تب خونریزی دهنده کریمه کنگو چیست؟

تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو یکی از بیماری‌های ویروسی مشترک میان انسان و حیوان است که با نرخ مرگ‌ومیر بالا و گسترش سریع در مناطق بومی، به‌عنوان یک چالش جدی سلامت عمومی شناخته می‌شود. با توجه به نقش مخرب این ویروس بر بافت‌های عروقی و توانایی بالای آن در ایجاد خونریزی‌های داخلی، شناسایی علائم، روش‌های انتقال، پیشگیری و کنترل آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

در این مقاله از مجله علمی داروکده، سعی شده است تا با بیانی دقیق و مبتنی بر منابع علمی، اطلاعات جامعی در مورد تب خونریزی دهنده کریمه کنگو، علائم، وضعیت آن در ایران و راهکارهای محافظتی در اختیار مخاطبان قرار گیرد.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• تب خونریزی دهنده کریمه کنگو چیست؟
• تب خونریزی دهنده کریمه کنگو در ایران
• عامل بیماری تب خونریزی دهنده کریمه کنگو
• علائم بیماری تب خونریزی دهنده کریمه کنگو چیست؟
• راههای انتقال تب کریمه کنگو
• ویروس تب کریمه کنگو چگونه از بین میرود؟
• پیشگیری از تب کریمه کنگو

مدت زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

تب خونریزی دهنده کریمه کنگو چیست؟

تب كريمه كنگو به انگليسي به عنوان"Crimean-Congo Hemorrhagic Fever" یا CCHF شناخته می شود و یک بیماری ویروسی مشترک بین انسان و حیوان است. این بیماری در گروه تب‌های خونریزی دهنده ویروسی قرار می‌گیرد.

تب‌های خونریزی‌دهنده ویروسی گروهی از بیماری‌ها را شامل می‌شود که عامل آن‌ها ویروس‌هایی از خانواده‌های مختلف هستند و مشخصه اصلی آن‌ها ایجاد تب شدید همراه با خونریزی در بافت‌ها و اندام‌های مختلف بدن است. این دسته از بیماری‌ها به دلیل شدت علائم بالینی و همچنین میزان مرگ‌ومیر قابل توجه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند.

بروز خونریزی‌های شدید داخلی و گاه خارجی ناشی از تأثیر ویروس بر عروق خونی و اختلال در سیستم انعقاد خون می‌باشد. تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو نیز در همین رده طبقه‌بندی می‌شود و به دلیل میزان مرگ‌ومیر بالا و سرعت انتشار، از جمله مهم‌ترین بیماری‌های این گروه محسوب می‌شود.

نام بیماری تب خونریزی دهنده کریمه کنگو تلفیقی از دو منطقه‌ است که ویروس در آن‌ها شناسایی شد: اولین اپیدمی مستند در دهه ۱۹۴۰ در شبه‌جزیره کریمه در شوروی سابق مشاهده گردید و سال‌ها بعد، ویروسی مشابه در منطقه کنگو شناسایی شد. در نهایت مشخص شد که هر دو ویروس، عامل یک بیماری واحد هستند و به این ترتیب عنوان ترکیبی "کریمه–کنگو" برای بیماری تثبیت شد.

از منظر اپیدمیولوژی، بیماری CCHF به‌ویژه در مناطق جغرافیایی نظیر آفریقا، شبه‌جزیره بالکان، خاورمیانه و بخش‌هایی از آسیا شایع است. بروز بیماری عمدتاً در فصول گرم سال، به‌ویژه از بهار تا پایان تابستان، زمانی که فعالیت کنه‌ها به حداکثر می‌رسد، افزایش می‌یابد.

در این بازه زمانی، احتمال انتقال بیماری به انسان‌ چه به‌صورت مستقیم از طریق گزش کنه آلوده و چه به‌صورت غیرمستقیم از طریق تماس با خون و ترشحات دام آلوده به‌طور چشمگیری بالا می‌رود. افزایش دما، گسترش مناطق زیست کنه‌ها و تراکم تماس انسان با حیوانات از عوامل کلیدی در بروز اپیدمی‌های منطقه‌ای به‌شمار می‌روند.

بنابراین، کنترل مؤثر تب کریمه کنگو نیازمند یک رویکرد چندبخشی و بین‌بخشی است که همکاری میان حوزه‌های دامپزشکی، بهداشت انسانی و محیط‌زیست را در بر گیرد.
 

تب خونریزی دهنده کریمه کنگو در ایران

تب خونریزی دهنده در ایران به‌عنوان یک بیماری بومی (آندمیک) شناخته می‌شود که به‌ویژه در استان‌های جنوب‌شرقی، شرقی و مرکزی کشور شیوع بالاتری دارد. استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، کرمان، هرمزگان، فارس، اصفهان، ایلام و کردستان از جمله مناطقی هستند که بیشترین موارد انسانی این بیماری در آن‌ها گزارش شده است.

وجود اقلیم گرم و نیمه‌خشک، فعالیت گسترده دامداری‌های سنتی، نگهداری دام در مجاورت اماکن مسکونی و عدم رعایت استانداردهای بهداشتی در ذبح و نگهداری دام از جمله عوامل مؤثر در بومی شدن بیماری در این مناطق است.

بررسی‌های انجام‌شده توسط مراکز کنترل بیماری‌های واگیردار در کشور نشان می‌دهد که در این مناطق، هم گردش ویروس در جمعیت کنه‌ها و هم تماس انسان با دام و فرآورده‌های دامی آلوده، به‌ویژه در فصول پرخطر، زمینه‌ساز ابتلای انسانی است.

الگوی فصلی شیوع تب کریمه کنگو در ایران نیز با فعالیت کنه‌ها هم‌راستا است و معمولاً از اردیبهشت‌ماه آغاز شده و تا مهر ادامه می‌یابد، یعنی در بازه‌ای که دمای محیط برای رشد و تکثیر کنه‌ها مناسب‌تر است.
 

عامل بیماری تب خونریزی دهنده کریمه کنگو

عامل تب خونریزی ‌دهنده کریمه–کنگو ویروسی از نوع RNA تک‌رشته‌ای است که توانایی بالایی در ایجاد آسیب به بافت‌های اندوتلیال عروقی، اختلال در مکانیسم‌های انعقاد خون و در نهایت بروز خونریزی‌های گسترده دارد.

حشره ناقل بیماری تب خونریزی دهنده کریمه کنگو کنه‌های سخت از جنس Hyalomma است که نقش کلیدی در چرخه حیات ویروس ایفا می‌کنند، زیرا هم به‌عنوان ناقل و هم مخزن طبیعی ویروس شناخته می‌شوند. ویروس می‌تواند از طریق انتقال عمودی (تخم به لارو) و افقی در مراحل مختلف زندگی کنه (لارو، پوره، بالغ) در بدن آن ها باقی بماند و منتقل شود.

این کنه‌ها معمولاً در مناطق گرم و خشک زندگی می‌کنند و در محیط‌هایی مثل مراتع، علفزارها و محل نگهداری دام‌ها یافت می‌شوند و با تغذیه از خون حیوانات مختلف از جمله گاو، گوسفند، بز، شتر، جوندگان و پرندگان، ویروس را دریافت و منتقل می‌کنند. بنابراین، میزبان‌های اصلی این ویروس طیف وسیعی از حیوانات هستند که اگرچه اغلب خود علائم بالینی نشان نمی‌دهند، اما می‌توانند منبع ویروس برای کنه‌ها یا انسان‌ها باشند.
 

علائم بیماری تب خونریزی دهنده کریمه کنگو چیست؟

تب خونریزی دهنده کریمه کنگو علائم مختص به خود را دارد که می‌تواند به چند مرحله و دسته تقسیم شود:

دوره کمون: پس از ورود ویروس به بدن، معمولاً یک دوره نهفتگی یا کمون وجود دارد که می‌تواند بین ۱ تا ۱۳ روز (معمولاً ۳ تا ۷ روز) طول بکشد. در این دوره بیمار هیچ علامت مشخصی ندارد و احساس سلامت می‌کند.

مرحله شروع ناگهانی علائم: پس از دوره کمون، بیماری به طور ناگهانی با علائمی شبیه به آنفلوآنزا آغاز می‌شود. این علائم شامل تب بالا، سردرد شدید، درد عضلانی مخصوصاً در پشت و کمر، ضعف و خستگی مفرط، درد گلو و حساسیت به نور یا فوتوفوبی است. در این مرحله ممکن است بی‌اشتهایی، حالت تهوع و استفراغ نیز دیده شود.

مرحله خونریزی: پس از چند روز از شروع علائم اولیه، علائم خونریزی‌دهنده ظاهر می‌شوند. این علائم شامل خونریزی زیرپوستی (پتشی و پورپورا)، خونریزی از لثه‌ها، بینی و دستگاه گوارش و در موارد شدیدتر، خونریزی داخلی در اندام‌های حیاتی مانند کبد و کلیه است. این مرحله بسیار خطرناک است و نیاز به مراقبت پزشکی ویژه دارد.

مرحله بهبود یا وخامت: در صورت مداخلات درمانی مؤثر و مراقبت مناسب، بیمار می‌تواند وارد مرحله بهبود شود که در آن تب کاهش می‌یابد، علائم خونریزی متوقف می‌شود و بیمار به تدریج بهبود پیدا می‌کند. اما در موارد شدید و در صورت عدم دریافت درمان مناسب یا ضعف سیستم ایمنی بدن، ممکن است بیماری منجر به وخامت حال بیمار و در نهایت مرگ شود.
 

روش تشخیص تب کریمه کنگو

علائم تب کریمه کنگو در انسان نیازمند اقدامات تشخیصی ویژه ای است که بر اساس ترکیبی از علائم بالینی و آزمایش‌های تخصصی انجام می‌شود. با توجه به این که علائم اولیه بیماری غالباً شبیه آنفلوآنزا است، برای تشخیص قطعی از آزمایش‌های خون استفاده می‌شود.

یکی از روش‌های اصلی تشخیص، آزمایش PCR است که وجود ماده ژنتیکی ویروس را در خون بیمار تشخیص می‌دهد. همچنین آزمایش‌های سرولوژی برای شناسایی پادتن‌های مربوط به ویروس هم انجام می‌شود.
 

علائم تب کنگو بعد از چند روز مشخص میشود؟

همانطور که اشاره شد، علائم تب خونریزی دهنده کریمه کنگو معمولاً چند روز پس از گزش کنه آلوده یا تماس با خون و ترشحات آلوده ظاهر می‌شوند و معمولاً در عرض ۳ تا ۷ روز از زمان ورود ویروس به بدن، علائم بالینی قابل مشاهده خواهند بود.
 

درمان تب خونریزی دهنده کریمه کنگو

درمان فرد مبتلا به تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو عمدتاً حمایتی و علامتی است. این یعنی تمرکز اصلی بر کنترل علائم و حمایت از عملکرد حیاتی بدن بیمار است.

از جمله اقدامات درمانی می‌توان به تجویز مایعات و الکترولیت‌ها برای جلوگیری از کم‌آبی بدن، کنترل تب و درد، و ممانعت از بروز خونریزی تحت نظر پزشک اشاره کرد. همچنین رعایت ایزوله‌سازی بیمار به‌منظور جلوگیری از انتقال ویروس به دیگران هم مهم است.

در این میان، برخورداری از یک سیستم ایمنی قوی و کارآمد که نتیجه تغذیه صحیح، مصرف به جای مکمل های تقویت کننده سیستم ایمنی و برخورداری از سبک زندگی سالم در طول زمان است، برای مقابله بدن با تب کریمه کنگو مانند هر بیماری ویروسی دیگری اهمیت دارد.
 

راههای انتقال تب کریمه کنگو

راه انتقال تب خونریزی دهنده کریمه کنگو به انسان بسیار متنوع است و شامل موارد زیر می‌شود:
 

گزش کنه آلوده

شایع‌ترین راه انتقال در مناطق روستایی یا دامداری، گزش مستقیم توسط کنه‌های آلوده به ویروس است. افراد در تماس با طبیعت یا دام‌ها، به‌ویژه دامداران، چوپانان و شکارچیان، در معرض این نوع انتقال قرار دارند.
 

تماس مستقیم با خون، ترشحات و بافت‌های دام آلوده

حیوانات اهلی ممکن است بدون نشانه ظاهری ناقل ویروس باشند. تماس مستقیم با خون، پوست، گوشت یا اندام‌های داخلی دام آلوده (مخصوصاً در زمان ذبح یا پوست‌کَنی) می‌تواند باعث انتقال ویروس شود. این خطر در محیط‌هایی مانند کشتارگاه‌ها، بازارهای دام و مراسم مذهبی نظیر عید قربان افزایش می‌یابد.
 

مصرف گوشت دام آلوده بدون پخت کامل

اگرچه انتقال از طریق مصرف گوشت کمتر شایع است، اما در صورتی که گوشت دام آلوده به‌صورت خام یا نیم‌پز مصرف شود، امکان انتقال وجود دارد.
 

انتقال انسان به انسان

این ویروس قابلیت انتقال از انسان مبتلا به دیگران را از طریق تماس مستقیم با خون، مایعات بدن (مانند ادرار، بزاق، استفراغ یا ترشحات دستگاه تنفسی و تناسلی)، ترشحات زخم یا وسایل آلوده (سوزن، تیغ، سرنگ و ...)، دارد. این نوع انتقال معمولاً در مراکز درمانی رخ می‌دهد، به‌ویژه زمانی که تجهیزات حفاظت فردی رعایت نشده باشد.
 

ویروس تب کریمه کنگو چگونه از بین میرود؟

ویروس تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو اگرچه در محیط نسبتاً مقاوم است، اما با اقدامات ساده و اصولی می‌توان آن را غیرفعال کرد:

حرارت: ویروس نسبت به گرما بسیار حساس است و در دمای بالای ۶۰ درجه سانتی‌گراد از بین می‌رود. بنابراین پخت کامل گوشت به‌ویژه در مناطق پرخطر، راه مؤثری برای از بین بردن ویروس است.

نگهداری سرد: نگهداری گوشت تازه دام در یخچال (۴ درجه سانتی‌گراد) به مدت حداقل ۲۴ ساعت، می‌تواند بار ویروسی را کاهش داده و خطر انتقال را کمتر کند. این کار باید پیش از مصرف یا پخت نهایی انجام شود.

مواد ضدعفونی‌کننده: ویروس به مواد ضدعفونی کننده و الکل ۷۰٪، حساس است. استفاده از این مواد برای ضدعفونی سطوح، ابزار، لباس و محیط‌های آلوده در دامداری‌ها و مراکز درمانی ضروری است.

بهداشت فردی: شست‌وشوی دقیق دست‌ها با آب و صابون، به‌ویژه پس از تماس با دام یا ترشحات آلوده، یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین روش‌های کاهش خطر انتقال است.
 

پیشگیری از تب کریمه کنگو

پیشگیری از بیماری تب خونریزی دهنده کریمه-کنگو مستلزم اجرای هم‌زمان اقدامات بهداشتی، محیطی و آموزشی در جامعه، مراکز دامداری و نظام سلامت است.

• نخستین و مهم‌ترین راهکار، کنترل جمعیت کنه‌ها به‌عنوان ناقل اصلی ویروس از طریق سم‌پاشی منظم در محیط‌های دامداری و مراتع، حمام ضدکنه برای دام‌ها، و نظارت دامپزشکی پیش از جابجایی یا کشتار دام است.
• استفاده از تجهیزات حفاظتی فردی از دیگر اقدامات کلیدی در پیشگیری از ابتلای افراد در تماس با دام است.
• رعایت اصول بهداشتی در فرآیند ذبح دام و نگهداری گوشت پس از ذبح به مدت حداقل ۲۴ ساعت در دمای یخچال و پرهیز از مصرف گوشت خام یا نیم‌پز است.
• در مراکز درمانی حفاظت کارکنان در تماس با بیماران آلوده ضروری است.
• و در نهایت، آموزش جوامع پرخطر و اطلاع‌رسانی گسترده و هدفمند، به‌ویژه در فصل‌های گرم سال، می‌تواند به شکل مؤثری مانع از گسترش این بیماری خطرناک در کشور شود.
   

سخن پایانی

در نهایت اینکه، در مواجهه با بیماری‌هایی مانند تب کریمه کنگو که از طریق عوامل محیطی، دامی و انسانی قابل انتقال هستند، آگاهی عمومی نخستین گام در مسیر پیشگیری و کنترل است. اجرای اصول بهداشت فردی، رعایت استانداردهای ایمنی در تماس با دام، توجه به نکات لازم در فرآیند ذبح و استفاده صحیح از تجهیزات محافظتی در مراکز درمانی، همه از اقداماتی هستند که می‌توانند زنجیره انتقال این ویروس را قطع کنند.

داروکده با همراهی تیم علمی خود در مجله علمی داروکده همواره در تلاش است تا محتوای علمی معتبر در زمینه های مختلف سلامت را در اختیار شما عزیزان قرار دهد.

از سویی، داروخانه آنلاین داروکده، با طیف وسیعی از بهترین مکمل های موجود در بازار، به شما فرصت انتخاب محصولی متناسب با شرایط‎‌تان را می دهد. شما می‌توانید همچنین برای حفظ سلامت عمومی و تقویت سیستم ایمنی بدن، از مشاوره تلفنی رایگان متخصصان داروسازی و کارشناسان ارشد تغذیه در تیم علمی داروکده بهره‌مند شوید و در صورت نیاز، با انتخاب مکمل‌هایی ایمن و مؤثر از مجموعه داروکده، قدمی در مسیر پیشگیری و بهبود بردارید.

امیدواریم این مقاله بتواند سهمی هرچند کوچک در ارتقای سلامت جامعه و افزایش سطح هوشیاری در برابر بیماری‌های ویروسی داشته باشد و به منظور پاسخ به سوالات بیشتر با ما در ارتباط باشید.