتبر و بر پایه جدیدترین یافته‌های علمی را منتشر کند و اطلاعات مفید و دقیق برای ارتقای سلامت و کیفیت زندگی در اختیار کاربران قرار دهد.

علاوه بر آن، با راه‌اندازی بخش پرسش و پاسخ آنلاین، فضایی ایجاد شده تا کاربران بتوانند پرسش‌ها، نظرات و پیشنهادهای خود را بیان نمایند و از راهنمایی‌های تخصصی تیم علمی بهره‌مند گردند. ما اعتقاد داریم که نظرات شما در بهبود کیفیت خدمات نقش بسزایی دارد و از شما درخواست می‌کنیم با اشتراک‌گذاری دیدگاه‌هایتان، در این راه ما را یاری نمایید.

:References

Swerdloff RS, Ng JC. Gynecomastia: etiology, diagnosis, and treatment. Endotext [Internet]. 2023 Jan 6

Thiruchelvam P, Walker JN, Rose K, Lewis J, Al-Mufti R. Gynaecomastia. BMJ. 2016 Sep 22;354

Faridi A, Gerber B, Hartmann S. Diseases of the Male Breast: Gynecomastia and Breast Cancer. Deutsches Ärzteblatt International. 2025 Jul 25;122(15):406

Bromley HL, Dave R, Lord N, Wright P, Rowland M, Gandhi A. Gynaecomastia: when and why to refer to specialist care. The British Journal of General Practice. 2021 Mar 26;71(705):185

Tsuboi I, Schulz RJ, Laukhtina E, Wada K, Karakiewicz PI, Araki M, Shariat SF. Incidence, management, and prevention of gynecomastia and breast pain in patients with prostate cancer undergoing antiandrogen therapy: A systematic review and Meta-analysis of randomized controlled trials. European Urology Open Science. 2025 Mar 1;73:31-42

Chen D, Chen J, Huang Y, Hong C, Li L, Cai B, Hong Z. Comparative analysis of surgical modalities for the gynecomastia treatment: efficiency and aesthetic outcomes. Andrology. 2024 Sep;12(6):1398-407

Prasetyono TO, Andromeda I, Budhipramono AG. Approach to gynecomastia and pseudogynecomastia surgical techniques and its outcome: a systematic review. Journal of Plastic, Reconstructive & Aesthetic Surgery. 2022 May 1;75(5):1704-28

Berger O, Landau Z, Talisman R. Gynecomastia: a systematic review of pharmacological treatments. Frontiers in Pediatrics. 2022 Nov 1;10:978311

Raheem AA, Zaghloul AS, Sadek AM, Rayes B, Abdel-Raheem TM. The impact and management of gynaecomastia in Klinefelter syndrome. Frontiers in Reproductive Health. 2021 Feb 12;3:629673

Shi ZA, Xin M. Endocrine hormones and their impact on pubertal gynecomastia. Journal of Clinical Medicine. 2024 Dec 30;14(1):158